Quaestio IV. Utrum trinitas stet cum summa infinitate

Consequenter quaeritur, utrum trinitas] stet cum summa infmitate; et circa hoc quaeruntur duo.

Primum est, utrum divinum esse sit infinitissimum. sicut prius ostensum fuit, non differt in Deo esse et sic esse sive modus essendi, sicut non differt « oivere et beale vivere ».

Ad illud quod obiicitur, quod proprietas personae aut transit in substantiam, aut non; dicendum, quod relatio duplicem dicit respectum, scilicet net. Et quia ipsa praeter alia genera dicit comparationem ut ad alterum; hinc est, quod omnia dicun- tur transire in substantiam, ipsa non transeunte, non quia ipsa aliquo modo dicat aliquid, quod non sit essentia, sed quia competit sibi ad aliquid lUci, ad quod essentia non habet dici nec referri. Unde absque dubio essentia est illud ad, sed non est"illud, ad quod est illud ad; et ideo salva est ibi distinctio et nulla compositio.

15..d illud quod obiicitur, cjuod punctus propter suam simplicitatem suis relationibus nec componitur nec numeratur; dicendum, quod non est simile: quia relationes puncti sunt a(/ extra, sed relationes personales sunt ad intra; ideo, quamvis punctus possit dicf principium et finis respectu di- 'versarum linearum, nulla tamen Uypostasis simul potest dici Pater et Filius, quia nulla potest sibi ipsi esse nascendi principiuin.

Ad illud quod obiicitur, quod prin est absolutum quam respectivum: ergo et distinctio secundum proprietatem absolutam prior, quam ea quae est secundum proprietatem respectivain; dicendum, quod illud non valet: quia omnis distinctio includit aliquem respe,ctum; et praeterea, distinctio illa, quae minus recedit a prima et summa unitale, illa quidem est prior; haec autem dislinctio est illa, in qua non plurificatur unitas, et talis non potest esse essentialis, sed relati Unde dici potest, vel quod ratio illa non con aut quod propositio illa veritatem habet de respectivo, quod aliquam importat dependentiam. Hoc autem genus respectivi non ponitur circa distinctiohem aeternarum personarum; et ideo non facit recedere a ratione simplicissimi, sicut nec a ratione primi et absolutissimi, sicut ex praehabitis elucescit.

Secundum est, utrum stent simul trinitas et summa infinitas.

Articulus I. Utrum (Hvinum esse sit infmitismnum

Quanlum ad piiinnni sic proceditur et ostenditur, queni divinuin es.se sit in(initissimuni:

Primo per fidei confessionem in Symbolo: (( Immensus Pater, immensus Filius, iminensus Spiritus sanctus, et tamen non tres immensi, sed unus immensus », ergo una est in eis immensitas: ergo ratione essentiae convenit eis.
Item, Damascenus-: « Credendum est, unum Deum inimortalem, aeternum, incircumscriptum »: si ergo ista non conveniunt nisi infmito simpliciter, patet etc.
Item, tertio Regum octavo: Si caelum et caeli caelorum te capere non possunt, quanlo magis (iomus haec,quam aedificavi?- Si ergo esse Dei a nullo potest contineri et a nuUo circumscribi, fatendum est, omnino habere rationem infiniti.
Item, Daoiascenus, libro primo, capitulo quarto: « Infinitus est Deus et incomprehensibilis, et hoc solum est eius comprehensibile, scilicet eius inflnitas et incomprehensibilitas ».
Item,.ugustinus, undecimo de Civitate Dei: « Omnis inflnitas quodam 'ineffabili modo Deo flnita est »; sed omne, cui infinita sunt flnita, est simpliciter inflnitum: si ergo divinum esse est huiusmodi, ergo habet omnimodam infinitatem.
Item, ratione: comnninis animi conceptio est, Deum esse quo nihil maius excogitari potest, nec a se nec ab alio; sed omni finito potest aliquid maius excogitari: ergo vere et proprie divinum esse habet conditionem infiniti.
Iteni, omni flnito potest intelligi per duplicationem aliquid aequari; sed divino esse nihil potest aequari, quantumcumque intelligatur duplicari: ergo necesse est, divinum es.se inflnitum esse omnimoda infinitate.
Item, omne bonum flnitum per additionem ahcuius alterius boni habet multiphcari; sed sum- DisUnctio opponilur identitali i. e. convenientiae rei cum se mum boiium non potest multiplicari nec re nec intellectu per aliquid additum: ergo non est bonum finitum; et est flnitum vel inflnitum: ergo etc.
Item, idem est Dei entitas et aeternitas; sed aeternitas est inflnita, quia caret principio et fine: ergo et entitas est infinita; sed si entitas est infinita, et e.s.se: ergo a primo, esse divinum est omnino infinitum, etiam secundum se ipsum.
Item, idem est Deo posse et esse propter summam simphcitatem; sed divinum po.sse est inflnitum, cum sit omnipotens et possit super extrema in infinitum distantia, ut patet in productione de nihilo: ergo divinum esse simpliciter est infinitum.

