Quaestio I

Articulus I. Utrufn Devm esse sit verum indubitabile

Quaeritur ergo primo, utrum Deum esse sit verum indubitabile? Et quod sic, ostenditur triplici yia. Prima est ista: omne verum omnibus mentibus impressum est verum indubitabile. — Secunda est ista: omne verum, quod omnis creatura proclamat, est verum indubitabile. — Tertia est ista: omne venun in se ipso certissimum et evidentissimum est verum indubitabile.

Circa igitur primam viam sic proceditur et ostendittu tam auctoritatibus quam rationibus, quod Deum esse sit omnibus mentibus rationalibus impressum.

1. Damascenus, in libro primo, capitulo ter- « Cognitio cxistendi Deum naturaliter nobis inserta est».

2. Iteni, Hugo: « Deus sic notitiam suam in homine temperavit, ut sicut nunquam quid esset totum poterat comprehendi, ita nunquam quia esset prorsus posset ignorari ».

Primiun est, utrum Deimi esse sit verum indu bitabile.

Secundum est, utrum Deum esse trinum sit verum credibile.

3. Item, Boethius: « Inserta est mentibus hominum veri bonique cupiditas »; sed affectio veri boni praesupponit cognitionem eiusdem: ergo mentibus hominum impressa est cognitio veri boni et cupiditas maxime desiderabilis. Hoc autem bonuni Deus est: ergo etc.

4. Item, Augustinus de Trinitate in pluribus locis dicit, quod imago consistit in mente, notitia et amore, et quod ratio imaginis attenditur in anima per comparationem ad Deum: si ergo impressum est animae a natura esse imaginem Dei; habet ergo naturaliter sibi insertam notitiam Dei. Sed primum cognoscibile de Deo est, Deun) esse: ergo illud naturaUter insertum est menti himianae.

5. Item, Philosophus dicit, quod « inconveniens esset, nos habere nobilissimos habitus, et illos latere nos »: ergo cum Deum esse sit verum nobilissimum, nobis praesentissimum, inconveniens est, ilritus mpientiae, quia dicit Philosophus: « Omnes homines natura scire desiderant »; sed sapientia maxime appelibihs est sapientia aeterna: ergo illius sapientiae potissime insertus est appetitus menti humanae. Sed non est amor, ut dicUim est prius, nisi aUquo modo cogmti; ergo oportet, quod illius summae sapientiae notitia qualiscumque sit menti humanae impressa. Sed hoc est primo scire, j])sum Deum vel sapientiam esse: ergo etc.

6. Item, appetitus healiludinis adeo esl nobis insertus, ut nullus possit dubitare de altero, utrum velit esse beatus, ut in pluribus locis dicit Augustinus; sed beatitudo consistit in sununo bono, quod Deus est: ergo si talis appetitus sine aUquali notitia esse non potest, necesse esl, quod notitia, quascitur, summum bonum sive Deum esse, sit inserta ipsi animae.

7. Itein, insertus est ipsi animae appetitus pacis, et adeo insertus, ut quaeratur per suum contrarium, nec etiam ipse appetitus auferri potesl ab ipsis danmatis et daemonibus, secundum quod ostenditur decimo nono de Civitate Dei. Si ergo pax mentis rationalis non est nisi in ente imnmtabih et aeterno, el appetitus praesupponit notionem vel notitiam; notitia entis immutabilis el aeterni inserta est spiritui rationah.

9.- Item, insertum est animae udium falsi; sed omne odium liabet ortmn ex amore: ergo multo fortius inferlus est animae amo/- veri, et illius potissime, ad quod iam anima facta est. Si ergo illud est verum priumm, necessario sequitur, quod notitia primi veri sit inserta menti rationali. — Quod aulem odium falsi sit insertum menti humanae, apparet per hoc, quod nullus vult falli, sicut (Ucit Augustinus decimo Confessionum. — Quod «te/-M»i odium causelur ex amore, ostendit Augustinus decimo quarto de Civitate Dei; nuUus enim odit aliquid, nisi quia amat eius opposilum.

10. Item, inserta est animae rationah notitia sui, eo quod anima sibi praesens est et se ipsa cognoscibilis; sed Deus praesentissimus est ipsi animae et se ipso cognoscibilis: ergo inserta est ipsi -animae notitia Dei sui. Si dicas, quod non est simile, quia anima est sibi proportionahs, non sic Deus proportionalis animae; contra: nulla est instantia: portionalitas, anima nunquam ad Dei notitiam [lerveniret, quia proportioiiari ei non imtest, nei )vv naturam nec per gratiam nec per gloriam.

His igitur rationibus ostenditur, quod Deuni esse sit menti humanae indnijitabile, tancjuam sibi iialuraliter inserlum; ntdlus enim dubitat nisi de ('o,de quo non Iiabet certam notitiam.

Item ostenditur hoc ipsmu secunda via sic omne verum, quod clamat omnis creatura, est verum indubitabile; sed Deum esse clamat omnis creatura: ergo etc. —: Quod autem omiiis creatura cla- 1 1. Prima est ista: si est em posterius, ost et ens prius, quia posterius non est nisi a priori: si ergo est universitas posteriorum, necesse est, esse ens primum. Si ergo necesse est ponere, ahquid esse prius et posterius in creaturis; necesse est, univorsitatem creaturarum inferre et clamare primum principium.

12. Itein,.si est ens ab alio, est ens non ab alio: quia nihil educit se ipsum de non-esse in esse: ergo prima ratio educendi necesse est, quod sit in ente primo, quod ab alio iion educitur. Si ergo eris ab alio dicitur ens creatum, et ens iion ab alio dicitur ens increatum, quod Deus est; omnes entis differentiae inferunt, Deimi esse.

13. Iteni, si est ens possibile, est ens necessarium: quia possibile dicit indinerentiam ad esse et nonesse; niliil autem indilferens ad esse et non-esse potest esse nisi peraliquid, quod est omnino determinatum ad esse. Si ergo ens necessarium, nihil habens omnino de po.ssibilitate ad non-esse non est nisi Deus, oinne autem aliud habet aliquid de possibilitate, quaelijjet entis differentia infert, Deum esse.

14. Item, si est e/w respectiuum, est ens absolutum: quia respectivum nunquam terminatur nisi ad absolutum; sed ens absolutum a nullo deptndens noii potest esse nisi quod niliil recipit aliunde; hoc autem est ens primum, omne autem aliud ens est hatens ahquid de dependentia: ergo necesse est, quod quaehbet entis differentia inferat, Deum esse.

15. Item, si est e/w diminutum sive secundum quid, est en-9 simpliciter: quia ens secundim quid nec esse nec intelligi potest, nisi intelligatur per ens c. 3. n. S. seqq. — Aliquanto infcrius voci nmujuam cum F

simplidter, m: cnn dimiimlum nisi ()(;'r cnx prrfoct.um, sicut privatid non intflligitiir nisi per habitum. Si ci-go oiniie en. creatiiin cst cn.s sccumium. partem, solum autem ens increntiim est r-jw simplicite.r et iierlectnm; necesse est, fiiiod quaelibet entis dilTercntia inleral et conclndat, Deum esse.

1(). Item, si est ct)-v propter aliud, est cm propter se ipsum, alioquin nihil esset hoiuim; fert ens propter se ip.vim non est nisi eris illud, quo nihil est melius, quod (jiiidem est ipsi Deus: ergo cuin universitas aliorum entiiim sit ordinata ad 11- liid; universitas entiinn iiilert Deum et secundum c.v.sr et secinidum inlclkclum.

17. Mcm, si est e/w per participationem, est cns pcr e.Hscntiwm: quia participatio non dicitur nisi respectu alicuius c.s-.ientiatilc.r habiti ab aliiuo, cum omne pcr acciden.i reducatiir ad per se; sed quodlibet ens aliud a primo ente, quod Deus est, hnhet e.s.vc per pa/;ticipationem, illud autem solum hahet es.sc per.i.wntiam: erfjo etc.

18. Item, si est em in potentia, est ens in acl.n: quia nunquam potentia est reducibilis ad actum nisi per ens in actu, nec esset potentia, nisi esset reducibilis ad actuin: si ergo ens, quod est actus purus, nihil habens de possibilitate, non est ni.si Deus; necesse est, qu(xl omne aliud a primo ente inferat, Deum esse.

19. Item, si est ens compositum, est ens,simplex: quia compositum non habet e.v.ve a se, ergo necesse est, quod a simplici recipiat originem; sed ens simplicissimum, nihil de compositione habens non est nisi ens primum: ergo omne aliud ens infert Deum.

20. Item, si est e«.v mutabile, est ens immutabile: quia, secundum quod probat PhilosophusS mntus est ah ente quieto et propter ens quietum: si ergo ens omnino immutabile non est nisi illud ens primum, quod Deus est, cetera autem creata, eo ipso quod creata, sunt mutabilia; necesse est, quod Deum esse inferatur a qualibet entis differentia.

Ex his igitur decem suppositionibus necessariis el manifestis infertur, quod omnes entis differentiae sive parles inferunt et clamant, Deum esse. Si ergo omne tale verum est veriiin iiidiibitahile: ergo necesse est, quod Deuin es.se sit indiihitabile veruiii.

Hoc idem monstratiir tertia via sic. Oinne verum, qiKHl est adeo certum, qwMl non potest cogitari non esse, est verinii indiihitabile; sed Deum esse est huiusmodi: ergo etc. Prima iier se nota est, secnmla ostenditur multipliciter.

121 Nam Anselmus, Proslogii capitulo quarto: « Bone Domine, gralias tibi, (pna (piod crwlidi prius, te donante, iam sic intelligo, te illustrante, ut si nolim te esse credere, non possiin non intelligere ».

"2"!. Item, hoc ipsiiin probat Anseliniis sic: Deus est quo nihil maius cogitiiri potest; sed (luod sic est, quod non potest cogitari non esse, verius est, quam (piod cogitari potest non esse: ergo si Deus est quo nihil maius cogitari potest, Deus non poterit cogitari non esse.

23. Item, ens, quo nihil inaius potest cogitari, est talis naturae, quod non potest cogitari, nisi sit in re; quia, si est in cogitatione sola, iam ergo non est ens, quo nihi! maius cogitari possit: ergo si tale ens cogitatur esse, necesse est, quod tale ens sit in re, quod non posset cogitari non esse.

24. Item, Anselmus: « Tu solus *s quidquid induhitabile melius est quam omne verum dubitahile; ergo Deo magis est attriWendum esse induhitabiliter quam dubitahiliter.

2o. Item, Augustinus dicit in Soliloquiis, quod nuUa veritas videri potest nisi per primam veritalem; sed verum, per quod omne aliud verum videtur, est veruiii maxime indiibitabile; ergo Deum esse, est verum non solum indubitabile, sed etiam quo nihil indubitabilius cogitari potest: ergo est tale verum, quod non potest cogitari non esse.

26. Item, hoc ipsujn sic probat: quidquid contingit cogitare contingit enuntiare; sed nullo modo contingit enuntiare, Deum non esse, quin cuin hoc enuntietur, Deuni esse. Et hoc patet sic: quia, si nulla veritas est.verum est, nullam veritatem esse; et si hoc est verum, aliquid est verum; et si aliquid est verum, primum verum est: ergo si non potest enuntiari, Deum non esse, nec cogitari.

27. llem, quanto veritas est prior et universalior, tanto notior; sed haec veritas, qua dicitur primum ens esse, est prima omnium veritatum et secundum rem et secundum rationem intelligendi: ergo necesse est, ipsam esse certissimam et evidentissimam. Sed veritates dignitatum seu communium animi conceptionum adeo sunt evidentes propter suam prioritatem, quod non possunt cogitari non esse: ergo nullus intellectus potest ipsam primam veritateni cogitare non esse, seu de ipsa dubitare.

28. Item, «nuUa propositio est verior illa, in qua idem de se praedicatur »; sed cum dico, Deum esse, esse dictum de Deo est idem omnino quod Deus, quia Deus est ipsum esse simm: ergo nuUa verior et evidentior est illa, qua dicitur, Deum esse; ergo nullus iwtest cogitare, ipsam esse falsam, sive de ipsa dubitare

29. Item, nullus potest ignorare, lianc esse veram: optimum est optimum, seu cogitare, ipsam esse falsam; sed optimum est ens completissimum, omne autem ens completissimum boc ipso est ens actu: ergo si optimum est optimum, optimum est. — Similiter argui potest: si Deus est Deus, Deus esl; sed antecedens est adeo verum, quod noii potest cogitari non esse; ergo Deum esse est verum indubitabile.

Sed e contrario obiicitur, quod Deum essepo.?- sit cogitari non esse et quod sit verum duhitahile. Quod enim possit cogitari non esse, ostenditur sic.

1. Psalmus: Dixil insipieiis in corde suo: non e.$< Deus; sed dicere in corde est cogitare: ergo Deum non esse potest cogitari, saltem ab insipiente.

2. Item, Damascenus, in primo libro, capitulo tertio: « In tantum praevaluit pernicios:i malilia luimanae naturae, ut quosdam in irrationabilissimum et omnium malorum pessimum ierditionis deduceret barathrum, ut dicant, Deum non esse »: ergo saltem a malignis hominibus cogitari [jotest, Deum non esse.

3. Item, idoluni nihil est, sicut dicitur primae ad Corinthios octavo: ergo idem est cogitare, Deum esse idolum, et Deura non esse; sed cogitabile est et aliquando cogitatur, Deum esse idolum: ergo cogitabile est, Deum nihil esse.

4. Item, quod contingit significare contingit et cogilare; sed contingit significare, Deum non esse, ut per hanc orationem: Deus non esti ergo contingit illud cogitare.

5. Item, obiicitur contra rationem.ugustiHi, quando probat, quod per hanc propositionem: nulla veritas est, infertur, aliquam veritatem esse. Si enim est haec propositio vera: aliqua veritas est, habet ergo contradictoriam; sed nulla contradictoria infert vel ponit, immo potius privat suam conlradictoriam; ergo per hoc quod est, nuUam veritatem esse, non concluditur, aliquam veritatem esse.

6. Item, obiicitur contra rationem.nselmi, (ua probat, Deum esse, per hoc, quod ens, quo nihil maius cogitari potest, est in cogitatione; quia pari ratione cogitari iwtest, si ahquis cogitet insulam, qua nihil maius cogitari potest, quod illa insula sit in re: ergo si illa ratio imlla est, nulla igitur e.st ratio, quam facit.Vnselnms.

7. Item, quaeritur: pro (juanto dicitur, (juod Deum esse non potest cogitari non esse? Si quia iniUo modo potest cadere in cogitatione, illud est manifeste falsum; si quia non i)otest vere cogitari, pari ratione et onme verum necessarium erit lale verum.

Item, ostenditur, quod Deum esse sit verum duhitahile.

8. Richardus de Sancto Victore: « Nihil certius tenemus, quam quod fide apprehendimus »; sed de his quae fide apprehendimus potest esse dubitatio: ergo multo fortius de omni alio cognito.

9. Item, quod maxime latet maxime admittit dubitationem; sed Deus est maxime latens, cum hahitel Incein inacce.Hsihilem: ergo de ipso et circa ipsum. maxime contingit dubitare: ergo si de aliis contingit dubitare, utrum sint, multo fortius de Deo.

10. Item, contingit dubitare de his quae sunt infra animam et iuxta animam; sed haec sunt animae magis accessibilia, quam illa quae sunt supra animam: si ergo Deum esse est verum, quod est supra intellectum humanum; videtur, quod de ipso iiiaxime contingit dubitare.

11. Item, idem est Deo Deum esse et iusluni esse; sed contingit de Deo dubitare, an sit iustus-; ergo pari ratione contingit dubitare, an sit.

12. Item, frustra nititur quis probare jllud, circa quod non potest incidere dubitatio: si ergo Deum esse a nullo iwtest dubitari, frustra nititur quis illud ostendere: si ergo non frustra conati sunt Sancti et doctores illud ostendentes, constat, quod de ipso contingit dubitare.