M. Item, posse et sapere Dei est inflnitum, quia non est dare tot possibiha vel scibilia, quin possit plura: ergo pari ratione, cum Deus nunquam sit in tot creaturis, quin possit esse in pluribus; necesse est, quod divinum esse ut e,sse sit intiiiitum.

Itein, Deus est causa rerum nobilissima secundum rationem elliciendi, exemplandi et finiendi; sed pro summa nobilitate sic est causa efliciens, quod ineffecta; sic exemplaris, quod inexemplata: ergo sic finiens, quod infinita: ergo sicut divinum e.y5e est inelfectum, ita et inflnitum.
Item, priiicipium omnis limitationis est materia vel aliquid materiale; sed divinum esse, cum sit actus purus, est carens onini conditione materiae: ergo caret omni limitatione et flnitate: ergo est inflnitum simpliciter.

CoNTRA: 1. Inflnitum dicitur privative respectu flniti, sicut inhistiim respecf.u iusti; sed seinper bitus, si vere habilus est, nobihor est privatione: ergo finiti conditio nobilior quain inflniti; sed quod nobilius est semper debet Deo attribui: ergo etc.

Item, in rebus creatis inflnitas venit ex parte inateriae, flnitas vero ex parte formae; sed « Deus est forma absque materia », ut dicit Boethius '-: ergo

tatis, sed quod sit flnitissimmn in se.

Item, nihil removetur vere ab aliquo, quod essentialiter convenit eidem; sed Deus est flnis complens et terminans appetitum mentis nostrae: ergo nullo modo potest esse inflnitum divinum esse, nec per abnegationem finis, ut est terminus, nec in quantum complementbm.
Item, « finitum et infinitum sunt passiones quantitatis »; sed in Deo non est ponere veram quantitatem, ergo nec veram infinitatem: si autem ponitur aliqua quantitas, haec estvirtutis, quae respicit potentiam, non essentiam: ergo nihil est dicere essentiam infinitam.
Item, idem est infinitum et immensum; sed immensum dicitur per recessum a mensura et a modo: ergo idem est inflnitum et carens modo sive immoderatum; sed quod caret modo caret specie et pulcritudine: ergo cum hoc non competat divino esse, patet etc.
Item, omne infinitum dititur per oppositionem ad minimum et per recessum ab eo; sed minimum est simphcissimum in unoquoque genere: ergo inflnitum dicit recessum a simplicitate. Sed divinum esse est simplicissimum: ergo non est infinitum. -
Item, nullum inflnitum finit, quia oppositum non est causa oppositi, et « nihil dat alteri quod non habet »; sed Deus omnia finit tanquam finis perfiectissimus: ergo Deus non est infinitus, ergo nec quantum ad esse nec quanlum ad aliquid sui.

. 8. Item, nihil est infinitum simpliciter, quod est finitum summae veritati, quae iudicat de omnibus, prout sunt; sed Deus est flnitus sibi, alioquin se ipsum excederet: ergo divinum esse non est infinitum secundum rem: ergo etc.

Item, si Deus posset unum solum, ita quod non alia, divinum posse diceretur finitum: cum ergo consimilis sit ratio de posse et esse, et divinum esse non sit nisi unum solum; sequitur, quod divinum esse sit finitum.
Item, unitas est maxime finita in se, cum sit principium totius mensurationis secundum numerum: si ergo divinum esse est unum, ergo mensuratum, ergo finitum.

1 1. Item, magis est finitum omne, quod est hoc et determinatum, quam omne, quod non est hoe. sed commune et indeterminatum; sed esse commune, utpote esse imiversale, est finitum: ergo cum divinum esse sit proprium et determinatum, ipsum erit maximeflnitum.

Item, omne, quod est separatum ab aliquo secundum locum, est flnitum secundum existentiam localem: ergo pari ratione omne, quod est separatum secundum esse, est flnitum secundum existentiam naturalem; sed divinum esse maxime separatum est ab omnibus secundum esse, cum hoc competat motori primo et completissimo: ergo divinum esse finitum est secundum existentiam naturalem.
Item, in divinis illud est verum, quod propter summam simplicitatem quae dicuntur in abstracto dicuntur in concreto, et e converso: si ergo a flne dicitur aliquid finitum, et haec est vera et propria: Deus est finis; ergo et haec: Deus est finitus: ergo haec est falsa, quod sit inflnitus.
It£m, omne comprehensibile est flnitum; sed omne simplex est comprehensibile: ergo omne simplex est finitum; sed divinum esse est simplex: ergo finitum. Minor probatur, quia omne, quod totum cognoscitur, comprehenditur; sed cum cognoscitur siraplex, totum cognoscitur, cum non habeat partem et partem, et necessario est flnitum non solum in se, sed etiam nobis.
Item, aut aliquid Dei est finitum, aut nihil; si nihil Dei finitum: ergo cum a finito non cognoscatur aliquid nisi sub ratione finiti, nihil ergo Dei cognoscitur anobis: ergo nunquam erimus beati. Sed hoc est inconveniens perpessimum: ergo aliquid Dei est finitum. Aut ergo est dare ibi aliquid et aliquid, aut necesse est dicere, quod nihil Dei sit in se flnitum: ergo nulla ratione Deus dicendus est esse inflnitus. Divinum esse et posse, quia est summe simplex, est infinitum, quatenus inflnitum ahnegat terminum circa quantitatem virtutis.

Respondeo: Ad praedictorum intelligentiam est notandum, quod in quaestione, in qua est multiplicitas nominis, prius oportet secundum artem distinguere quam aliquid asserere vel negare. Intelligendum igitur, quod infinitum dicitur dupUciter, scilicet prwaliue et negative. Secunduni quod dicitur privative, sic privat actum et relinquit apCitudinem; et hoc modo dicitur infinitum. quod est natum finiri, non tanien est finitum, et sic sonat in incompletionem. — Secundmn autem quod dicitur weahtv, sic simpliciter removet fincm sive unilatem;.sed hoc dupliciler habet intelligi secundum duplicem acceptionem finis. Dicitiu enim finis-terminus, finis-com- plemenlum; et ideo infinitum dicitur dupliciter: vel per abuegationem finis-completnentt, et sic malum dicitur infinitum; vel per abnegalionem finis-tei'- -mini, et hoc duphciter [wtest esse secundum dupli-_ cem teiyninum. Est enim terminus serundum quantitatem materialem, et est terminus secundum quuntitatem spiritualem; prima dicitur (/Ma»t/i!to molis, secunda quantitas virtutis. Infinitum igitur per abi-negationem termini circa quantitatem molis semper dicit ahquam incompletionem aliquo modo, vel actu, vel potentia, quia dicit recessum a simplicitate. Talis enim quantitas non simul stat cum simplicitate in eodem et secundum idem, et tale infinitum nunquam est actu, sed solum potentia, actu autem fmitum. Infinitum vero per abnegationem termini circa quantitatem virtutis non dicit aliquam imperfectionem, sed summam perfectionem, quia non repugnat simplicitati, immo non potest esse nisi in summe sim-. phci; et tali modo Scripturae auctoritas et fidei confessio ponunt infinitatem sive immensitatem in ipso Deo simplicissimo.