13. Ilem, nullus scit hoc principiuin: omne totum est maius sua parte, nisi cognoscat, quid sit totuni: ergo nulius scit, Deum esse, nisi sciat, quid sit Deus: si ergo dubitabile est, quid sU Deus, dubitabile est igitur, an sit.

14. llem, si non posset esse de lioc vero, quod est, Deum esse, aliqua dubitjitio, nullum esset merituni illud credere; sed lioc est principium omnis meriti, credere Deum esse, quia dicitur ad Hebraeos undecimo: Acceilenlem oportel credere, quia esl etc: si ergo boc cadit sub merito, et cadere poterit sub dubitatione.

c 0 N c L u s 1 0. Non cst dubitabik, Deum esse, si ditbitabilc intelligitur aliquod verum, cui deficit ratio evidenliae sive in se, sive m comparalione ad medium probans, sive in comparatiane ad intellectuni apprehensivum. Dubitari tamen de eo potest ex parte cognoscentis,.scilicet ob defectum in actibus vel apprehendendi, vel conferendi, vel resolvemli.

RESPONnEO: Ad praedictoruiu intelligentiam est notandum, quod indubitabile dicitur per privationem dubitabilis;- dubitabile autem dupliciter dicitur: vel per rationis decursum, vel per rationis defectuni. Primo modo dicit aliquid ex parte cognoscibilis et cognoscentis; secundo modo solum ex parte cogno- I. tione ad intelkctum apprehensivum. Nullo autem istorum modorum deest certitudo isti vero, quod est, Deum esse.

Est enim certum ipsi comprehendenti, quia coest sibi naturalis appetitus et notitia et memoria illius, ad cuius imaginem facta est, in quem naturaliter tendit, ut in illo possit beatificari.

Est etiam magis certum in comparatione ad rasecundum defectivas, fortissimis et altissimis vocibus clamant, Deum esse, quo indigent propter suum defectum et a quo suscipiunt compkmentum. Unde secundum maioreih et minorem completionem, quam habent, quaedam magnis, quaedam maioribus, quaedam maximis vocibus clamant, Deum esse.

Est etiam illud verum certissimum secundum se, pro eo quod est verum primum et immefliatissimum, in quo noii taritum causa praedicati clauditur in subiecto, sed id ipsuni est omnino esse quod praedicatur, et subiectum, quod subiicitur. Unde sicut unio summe distantiiim est oinnino repugnans nostro intellectui, quia nullus intellectuii potest cogitare, aliquid unum simul esse et iion esse; sic divisio omnino unius et indivisi est omnino repugnans eidem, ac per hoc sicut idem es.se et non esse, simul summe esse et nullo modo esse est evidentissimum in sua falsitate; sic primum et summum ens esse est evidentissimum in sua veritate. — Et ideo, si accipitur iiidubitabiie, prout privat dubitationem per rationis decursum; Deum esse est verum indubitabile, quia sive intellectus ingrediatur intra se, sive egrediatur extra se, sive aspicial supra se; si rationabiliter decurrit, certitudinaliter el indubitanter Deum esse cognoscit.

Si autem dicatur indubitabile secundo modo, secundum quod privat dubitationem, quae est per rationis defectum; sic concedi potest, quod propter defectum hominum dubitari ab aliquo potest, an Deus sit, et hoc secundum triplicem defectum intellectus cognoscentis: vel quantum ad actum apprelieMendi, vel quantum ad actum conferendi, vel quantum actum resolveiuli. — Quanlum ad actum apprehendcnili incidit dubitatio, quando non recte et plene accipitur significatum huius nominis Deus, sed solum secundum aliquam sui conditionem; sicut gentiles Deuni cogitabant quidquid supra hominem erat et futurum aliquod praevidere poterat; et ideo idofa deos esse credebant et illa tanquam deos adorabant, quia aliqua responsa de futuris vera dabant. — Quantum ad actum conferendi dubitatio incidit, quando ex parte flt collatio, utpote cum insipiens videt, non manifestam fieri iustitiam de impio; infert ex hoc, quod non est regimen in universo, ac per hoc, quod in ipso non sit rector primus et summus, qui est Deus excelsus et gloriosus. — Similiter quantum ad defectum in actu resolvendi incidit dubitatio, quando intellectus carnalis nescit resolvere nisi usque ad ea quae patent sensibus, sicut sunt ista corporalia; ex qua ratione putaverunt aliqui, solem istum visibilem, qui obtinet principatum inter creaturas corporales, esse Deum, quia nescierunt resolvere usque ad substantiam incorpoream nec usque ad rerum prima principia. — Et boc modo circa hoc quod est, Deum esse, dubitatio potest incidere ex defectu ipsius intellectus apprehendentis, vel conferentis, vel 7-esolventis; et secundum"istum intellectum cogitari poomnino esse. — Forlasse legendum et omnino idem esl pro letest ab aliquo intellectu, Deum non esse, quia non sufTicienter et integre accipitur ab illo significatum huius nouiinis Deus. — Sed ab eo intellectu, qui plene apprehendit significatum huius nominis Deus, cogitando, Deum esse, quo nihil maius cogitari potest, non sof&m non dubitari, an Deus sit, sed etiam nullo modo potest cogitari, Deum non esse. Unde et rationes concedendae sunt hoc probantes.

1. 2. 3. Ad illud quod primo obiicitur in conrationis defectu, cuiusmodi est in intellectu insipiente, qui sua caligine obscuratus nec sulTicienter resolvit nec recte confert nec integre apprelwndit significacatum huius nominis Deus. Ipse enim intellectus In- Ira se habet lumen sufTiciens ex propria conditione, per quod posset dubitationem istam longius propulsare et se ab. insipientia eripere. Unde in hac defectiva consideratione insipientis intellectus potius voluntarie deficit quam. coacte, non propter defectum ex parte cogniti, sed propter defectum ex parte sui.

Et per hoc patet responsio ad illud quod obiicitur de idolo. Ideo enim gentilis cogitat, Deum esse idolum, quia ipsius apprehensio de Deo est defectiva; non enim apprehendit ipsum ut summum et optimum, sed ut aliquid potens, quod tomo non potest; et hinc venit in eo error deceptionis*«t hutatio dubitationis, in quem erroreni ipse se propria p6rtinacia praecipitat, ut prorsus inexcusabilis flat; nec tamen ipse omnino privatus est a cognitione Dei, quia, quamvis ex sua perversitate veht colere idolum, instinctmti tamen naturalem habet ad colendum Deum, contra quem pugnat se praecipitando in errorem voluntarium.

4. Ad illud quod obiicitur: quod contingit significare contingit et cogitare; dicendum, quod cogipotest aliquid dupliciter: vel cogitatione nuda, vel cogitatione cum assensu. Nuda cogitatione potest cogitari itafalsum, sicut verum, et maniieste falsum, sicut manifeste verum. Cogitatione cum a.ssemu non cogitatur nisi verum vel aliquid simile vero. Prima cogitatio se exteadit ad quaecumque se extendit sermo; secunda vero cogitatio non ad tot se extendit; et de hac cogitatione intelligit tam Anselmus quam Augustinus, et de hac cogitatione dicitur, quod Deus non potest cogitari non esse.

5. Ad illud quod obiicitur contra rationem Augustini, quod contradictoria non infert suam contradictoriam; dicendum, quod verum est secundum quod contradictoria; sed intelligendum est, quod pro- Pro aliquo, quod F omitlit, E illo. esse veram. Quantum ad primam attenditur conlradictio aon quantum ad secundam. Cum vero dicitur: nulla veritas est, haec propositio, in quantum negat praedicatum a subiecto, non infert suam oppositam, quae est, aliquam veritatem esse. In quantimi autem asserit, se esse veram, infert, aliquam veritatem esse; nec mirum, quia, sicut omne malum praesupponit bonum, sic falsum infert verum. Et ideo hoc falsum, quod est, nullam veritatem esse — cum propter remotionem praedicati a subiecto destruat omne verum, et propter assertionem, qua asserit, se esse Veram, ponat, aliquam veritatem esse — includit utramque partem contradictionis; ided utraque ex illa potest inferri, et ipsum in se esse falsum et inintelligibile ab intellectu recte apprehendente. Et hoc est quod vult dicere Augustinus.