Divinum igitur esse eo ipso est infinitum, quo est summe simplex et simpliciter summum. — Quia enim est summe simplex, ideo unitum est summe 1 in se et in suo posse; et quia summe in se uni- tissimum, ideo nihil habet contrahens, nihil limilans,. nihil determinaus et nihil claudens in genere, ac per hoc extra omnia et supra omnia. — Quja rursus i.unitissimum est respectu posse, ideo idem est in eo omnino esse et posse, et ideo, ubicumque est suum esse, et suum posse; et ubi est esse, est centrum et origo et fons ipsius posse; et ubi est fons et origo et centrum ipsius posse, semper ultra potest; et ideo, continent, respondendum sit dividevdo, subinde ail: Manifeubicumque potest, semper amplius et ullra poCest, ac per hoc po.sse et simul e.we necesse est infinitatem habere. Cui concordat illud de Causis: « Omnis virtus unita plus esl infinita » etc. Non ergo haec infinitas simplicilati repugnat, immo est ei consona mirabili et inseparabili concordia.

Amplius, quia.simpliciler.mmmum, necesse est esse omnmo immensum. Hoc ipso nihil potest ei a«- quari, nec intensione nec duplicatione, sicut dicit Augustinus in libro octavo de Trinitate; et necesse est, ipsum habere in se infinitam nobilitatem et bonitatem; cum bonum finitum, quamtumcumque sit, per duplicalionem finilorum aliquoties contingat et reddi et aequari, ut dicit. — Quia etiam simpliciter mum, nihil potest maius, nihil melius esse nec cogitari. Omni aulem finito potest supergredi aestimatio; si enim intelligitur habere terminum, intelligitur ultra iUud aliquid saltem cogitari posse. Ac per hoc, si divinum esse, quia summe simplex est, pnriter est simpliciter summum; necesse est consequenter, ipsum dicere omnino infinitum, ut rationes concludunt. Non enim est dare, quod sit finitum essentia et infinitum polenlia, ut aliqui dixerunt; haec eniin in Deo omnino imum sunt, et infinitas in xmo nrcessario ponit et claudit infinitatem in alio, cum ad nihil possit se extendere unum sine aho. — Et rursus, cum in spiritualibus ideni sit maius et melius; cum aequalis bonitatis sit essentia et potenlia, necessario et aequalis erit infinitatis.

Ex hoc verbo possumus manuduci ad intelligendum, quomodo simplicitas non repugnat Si enim, ut dicit Augustinus, « idem est ibi maius et melius »; sicut potest intelligi, quod summe simplex sit optimum, ita potest et maximum; sicut etiam intelUgi potest, quod summe simplex sit summe potens, sic intelligi potest, quod sit simplicissimum et infinitissimum; sicut intelhgi potest, quod sit omnibus praesens per potentiam, sic et per e.s.sentiam; et sicut omnia comparata ad divinam potentiam quasi nihil possunt, sic omnia comparata ad essentiam quasi minimum sunt. — Unde respectu divini e.sse mundus iste

totus est sicut cpiid minimum. Et hoc est quod dicitur Sapientiae undecimo: Quoniam sicut momentum staterae, sic est ante te orbis terrarum, et sicut gutta roris antelucani, quae descendit in terram; et Isaiae quadragesimo: Ecce gentes quasi stilla situlae et quasi momentum staterae reputatae sunt; et post: Omnes gentes quasi non sint, sic sunl coram eo et quasi nihilum et inane reputatae sunt. — Concedendum est igitur, quod non solum divinum posse, immo etiam divinum esse infmitum est, sicut ostendunt rationes ad hanc partem inductae.

Ad illud quod obiicitur, quod infinitum dicitur privative; dicendum, quod, sicut iam diclum est, licet infinitum in creatura dicat privationem respectu finiti secundum rem et modum dicendi; tamen, prout ponitur in Deo, verissimam dicit positionem secundum rem, et maiorem, quam hoc quod est fmitum, dicit completionem; non enim dicitur per privationem complementi, sicut iam patuit, sed per privationem limitationis et coarctationis, quae defectuni dicunt a statu perfectissimi complementi. Et ideo illa ratio non concludit.
Ad illud autem quod obiicitur, quod infmitas venit ex parte materiae; dicendum,.quod illud est verum, secundum quod infmitas fundatur super quantitatem molis, quae quidem trahit originem ex parte principii materialis; secus autem est, quando fundatur supra quantitatem virtutis, quia virtus activa originem trahit a forma; hoc autem modo ponitur infinitas in Deo, non modo praemisso. Et ideo non procedit illa obiectio.

3: Ad illud quod obiicitur, quod Deus est finis, ergo non est infinitus; dicendum, quod Deus est finis fi.niens, non finis finitus, quia flnis est non ut terminus rei intra, sed ut omnem appetitum rei beatificabihs terminans: non ergo. opponitur infinitas fini finienti, sed solum fini finito ut termino intrinseco. Et ideo non procedit ilia obiectio.

Ad illud quod obiicitur, quod finitum et infinitum sunt passiones quantitatis; dicendum, quod licet in Deo non sit quantitas molis, est tamen quantitas virtuti; iiaec autem quantitas virtutis non solum attenditur in potentia operante extra, sed etiam quantitas virtutis dicitur excellentia valoris sive in absolutis, sive in respectivis; unde circa omne illud potest poni, circa quod ponitur gradus excellentiae respectu alterius; tale autem est non solum divinum posse, verum etiam divinum esse. Et ideo ratio infinitatis utrique competere habet.
Ad illud quod obiicitur, quod infinitum et immensum dicunt recessum a medio et a modo; dicendum, quod in nalura iimitata recessus a modo et medio defectum dicit; sed in natura, quae est supra omnem limitem coarctantem, nuUum prorsus dicit defectum: quia, secundum Augustinum, « Deus est modus sine modo»; quod quidem dicitur, quia sua immensitas est sibi modus, quae nuUius mensurae limitibus coarctatur; et hoc modo carentia modi non inducit carentiam speciei seu pulcritudinis, sed potius excellentiam utriusque.

6..d illud quod obiicitur, quod infmitum dicitur per oppositionem ad minimum; dicendum, quod verum est de infinito fundato super quantitatem repugnantem simplicitati, sicut est quantitas molis, non autem de eo quod fundatur super quantitatem virtutis, quia hoc summe consonat, sicut dictum est.

Ad illud quod obiicitur, quod nuUum infinitum finit; dicendum, quod infinitum, secundum quod privat ralionem complementi, non finit finitate complemenli; infinitum, etiam secundum quod privat rationem termini, non finit ut terminus intra, finire tamen potest ut complem el beatificam; quia appetitus rei beatificabilis nunquam quietatur nisi iure, quae habet bonitatera immensam, ubi nihil potest appetere ultra
Ad illud quod obiicitur, quod nihil est infinitum, quod est finitum summae veritati; dicendum, quod aliquid esse finitum summae veritati dupliciter potest intelligi: uno modo, quia summa veritas iudicat, illud esse finitum summae veritati, et hoc modo habet propositio illa veritalem; alio modo, quia non excedit summae veritatis iudicium, quod quia in se immensum est, omnem immensitatem in se comprehendere polest; et hoc modo non sequitur, quod illud quod est flnitum sibi, sit flnitum simpliciter, immo est ibi sophisma secundum quid et simpliciter.
Ad illud quod obiicitur, quod si Deus posset unum soluiu, ita quod non alia, divinum posse diceretur finitum; dicendum, quod non est simile: quia potentia est ad exlra et ad effectus creatos, qui est, a quo modus omnibus tribuitur rebus, ut aliquo modo