6. Ad illud quod obiicitur de ratione Anselmi de insula, qua nulla melior vel maior cogitari potest; dicendum, quod non est simile: quia, cum diGo ens, quo nihil maius cogitari potest, hic nulla est repugnantia inter subiectum et implicationem; et ideo Vationabiliter potest cogitari. Sed cum dico insulam, qua nulla potest melior cogitari; hic est repugnantia inter subiertum et impljcationem. Insula enim dicit ens defectivum, implicatio vero est entis perfectissimi; et ideo, quia ibi est « oppositio in adiecto », irrationabiliter cogitatur, et intellectus sibi ipsi in cogitando repugnat: et ideo non est mirum, si non potest inferri, quod istud quod cogitatur sit extra in re. Secus autem est in ente vel in Deo, cui non repugnat talis imphcalio.

7. Ad illud quod quaeritur: pro quanto dicitur, quod Deum esse non possit cogitari non esse? iam patet responsio: iion cfuia non possit cogitari, «xjuid est quod per nomen dicitur », sive significatum huius orationis: Deus iion est; sed quia ipsum adeo est evidens in se et certum cognoscenti, quod si recte considerare velit, non est aliquid, per quod possit ab hac veritate avelli. Est enim verum evidentissimum et praesentissimum, quod nulli deest loco, nulli tempori, nulli rei, nulli cogitationi; nec sic est de ahis veris creatis.

8. Ad illud quod obiicitur, quod nihil certius tenemus, quam quod flde comprehendimus; dicen-.

• F affiimatio-nem.

fesle consideranli apparet.

9. Ad illud quod obiicitur, quod illud est venini latens, ergo maxime dubitabile; dicendum, quod licet Deus sit simplex et unilorniiter in se, tamen quodam modo latet et quodam modo patet, sicut insinuat Aposlolus ad Romanos primo: Quod notum est Dei manifestum est in illis. Aliquibus enim manifesta est trinilas approprialorum, quibus non est manifesta trinitas personarum; el alicui manifesta esl unitas essentiae, cui non est manifesta trinitas ap propriatorum.; et alicui manifesta est ipsa Dei trinitas, cui non est manifesta ipsa essentiae unitas. Hoc autem est, quod primo manifestum est de Deo, scilicet ipsius entitas, et quantum ad hoc non latet, sed patet; et ideo non est dubitabile, sed indubitabile.

10..d illud quod obiicitur, quod anima dubitans de iis infra se et iuxta etc.; dicendum, quod non valet: quia, licet Deum esse sit supra animam secundum naturam, est tamen intra animam secundum notitiam. et exlra secundum repraesentalionem et persuasionem, quam sibi facit omnis creatura, quia haec veritas est in omni veritate clausa et intellecta.

H. Ad illud quod obiicitur, quod idem est Deo esse et iustum esse; dicendum, quod non sequitur: quia, licet sit idem in se et secundum se, non tamen est idem secundum rationem apprehendentem et secundum effectum repraesentantem; et ideo possibile est, unum patere, altero non parente.

12. Ad illud quod obiicitur, quod frustra quis nititur probare illud, de quo nemo dubitat; dicendum, quod, sicut iam patet, hoc verum non indiget probatione propter defectum evidentiae ex parte sua, sed propter defectum considerationis ex parte nostra. Unde huiusmodi ratiocinationes potius sunt quaedam exercitationes intellectus, quam rationes dantes evidentiam et manifestantes ipsum verum probatmn.

13. Ad illud quod obiicitur, quod nullus cognoscit principia, nisi cognoscat terminos; dicendum, quod verum est; sed quorundam terminorum

Articulus II. Utrum Deum esse trinum sit verum credibile

Supposito, quod Deum esse sit verum indubitabile, quaeritur consequenter, utrum Deum esse trinum sit veriun credibile. Credibik autem voco congruum ct ckbitum credi. Et quod sit debitum credi, ostenditur. notitia est occulta, quorundam vero manifesta. Kt rursus, de signilicato termini potest haberi notitia et plene et per modum comprehensivum, et sic non cognoscitur nisi a solo Deo; vel clu.re et perspicue, et sic cognoscitur a Beatis; vel ex parte et in aeni- (jmate, et sic cognoscitur, quod Deus est primum et summum principium omnium mundanorum; et istud, quantum est de se, polest esse omnibus manifestum: quia, cum quilibet sciat, se non semper fuisse, scit, se habuisse principium, pari ratione et de aliis; et quia haec notitia omnibus se offert, et hac cognita, scitur, Deum esse: ideo est indubitabile omnibus, quantum est de se.

14. Ad illud quod obiicitur, quod credere inmeritorium nisi per hoc, quod substernitur ei quod est, Deum esse trinum, vel aliis articulis fidei, cum supra istum fundantur; et ratione illorum potest fieri meritorium, quia, si per se nude credatur, non est eflicax ad merendum. Apostolus autem loquilur de hoc quod est, Deum esse, prout est Subslramentum aliorum credibilium; et hoc substramentum est homini a natura insitum, ne, si intellectus humanus de natura propria nihil de Deo cognosceret, excusare se posset per ignorantiam. Et hoc est quod dicit Magister Hugo: « Propterea Deus a principio naturae nec totus conscientiae humanae voluit esse manifestus, nec totus absconditus, ne, si totus manifestus esset, meritum fides non haberet, nec infidelitas locum; infidelitas enim de manifesto convinceretur, et fides de occulto non exerceretur. Si vero absconditus totus esset, fldes a scientia non iuvaretur, et infidelitas de ignorantia excusaretur. Quocirca oportuit, ut proderet se occultum Deus, ne, si totus celaretur, prorsus nesciretur, et rursum ad afiquid proditmn se et agnitum occultaret, ne totus manifestaretur; ut afiquid esset, quod ingenium hominis enutriret cognitum, et rursum aliquid, quod absconditum provocaret ».

15. Matthaei ultimo: Euntes docere omnes les, baptizantes eos in nomim Patris et Filii et Spiritus sanx:ti. His verbis additur Marci ultimo: Qui crediderit et baptizatus fuerit salvus erit, qui vero non crediderit condemnabitur. Sed illud verum, sine

cuius credulitate non potest esse salus, est verum maxime credibile; sed Deum esse trinum est huiusmodi: ergo etc.

"2. Item, Athanasius in Symbolo: « Fides autem cathohca haec est, ut unum Deum in trinitate et trinitatem in unitate veneremur »; et paulo ante praemittitur: « Quam nisi quisque integram inviolatamque servaverit, absque dubio in aeternum peribit «: ergo si sine hac fide non potest esse salus, sequitur idem quod prius.

3. Item, Augustinus, primo de Trinitate, capitulo tertio: « Cum quaeritur unitas Trinitatis, Patris et Filii et Spiritus sancti, nusquam periculosius erratur, nec laboriosius aliquid quaeritur, nec fructuosius aUquid invenilur »'; sed onine tale est maxinje credibile, in quo est periculum in errando et salus in recte sentiendo: cum ergo Deum esse trinum sit huiusmodi verum, redit idem quod prius.

4. Item, Augustinus, Hypognosticon libro primo, capitulo tertio dicit, quod « nullus polest salvari sine fide Mediatoris »: ergo necessarium est ad salutem credere Mediatorem; sed Mediator cognosci non [totest, nisi cognoscatur distinctio personarum; ergo credere personarum distinctionem est necessarium ad salutem. Sed haec personarum distinctio est in Trinitate: ergo Deum esse trinum est verum, quod ne- ( essarium est credere ad salutem.

o. Item, nullus potest salvari, in quo non habitat Trinitas; tota enim Trinitas inhabitat simul in homine per gratiam; sed Trinitas non inhabitat nisi in eo qui credil: ergo nullus salvari potest, nisi in eo quod:redit beatissimam Trinitatem. Maior manifesta est; niimr probatur sic per illud quod dicitur loannis decimo quarto, qmdSpiritum verilatis mundus non potest accipere, quia non videt eum neque soit eum; vos autem cogmscetis eum, quia apud vos manebit et in vobis erit.