finiti sunt; unde si non posset nisi in unum solum, sequerelur, quod potentia eius non extenderetur nisi ad fmitum, ac per hoc, quod esset fmita. Secus autem est de divino esse, quia illud absolutum esl et quasi ad intra; et licet sit unum solum, illud tamen unum immensum est, tum quia illud esse nullam liabet intra se limitjitionem, tum quia est fons omnis esse, tum quia nihil potest esse sine divino esse. Unde quia divina essentia in omnibus est, sicut divina potentia, et si per impossibile ponerentur infmita esse, Deus in omnibus illis esset: hinc est, quod divinuni esse infinitatem habet in se, sicut et posse.

Ad illud quod obiicitur, quod unitas est maxime finita etc.; dicendum, quod illud hatet veritatem de illa unitate, quae constitutionem rei sive nuuieri intrat ad modum partis, termini vel complementi; et haec est unitas aggregaJbiUs, quae iuncta cum aUa inducit numerositatem maiorem, et talis originem trahit a limitatione, quam forma attribuit ipsi materiae: et ideo ipsa est principium mensurandi in. genere quantitatis discretae. Sed non talis est unitas divina: quia ipsa nec constitutionem alterius partis intrare potest, cum sit perfectissima, nec aliunde trahit originem, cura sit prima; ideo nec limitata est nec mensurata, sed potius immensa, quia nec coarctans nec coarctata, nec ab alio nec a se ipsa. prie diotur per distmctionem ab eo quod est quale quid; et illud est hic et nunc, quia contractionem habet loci et temporis. Ad individuationem enim rei existentis iu genere necessario concomitantur accidentales proprietates, quarum coUectionem in Qou est reperire. Non sic autem est de divino esse; licet enim divinum esse dicatur hoc propter summam completionem et discretionem ab omni alio esse, ipsum tamen non est in genere; ideo nec dicitur /ieri hoc per contractionem sive per additionem vel materiae, vel proprietatis essentiaUs, vel accidentalis; et ideo sic est hoc, quod non contrahitur ad hic et nunc, sed est semper et ulnque multo excellentius quam aliquod universale, quod ab esse particulari dependet et.ratione illius aliquam admittit contractionem. Et ideo, licet tw.se universale sit finitum, tiimen nihil impedit, quin divinum esse sil infinitum.

l. Ad illud quod obiicilur, quod omne, quod est separatum ab aliquo secundum locum, est finitum; dicendum, quod non est simile: quia quod separatur ab aliquo secundum locuni, sic.separatur ab eo, qual non est in illo, et ideo hoc ipso contractum et limitatum et finitum est; quod autem separatur secundum differentiam e.s.enlialem ab aliquo, nihilominus potest esse in illo; sicut Deus essentialiter distinguitur a creatura, nihilominus tamen in omni creatura est potentialiter, praesentialiter et essentialiter; et ideo ex tali modo separationis formarum non potest inferri finitas et hmitatio, sicut ex modo separationis secundum situm.

13..d illud quod obiicitur, quod in divinis abstracta dicuntur concrete, et e converso; dicendum, quod abstractum eius quod est finitum, quod dicitur concrete, est finitas, non finis; nam concretuni siuntum a fine non dicitur finitum, sed finiens, sicut finitum dicitur a finitate; et ideo ratio illa non valet.