6. Item, impossibile est, ahquem salvari, qui non sit membrum Christi; sed membrum esse non potest, nisi sit connexum; connexum autem esse non potest nisi per fidem, spem et caritatem: ergo nullus potest salvari sine fide Christi. Sed fides Christi includit fidem aeternae generationis, et secundum illam attenditur distinctio Trinitatis: ergo sine fide Trinitatis impossibile est, aliquem salvari.

7. Item, impossibile est, ahquem salvari, qui non credit, Deum esse principium creativum; nisi enim hoc de Deo credatur, nuUo modo Deus ab homine recte colitur et veneratur; sed nobilius est esse principium generativum quam creativum, quia nobilior est proles genita quam creatura facta: ergo nullus potest salvari, qui non credit,. Deum esse principium generativum, pari ratione et spirativum, 'ac per hoc, nisi credat, Deum esse trinum.

8. Item, impossibile est, aliquem salvari, qui non amat et honorat eum qui est summe amandus et honorandus; sed Filius et Spiritus sanctus est summe amandus et honorandus, sicut Pater, secundum illud quod dicitur loannis quinto: Qui non homrificat Filium non honorificat Patrem, qui misit iUum: ergo nullus salvari potest, qui non amat et honorat Filium et Spiritmn sanctum, sicut Patrem. Sed nullus amat et honorat, nisi aliquo modo cognoscat et credat: ergo etc. — Ex his manifeste ostenditur, quod ad salutem est mcessarium et debilum credere, Deum esse trinum.

Item, quod sit congruum, ostenditur.

9. Affectus rectus plus adhaeret summae bonitati quam sibi: ergo et intellectus rectus plus assentit summa veritati quam sibi. Si ergo intellectus noster credendo rectificatur, necesse est, quod sibi proponatur aliquod verum, quod excedat eius iudicium; sed primum inler vera et credibilia propositum est, Deum esse trinum et unum: ergo quamvis lateat intellectum humanum, recte et congrue est propositum ad credendum.

10. Item, sicut caritas captivat affectum in obsequium Christi, sic fides captivat intellectum; sed non captivaret, nisi faceret assentire alicui vero, quod excedit eius iudicium: ergo congruum est, quod primum inter credibilia propositum excedat intellectum humanmn.

11. Item, « quod videtur omnibus, vel pluribus, vel sapientibus hoc ipso, quod videtur, efficitur probabile »: ergo quod creditur a pluribus, vel sapientibus hoc ipso, quod creditur, efficitur credibile; sed Deum esse trinum est creditum a pluribus et sapientibus: ergo congruum est credere, ipsum esse trinum.

1 4. Item, irrationabilius est ponere, quod innumera multitudo credat incredibile, quam ponere, creditum a multitudine esse credibile; sed certissimum est, (]uod Deum esse trinum est creditum a multitudine: ergo rationabile est sic credere.

13. Item, sicut intelligere debetur rationi, sic credere debetur auctoritati; sed nihil est magis autlienticnin, quain sit sacra Scriptnni, quae noii tantum assertione veritatis et sua antiquitate, fert etiam miraculis et proplietiis staliilitatem haliet: si ergo hoc vcnim testantnr coinmuniter divinae Scri[)turae, conf;nium cst et rationabile illud verum cre<lere, scilicet l)eum esse uiium in IriniUite.

14. Itein, ciiiii sit triplex nciiiis creditiilis secundum Au,'ustiiiiiiii: « yiiaedam enim cieduntur simul et intelliHiiitiir, (]uaedam prius creduntur et postea intelliguntur, (luaedam creduntur et nunquam iiUelliguntur, sicut est historia huniaii:i gest;i percurrens »; inagis est credibile (]uod sjc creditur, quod potest intelligi ])er rationeiu, (]uam illud quod iioii potest; sed Deum esse trinum est huiusmodi: ergo cuin aliqua 1'acta liistorica narrata a Scriptura;iuthentica sunt credibilia — non enim est incredibile, quod « Abraham genuit Isaac », imino est valde credibile; sic eliam de aliis consimiiibus — ergo credibile est, Deuin esse Irinum et unum.

Sed contra: 1. Omiie illud, cuius contrarimn (lictat omnis ratio, est incredibile ralioni; sed conhuius quod est, unum esse realiter trinum, omnis ratic: ergo est incredibile rationi.

!2. Item: Omne illud, cuius contrarium natura creata praetendit, est rationi incredibile; sed contrarium huius quod est, umun in forma non inultiplicata multiplicari in suppositis, praetendit omnis natura creata; in quahbet enim natura creata, supposito multipiicato, multiplicatur forina: ergo si intellectus noster manuducitur per creaturas ad cognoscendum Deum si est, sicut dicitur primae ad Corinthios decimo tertio: Videmus nu7w per speculum in aenigmate; cum omnis natura creata contrarimn habeat dictamen ad hoc verum, quod est, Deiun esse trinum: necesse est, illud esse verum incredibile.

3. Item, omne quod creditur, aut creditur per rationein, aut praeter ralionem: si ergo Deum esse trinum est veruni credibile; aut ergo ex ratioiie, aut praeter rationem; sed si ex 7-atione, iam non est meritorium, quia « fides non habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum ». Si praeter rationem; sed quod creditur ab habente usum rationis praeter rationem irrationabiliter creditur et non est verum credibile: ergo creditur irrationabiliter, ergo Deum esse trinum est verum incredibile.

4. Item, omne, quod creditur, aut creditur propter se, aut propter aliud: si ergo Deum esse triiiiim est veniiii criidihile, aiit isto inodo, aiit illo. Si propter aliud: ergo non est ipsius rectae fidei obiectuin; si propter se; sed nihil cst ])ropter se amubile, nisi qiiwl ])er se suHicit aflectui: ergo niliil est ])ro])ter se credibile, iiisi quod ])er se ])atel intellectui. Sed Deum esse Irinuin iion );iter intellectui per se: ergo non est veruiii credibile.

5. Item, virtus conson;it naturae, quia, iit dicit Tulliiis, et ai)])robat Augustinus, « virtus est habitus in incKlum naturae rationi consentaneus »: ergo quod est incredibile virtuti nalurali est incredibile virtuti lidei; sed Deum esse trinum non est credibile;ib ipsa natura: ergo nec est cn;dibile a virtute sujieniddita natunie.

6. Item, gratia est perfectio naturae, et ])erfectio non repugnat perfectibili, sed concordat: si ergo Deum e.sse trinum non est credibile per naturam, ergo nec per gratiam superadditam.

7. Item, « Conditor naturae nihil facit contra naturam cooperantem »: ergo doclor et inspirator naturae nihil facit contra naturale rationis dictamen: si ergo Deum esse trinum non est credibile per naturale rationis dictamen, ergo non est credibile per superaddilam inspirationem.

8. Item, principium cognitionis scientialis debet esse faciUimum ad sciendum, sicut patet in principiis demonstrationum, quae ])er se ipsa sunt nota intellectui: ergo principium cognitionis fidelis debet esse facillimum ad credendum; sed Deum esse trinum non est facillimum ad credendum, immo valde difficile, sicut patet in iis qui nondum habent fidem: ergo non est inter credibilia primum; nec medium est nec postremum, sicut apparet: ergo nuUo modo est credibile. — His ralionibus videtur posse ostendi, quod Deum esse trinum non sit credibile tanquam congruum. credi.

9. NuUus tenetur ad id quod non ]K)test, quia dicit Hieronymus: « Anathema sit qui dicit, Deum praecepisse imiossibile »; sed credere, Deum esse trinum, non est in nostra potestate, quia donum Dei est habere fidem: ergo si nullus obligatur ad id quod non est in potestate sua, nuUus obUgatur ad illud credendum.

10. Item, si ad hoc credendum obhgamur, aut secundum legem nalurae, mt Scripturae, a.it gra- Finem arg. DH sic exhibent: non est fverum addit D) creditiae. Non secundum legem naturae, quia illa est in corde hominum impressa et omnibus est notissima; hoc autem est verum occultum et latens humanam industriam. Non secundum legem Scripturae, quia ante fuit ista veritas credibilis, quam Scriptura inciperet; rursus, si solum esset credibile propter Scripturam, non respiceret omne tempus nec omnes personas. Non etiam secundum legem g?-aliae, quia ante fuit fides ista, quam lex gratiae inciperet; et praeterea, lex gratiae est lex non onerosa: si ergo hoc credere est difficile, non obhgamur ad illud secundum legem gratiae; nec secundum legem??aM- 7-ae nec Scripturae, ut ostensum est: ergo nullo modo astringimur ad credendum illud.