14..d illud quod obiicitur, quod omne con;- prehensibile finitum; dicendum, quod divinum esse non est comprehensibile virtuti finitae, licet sit simplex, pro eo quod simplicitas et immensitas radicantur super idem in eo quod habet infinitatem secundum quantitatem virtualem, sicut prius ostensum est; et ideo, sicut non potest cognosci secundum partem et partem, quia est summe simplex-, sic nec Ijotest totaliter comprehendi propter summam immensitatem.

Ad illud quod ultimo obiicitur, quod aut ahquid Dei est flnitum, aut nihil; dicendum, quod quidquid est Dei tanquam in Deo existens — cum sit ipse Deus, non pars Dei — necessario tenet rationem infiniti; quia tamen « omne, quod recipitur in aUquo, non pecipitur per modum recepti, sed per modum recipientis « », et virtus creati intellectus finita

est: hinc est, quod cognoscit ipsum fioite, el ex hoc ipso in ipso beatificari habet. Nec tamen iste intellectus falsus est, quia modum finitatis ponit circa sc cogrmceiUein et circa suam cognitionem, non autem

Articulus II. Utrum possint slare simul Irinilais el infinitas

Deinde quaeritur, utrum possint simul stare trinitas et infinitas sive immensitas. Et quod sint incompossibiles, videtur sic.

Quia creatura est finita, quidquid est in ea est finitum: ergo cum divinum esse sit immensum, quidquid est in eo est actu infinitum; sed in divinis est numerus sive pluralitas personarum: ergo necesse est, quod se protendat ad infinitatem: non ergo stat in trinitate.
Item, cum sit duplex infinitas, scilicet virtiialis et numeralis, impossibile est, divinum esse carere infinitate virtulis: ergo pari ratione, si in Deo ponimus veram pluralitatem, sicut et veram virtutem; ergo necesse est, ipsam habere infinitatem.
Item, virtus omnino infinita, cum emanat secundum omnem modum suae potestatis et inflnitatis, emanat inflnite per omnem modum; sed divina virtus est sic infinita et secundum omnem modum suae infinitatis emanat in productione personarum: ergo idem quod prius.
Item, persona producens duas aut potesl plures producere, aut mn potest. Si nonpotcst: ergo producendo amittit posse; si vero potest: ergo aut non est summae liberalitatis, aut necesse est producere ita, quod non sit stare.
Item, si lux solis esset imroensa, generaret ex se infinitos splendores: ergo cum lux aeterna sit immensa, et splendor ex ipsa procedens sit vera persona; necesse est, ibi esse personarum infinitatem: iergo non stant simul trinitas et inlinitas.
Item, aut productio personarum attestatur virtuti, aut noti. Si non: ergo nou debet poni in summe virtuoso; si sic: ergo maior plurificatio maiori virtuti, et maxima maximae, et infinita infinitae: non ergo stat trinitas cum infinitate.
Item, si divina virtus esset in sua omnimoda actuaUtate respectu productionis creaturarum, necesse esset, ipsam producere inflnitas creaturas: ergo cum sic sit respectu personarura, necesse est, si est inflnita, quod producat infinitas personas. circa Deum coyiiilum, cum ipsum intelligat infmitum, licet minime comprehendere valeat infinitatem ipsius, sicut in quaestione de comprehensione animae Christi plenius fuit ostensum.
Item, quia divinus intellectus est inflnitus, necesse est, ipsum intelligere infinita: ergo cum divinum dicere sit inflnitum, necesse est, quod dicat infinita; sed quot sunt dicta, tot sunt verba; quot verba, tot personae: ergo infinitae.
Item, ad hoc quod intellectus sit perfectus, non suIDcit, quod intelligat se, sed etiam, quod inteUigat se intelligere: ergo ad hoc, quod intellectus sit infinitae completionis; necesse est, quod super se reflectatur infinitis reflexionibus; sed intelligendo se generat verbum: ergosecunda reflexione secundum verbum, et sic in infinitum: ergo si est ponere in Deo infinitatem, non ergd trinitatem.
Item, aut Deus 'potest plures tribus personis intelUgere, aut nan potest. Si non potest: ergo intellectus eius finitus est et limitatus; si potest plures inteUigere; sed nihil inteUigitur, quod non sit aliquo modo vel in se vel in suo principio proximo velremoto: ergo necesse est, aut divinum intelligere limitatum esse, aut plures tribus personis ponere circa divinum me, vel actualiter, vel potentialiter.