1 1. Item, si astringimur ad illud credendum, aut quia verum, aut quia verum cadetis sub praecepto. Non quia verum, quia tunc pari ralione astringeremur ad omne verum credendum; si quia cadens sub praecepto, aut ergo mo7-ali, aut sacramentali; non quia sub sacramentali, illud constat; nec quia sub morali, quoniam omnia moraha reducuntur ad decem praecepta decalogi, in quorum nullo praecipitur credere Deum trinum: ergo nuUo modo ad illud astringimur.

12. Item, si astringimur, aut quia verum visum, aut quia verun> auditum, aut quia verum inspiratum. Non quia visum, quia nuUus viator hoc vidit; non quia auditum, quia tunc nullus astringeretur ad ihud credendum, nisi qui audisset; si quia inspiralum; sed omnis, cui inspiratur, credit: ergo nullus astringitur, nisi qui credit. Sed hoc falsum est: ergo et primum.

13. Item, quaero, quid moveat Christianum ad credendum illud verum. Si tu dicas, quod movet te divina Scriptura: ergo si divina Scriptura hoc non doceret, hoc tu non crederes; sed contra: esto quod tota Scriptura esset combusta, adhuc a fide Trinitatis non recederet Ecclesia nec anima christiana: ergo ex parle Scripturae non residet principalis ratio movens nos ad istam credulitatem. — Item, si tu dicas, quod miracula; contra: « Fides non habet meritum, cui humana ratio praebet experimentum »; et talis fides, quae est ex miraculis, potius est exlorta quam voluntaria: ergo huiusmodi credulitas non esset meritoria. —. Si dicas, quod gratia; contra: nemo scit, utrum habeat gratiam, ergo nemo scit, utrmn illud verum credere debeat; sed de eredibili, ad quod credendum astringimur, certi sumus, quod debemus illud credere: ergo ad hoc credendum non movemur ratione gratiae. — Si dicas, quod ad hoc credendum moveat ipsa veritas aeterna; sed contra: veritas ad nihil credendum movet, nisi quia est veritas visa: ergo cum haec veritas non sit visa ab anima, videtur, quod aliunde moveatur ad credendum quam ab ipsa veritate aeterna.

Est ergo quaestio: si illud est verum credibile, per quid movemur ad istud credendum, et per quid astringimur, ut illud credamus?

c 0 N c L u s I 0. Deum esse trinum est verum credibik, quia hoc credere est congruum, debitum et dignum.

Respondeo: Dicendum, quod Deum esse trinum est verum credibile tanquam congruum et debitum et dignum credi.

Ad cuius intelligentiam notandum, quod cum illud verum credibile sit fundamentum totius fidei christianae, ad hoc, ut illud fundamentum maneat kvamur. Hoc autem Iriplex testimonium attenditur secundum triplicem librum, qui est liber creaturae, liber Scripturae et Uber vitae. Primus liber dat testimonium e/ficax, secundus dat testimonium efficamum, quia primo sensibus nostris ostenditur, dat testimonium duplex, ut in ore duorum testium stet omne verbuni. Omnis enim creatura vel est ad Dei vestigium tantum, sicut est natura corporalis, vel est ad Dei imaginem, sicut est creatura intellectualis. Utraque istarimi testificatur Trinitatem, sed illa, quae tenet rationem vestigii, quasi de Imiginuo. Habet enim omnis creatura modum, speciem et ordinem, sive unitatem, veritatem et bonitatem, sive mensuram, numerum et pondus; quae per appropriationem correspondent trinitati personarum et per quae testiflcatur, Deum esse trinum. Et hoc est quod dicit Augustinus in libro Octoginta trium Quaestionum: « Omne quod est, aliud est, quo constat, aliud, quo discernitur, aliud, quo congruit. Universa

igilur creatura causara eius trinam ostendit, qua sit, et qua /loc sil, et qua sibi amica sit; creaturae autem causam, hoc esl auclorem, Deuni (licimus. Oportet ergo Trinitatem esse, qua nihil praestantius, intelligentius et i)eatius perfecta ralio invenire [mtest». Ex hoc ostendit Auguslinus, quod creatura tenet rationem vcMigii, quae testatur, Deum esse trinum.

Ilia vero crealura, quae tenet rationem iniaginw, utpote intellectualis, Demn esse trinum testatur quasi dc propirujuo, quia imago est expressa simihtudo. Habet enim creatura intellectualis memoriam, inteUigentiam et voluntatem, seu menlem, notitiam et amorem: menteni ad modum parentis, notitiam ad modum prolis, amorem ad modum nexus ab utroque procedentis et utrmnque connectentis; non enim potest mens non amare verbum, quod generat. In iis autem non tantum attenditur origo et emanatio, per quam est in eis distinctio, verum etiam aequalitas et comuhstantialilas et inseparabilitas, ex quibus expresso testimonio clamatur, Demn esse trinum. Cum enim sit spiritug et intellectus, non potest carere verbo genito et amore processivo, in quibus sit distinctio ratione originis et emanationis unius ab altero, sive etiam cum hoc aequalitas et consubstantialita et inseparabilitas. Et hoc est, quod intendit Augustinus aslruere in nono libro de Trinitate usque in fmem, qualiter videlicet per imaginem creatam testimonium redditur Trinitati aetemae. — Hoc autem geminum testimonium libri naturae eflicax erat in statu naturae conditae, quando nec hber iste obscurus erat, nec oculus hominis caUgaverat. Cum vero per peccatmn hominis oculus cahgavit, speculum illud factum est aenigmaticum et obscurum, et auris intelhgentiae interioris obsurduit ad illud testimonium audiendum. Et ideo divina providentia dispensative providit testimonium alterius hbri, scilicet libri Scripturae, qui quidem editus est secundum divinam revelationem, quae nunquam defuit nec deerit a principio mundi usque in flnem.

Hic autem liber testatur dupliciter, Trinitatem stameuto testatur explicite. — Testimonium namque datur in veteri testamento de Trinitate tam in figuris quam in verbis. Inter figwas autem illa fuit authentica maxime, quae fuit ostensa patri fidei nostrae Abraham; de quo dicitur Genesis decimo octavo, quod tribus viris sibi apparentibus, tres quidem vidit, sed unum adoravit, unde tribus loquebatur, sicut uni, in hoc intelligens in se et insinuans aliis mysterium Trinitatis. — In vcrbis autem illud videtur maxime efllcax ad testificandum, quod dixit David eximius Prophetarum in Psalmo: Verbo Domini caeli fimiati.lunt, et Spirilu oris eiuJi omnis inrtus eorum, ubi simul insirmatur trinitas personarum, ita quod duae personae expHcite in nomine Spiritus et Verbi, et una implicite nomine Domini. In pluribus autem locis, immo fere in omnibus veteris testamenti, licet implicite, figuris tamen et verbis testimonium redditur Triiiitati aeternae.

Per Imnc etiam modum in mvo testamento te- secondom. stimonium datur, sed explicite, tam in Sacramentis quam in documentis expressis. Nam primum Sacramentorum, quod est baptismus, secundum quod scribitur ullimo Matthaei, fieri habet in invocatione expressa divinae Trinitatis. Ibi enim dicitur: Docele omn£s gentes, baptizantes eos in namine Patris et Filii et Spiritus sarwti; propter quod in illo Sacramento fundamentali character imprimitur Trinitatis. Hoc ipsum testantur et verba, inter quae, cum multa sint, illud unicum est expressum, quod scripsit amicus sponsi primae loannis quinto: Tres sunt, qui testimonium dant in caelo, Pater, Verbum et Spiritus sanctus, et hi tres unum sunt. Hoc autem te- ifotandnm. stimonium est adeo efficax et expressum, quod non solum praedictum verum facit credibile, id est cmgruum credi, verum etiam debitum, dum astringit nos et arctat ad illud credendum.

Sed quia non omnes obediunt Evangelio, et verum illud supra rationem est; ideo providit divina sapientia aeternum testimonium, quod quidem est uber t«rliber vitae. Hic autem liber vitae per se et in se exphcite et expresse testimonium dat irrefragabile Dnpudter Trinitati aeternae his qui revelata facie in patria Deum vident, in via autem testimonium secundum influentiam lucis, cuius capax est anima in statu viae; ut enim dicitur loannis primo: Vita erat lux hominum, quia liber iste vitae est lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum. Illuminat autem dupliciter, scilicet per lumen Lumen doinditum et per lumen infusum, ex quorum lumi- num concursu habitus fidei tanquam argumentum eUcitur ad credendum, Deum esse trinum, et consequenter omne verum, quod pertinet ad christianae rehgionis cultum.

Et hoc patet sic. Per lumen enim naturahter EipUMtnr homini a Deo inditum et signatum tanquam lumenninm. divini vultus unicuique dictat ratio propria, quod de primo principio sentiendum est altissime et piissime: altissime, quia a nuUo; piissime, quia cetera ab ipso. Et in iioc concordant Christiani, ludaei et Saraceni et etiam haeretici. Quod autera Deus possit et velit sibi producere aequalem et consubstantialem, ut aeternalem iiabeat dilectimi et conddlectum; et quod lioc quidem de ipso Deo sentire sit sentire altissime et piissime — quia, si sentitur, quod hoc non possit, non sentitur de Deo altissime; si sentitur, quod possit et non velit, non sentitur de Deo piissime — quod, inquam, ita sit et ita sentiatur, hoc non dictat limen inditum per se, sed lumen infusum, ex quo cum lumine indito colligitur, quod de Deo sentiendum est, quod generet et spiret sibi. coaequalem et consubslantialem, ut sentiatur de Deo altissime et piissime; et hoc de Deo sentire est Deuni maxime honorificare, venerari et colere. Et ex hoc apparet, quomodo fides Trinitatis et fundamentum et radix est divini cultus et totius christianae religionis.

Ex hac autem radice, qua credimus, de Deo esse sentiendum altissime et piissime, ac per hoc ipsum esse trmum et unum, consequenter eiicitur, quod credendum est, Deum esse creatorem omnium, punitorem malorum, retribulorem bonorum et relevalorem miserorum. Quia enim aUissimus, ideo decet eius dignitatem facere magna et iusta. Quia vero piissimus, decet eius dignilatem respicere humilia et rekvare prolapsa. Et iiinc est, quod crediraus eum incarnatum et passum pro summa pietate, iudicaturum tandem orbem terrarum pro sumraa altitudine et aequitate.

Ex (lictis igitur colligitur, quae sit radix fidei christianae, quae sint eius testimonia, et quae etiara sint ab ipsa credihiUa, et quod principium et prrimum omnium credibihum, quae faciunt ad divinum cultum, est credere, Deum esse trinum et unum. — Et quia sunimus et raaximus cultor oranium fuit Lesus Cliristus, ideo ipse primo iussit, hoc verura lucide et aperte praedicari per totum mundum, per hoc astringens universos ad illud credendum. Unde cura ante eius adventuni non tenerentur ad credendum Trinitatem nisi implicite, iam nunc post novi testaraenti vulgationera tenentur oranes ad illara explicite credendum, ut iam non tantum sit illud credibile, quia dignum credi, vel congruum ex testimonio creaturae, verum etiam debitum per divulgationem veritatis evangehcae, cuius vulgatio principiura habuit a Salvatore, sicut dicitur ad Hebraeos secundo, ubi loquens.postolus de fide christiana ait sic: Cum initium accepisset enarrari per Doest signis et portentis et variis virtutibus et Spiritus sancti distributionibus secundum suam voluntatem.

Si ergo quaeritur: quid movet ad illud credendum, utrura videlicet Scriptura, vel miracula, vel gratia, sive ipsa veritas aeterna? dicendura, quod principaliter moveris ad hoc est ipsa iUuminatio, quae inchoatur in lumine iiulito et consuramatur in lumine infuso, quae quidem facit, nos non solura alte, verura etiam pie sentire de Deo; et hoc, quia illurainatio procedit ab ipso luraine aeterno, in cuius obsequium nostrum captivat intelkclum, et captivando, dura ipsum subiicit Deo, colit et veneratur et reddit habilera ad credendum quaecumque ad divinura honorem et cultum spectant, etsi sint supra rationem nostram. Hoc patet per experientiara, si quis recurrat ad suae mentis arcana. — Moventia autera sicut adminicuUintia el quodara raodo inducentia pluriraa sunt: quia movent Scripturae testimonia authentica, movent Sanctorura exempla et martyria, movent,Doctorum argumenta et ipsius universalis Ecclesiae sententia, movent et ipsa miracula irrefragabilia. Unde Richardus, in primo hbro de Trinitate, capitulo secundo: « Nihi! constantius tenemus, quam quod fide apprehendimus; sunt namque Patribus caelitus revelata et tani multis quara magnis, tam miris signis vel prodigiis divinitus confirmata, ut gravis videatur esse deraentiae in his vel aliquantuliira dubitare. Innuraera itaque miracula et alia, quae non nisi divinitus fieri possunt, in huiusmodi fidem faciunt et dubitare non sinunt. Utimur itaque in eorum attestatione seu etiam confirmatione signis pro argumentis, prodigiis pro experimentis. Utinam attenderent ludaei, attenderent pagani, cura quanta conscientiae securitate pro hac parte ad divinura iudiciura poteriraus accedere! Nonne cura omni fiducia Deo dicere possumus: Doraine, si error est, a te decepti sumus; nam ista in nobis tantis signis et prodigiis confirmata sunt et talibus, quae non nisi per te fieri possunt. Certe a summae sanctitatis viris sunt nobis tradita et cum summa et authentica attestatione probata, te ipso cooperante et sermonem confirmante sequentibus signis ». — Et per hoc patet responsio ad illa quatuor, quae ultimo quaerebantur: quid est illud quod fidelera raovet ad credendum, Deum esse trinum et mmm?

tri- dum, quod est tripliciter loqui de ralione: aut de ratione de/ectiva, aut stante, aut elevata. Ciun ergo dicitur, quod omne illud, cuiu.s contrariuin dictat omnis ratio, est incredibile; si intelliatur particulariter de ratione defectiva, falsum est, quia ix)test esse aliquid repugnans rationi delectivae, quod tamen consonat rationi slanti, vel elevatae. Si vero intelli» gitur universaliter de ratione secundum triplicem statum, tunc prima propositio est vera et concedenda; sed minor est falsa et interimenda: quia, quamvis ratio defectiva dictet contrarium eius quod est, Deum esse trinum et unum, ratio tamen «torw dictat aliquid, quod huic est consonuni; elevata vero dictat id ipsum, ut patet ex his quae dicta sunt.

"1. Ad illud quod obiicitur, quod omne illud, cuius contrarium omnis natura creata praelendit, est incredibile; dicendum, quod natura creata potest aliquid praetendere dupliciler: vel in se ipsa, vel in causa sua. Natura enim creata praetendit, se esse temporaleni et mulabileni et compositam; causam vero suam aeternam et immutabilem et simplicissimam. Per hunc etiam modum, licet in creatttra non possit stare unitas formae cum trinitate suppositorum, cum supposita in creatura distinguantur per materiam et formam ipsi materiae appropriatam; in Creatore, in quo nulla prorsus est materia et vera fecunditas, manente una forma et substantia, est distinctio in suppositis ratione originis. Quia igitur creatura non praetendit universaliter contrarium huius quod est, Deum esse trinum, immo recte confwmiter praetendit id ipsum; ideo est magis credibile <juain incredibile.

3. Ad illud quod obiicitur, quod omne, quod creditur, aut creditur ex ratione, aut praeter rationem; dicendum, quod credere aliquid ex ratione est dupliciter: vel ex ratione mera, vel ex ratione adiuta. Quamvis ergo Deum esse trinum non sit credibile ex ratione mera, est tamen credibile ex ratione adiuta per gratiam et lucem desuper infusam. Et quod sic est credibile non irrationabiliter creditur, quia gratia et lux desuper infusa potius, rationem dirigit, quam pervertat.

4. Ad illud quod obiicitur, quod omne, quod creditur, creditur aut propter se, aut propter aliud; dicendum, quod Deum esse trinum creditur propter se ipsum, quia summum et primum verum spectans ad cultum divinum. — Et quod obiicitur, quod omne tale credibile per se patet credenti; dicendiun, quod illud yerum est de credente, qui non habet obicem, sed potius dispositionem babiUtantem ad assentiendum ipsi veritati increatae; et sic se habet in proposito, quia verus Christianus credit hoc verum sibi propositum sine aliquo [)ersuasionis superaddito.

!j. C. Ad illud quod obiicitur, quod virtus consonat naturae; dicendum, quod illud intelligitur de virtute politica; vel si illud intelligitur de virtute gratuita, non habet verilatem, quod consonet naturae, in quantum lapsa est, sed in quantum reformata et elevata, quod fit per gratiara divinam, desuper infusam. — Et per hoc palet responsio ad illud quod consequenter obiicitur de gratia, quod gratia est perfectio naturae. Est enim gratia perfectio naturae non tanlum habilitans, verum etiam reformans et elevam: fieformando autem et elevamlo non destruit ipsam naturam, nec aliquid, quod sit de ipsa natura, sed defectum circa naturam.

7. Ad illud quod obiicitur, quod Conditor natunaturalis obedientia creaturae. Secundo modo nihil facit, primo autem modo frequenter facit, ut m operibus, quae sunt supra naturam, vel contra, ut opera miraculosa. Per hunc etiam modum intelhgendum est de naturali intelligentia, quod dupliciter est de ipsa loqui: vel in quantum nata est ratiocinari securulum lucem propriam, vel in quantum nata est se subiicere sub luce aeterna. Hoc ultimo modo nihil dictat contra intelligentiam; primo autem nwdo dictat aliquid, quod etsi videatur esse contrarium, post lumen infusum fit consonum: quia quod prius videbatur rationi impossibile sive difficile ad credendum, postea fit ad credendum facillimum, adeo ut verus credens dicat ipsi aeterno Doctori: Testimmia tua credibilia facla sunt nimis.

.8. Ad illud quod obiicitur, quod principium cognitionis scientialis est facillimum ad sciendum etc. dicendum, quod cognitio secundum fidem est cognitio secundum pietatem, sicut dicitur ad Titrnn primo. Et licet intellectui procedenti secundiun ariditatem speculationis videatur illud difficilUmum credere, quod est, Deum esse trinum et unum; intellectui tamen pietate pleno facillimum est illud sentire de summo Patre, quod Unigenitum habeat, quem sicut se ipsum diligat, quem etiam pro salute hominiun tradat.

9. Ad illud quod obiicitur, quod nullus tenetur ad illud quod non potest; dicendum, quod licet homo ex se non sufficienter possit, potest tamen divino adminiculo, quod sibi praesto est, si faciat quod in se est; et quia potest facere illud, quo facto possit

credere: ideo pro polente iudicatur, et ad illud debel astringi, maxime quando nec interior nec exterior commonitio deest; quod quidem est tempore gratiae revelatae

10. Ad illud quod obiicitur: aut astringimur secundum legem naturae, aut Scripturae, aut gratiae; dicendum, quod proprie secundum legem gratiae, in qua obligamur et astringimur ad illud credendum distincte. Nihilominus et in lege nalurae et in lege Scripturae erat obligatio ad credendum, saltem implicite. Omni enim tempore qui pertinaciter negaret, Deum esse trinum, reputaretur alienus a veritate, et divino cultu; sed nunc potissime tempore gratiae, quando haec virtus revelata est et praedicala et approbata raultipliciter et expresse. — Et si obiicias, quod hoc non deberet, quia lex gratiae facilis debet esse; dicendum, quod sicut amare inimicum non est facile cuicumque, sed habenti carilatem; sic credere Deum trinum, quamvis infideli videatur difficile, facile tamen est habenti fidem.

11. Ad illud quod obiicitur, quod aut tenemur ad illud credendum, quia verum visum, aut quia auditum, aut quia inspiratum; dicendum, quod ad illud tenemur, quia est veriun maxime spectans ad divinum cultum et publice praedicatum; et ideo non excusatur homo per defectum auditus, nec per defectum lucis interioris, quia potest facere, quo facto inspiratur sibi.

12. Ad illud quod obiicitur, quod si astringi-. mur ad illud credendum, aut quia verum, aut quia verum cadens sub praecepto; dicendum, quod quia verum cadens suh praecepto. — Et si quaeris: sub in- quo praecepto? dico, quod sub primo, in quo qui- dem dicitur: Audi, Jsrael, Dominus Deus tuus Deus unus est. Dominum Deum tuum adorahis et illi soli servies. In hoc quidem praecepto obligamur expresse ad credendum, Deum esse unum, sed implicite ad credendum, Deum esse trinum. Et hoc patet sic: quia hoc praecepto astringimur ad colendum Deum culto latriae, quae ibi vocatur seroitus. Colere autem in spiritualibus est secundum transumtionem a materialibus; in materialibus autem colere agrum est manifestare pullulationes originaliter ex jpga terra procedentes.- Per hunc etiam modum colere Deum est corde et ore et opere profiteri, ipsum esse principium, ita quod non perfecte colitur, nisi confiteamur, ipsum esse principium principians non tanlum effectivum in creatione, sed eliam refcctivum in redemptione el perfectivum in gloriflcatione; nec adhuc perfecte, si credatur esse principium ex tempore, nisi credatur principium principians ex aeternitate; nec adhuc, nisi credatur principium principians aeternaliter principiantem; quod credimus, dum credimus, Patrem aeternaliter generare Fihum, spirantem cum ipso Spiritum sanctum, ut aeternaliter sit in Deo principium de principio, et principium non de principio.

Ad perfectam igitur Dei culturam necessario est sentire et credere, ipsum esse principium aeternaliter principians principiantem, ut sic flat manifestatio aeternarum pullulationum; necessarium etiam est credere, ipsum esse principium creativum et recreativum. et retrihutivum-, ut sic flat manifestatio temporalium puUulationum; et qui in aliquo horum deficit non est perfectus Dei cultor. Et quoniam tempore gratiae revelatur non qualitercumque, sed perfecte; ideo omnia ista oportet explicite credere, si in numero divinorum cultorum volumus computari; et ad hoc aslringimur per ipsum praeceptum divinae legis; quod quidem ante Christi adventum astringebat implicite, nunc autem explicile, quia est tempus colendi Deum perfecte.

Ex bis patet, quare sacrificia placuerunt Deo tempore legis scriptae, et spectabant ad cullimi divinum, pro eo quod omnia erant signa profitcntia et praefi.gurantia reparationem humanam, quae fuit per oblationem agni immaculati et eflusionem sanguinis Iesu Christi. — Patet etiam, quare in statu legis gratiae non olTertur sacrificium figurale, -.sed ipse Lesus Christus in sua carne et sanguine, pro eo quod est tempus colendi Deum veraciter et perfecte; et ideo oportet, quod sacrificium verissimum et perfectissimum offeratur, quod quidem est unicum et solum, ipse scilicet Lesus Christus. — Patet etiam, quai'e iuste condemnentur infideles. Si enim valde inhonorat regem terrenum qui aufert ei unam regni particulam, et per hoc merito dignus etTicitur, ut expellatur a regno; multo magis qui negat, Deum Gsse principium principians ex tempore universa, vel aeternaliter principians intra, inhonorat maiestatem aeternam et dignus est non tantum expelli a regno Dei, sed etiam praecipitari in infernale supplicium cum diabolo et angelis eius. — Patet etiam, quare fide Deum colimus. Nain hoc modo sentiendo de Deo, quo fides christiana sentit, sentimus de ipso, quod ipsum est principium altissimum et piissimum; et ideo timemlum est et amandum., ex quibus duobus revocatur homo a malo et inflammatur ad omne bonum; et haec est perfecta iustitia, quam qui habet dignus est hereditate aeterna.

• G addit mnfite/.ur (confilemur?).