CoNTRA: 1. Summa immensitas non tolUt mam perfectionem virtutis producentis, nec per modum naturae, nec per modum voluntatis seu hbera- Utatis, igitur nec summam perfectionem productionis; sed perfectio productionis necessario requirit statum sicut a parte principii, ita a parte termini; sed non esset status, si procederet in infinitum: ergo summa infinitas esse divini non ponit inflnitatem in personis.

Item, infinitas in Deo non tollit perfectionem ordinis — non enim sequitur, quodsi Deus est infinitus, quod propter hoc sit inordinatus — sed ordo perfectionis necessario ponit primuni, medium et ultimum; ubi autem haec sunt, non est innumerabihtas, sed tantum trinitas: ergo eLc
Item, infinitas in Deo non tollit perfectionem connexionis, hoc enim facit ad summam dilectionem; sed connexio perfecta non potest esse, nisi una persona immediate procedat ab aUa, aUoquin non est

gennanitas suniina; setl haer non procedil ullra ternariuni: crjTo elo.

Item, itninensitas iii Deo non tollit perfectionein beatitudinis; sed cuiuslibet personae cognitio est de essentia beatitudinis: ergo si creatura non potest siniul el seinel cognoscere personas iiilinitas, impossibile est, ali(iiam animain niiquam in Deo esse beatain: si ergo stat immensitiis cuni heatitudiiiis perfectione, stat cum )ersonaruin pluralitate. Sed nulla pluralitas iiuigis competit animae heatidcabili quaiii trinitas: ergo etc.
Item, iiilinitas divini esse non excludit unitatem essentiae; est eniin Deus unus et immensus: si ergo magis recedit ah immensitate unit;is quam pluralitas quantumcumque parva; si immensitas potest stare cuni unitate, iiiulto inagis potest stare cuin trinitate.

C. Item, immeiisitas divini esse non excludit simplicitatem naturae: si ergo plus repugnat iinmensitati omnimoda simplicitas quam quantulacumque pluralitJis; si inrmitas stat cum simplicit;ite, multo fortius stabit cuin trinitate.

Item, inlinitas diviiii esse non exdudit proprietatem personae, ergo nec veram distinctionem earundem: ergo non [jonit confusionem; sed ubi numerositas infinita, ibi confusio; uhi confusio, ibi indistinctio: quodsi hoc non est ponere in esse divino, stat ergo personarum pluralitas in nuinero finito: ergo trinitali inlinitas iion repugnat in Deo.
Item, infinitas divini esse non excludit causalitatem secundum triplex genus causae, scilicet efficientis, formalis et linalis; nec ponit plures inodos causalitatis in Deo infinitas, quae est in ipso: ergo si potest stare cuin trii)lici genere causae, potest etiam pariter stare cum trinitate personae, maxime ciim sit correspondentia horum ad invicem secunduin appropriationem potentiae, sapientiae et bonitatis, quae respondent tribus personis et triplici modo causandi.
Itein, infinitas divini esse non excludit conformitatem Creatoris et creaturae secundum duplicem repraesentationem, scilicet vestigii et imaginis: si ergo in imagine fit repraesentatio distinctionis et originis divinarum personarum, secundum correspondentiam pcrsonaruni; si in Trinitate essent infinitae personae, deberent in imagine esse infinitae; quodsi hoc est impossibile, restat, quod trinilas personarum non repugnat immensitati divinae'>.
Item, immensitas divini esse non excludit habitationem Dei in mente per Spiritus sancti dona- Secunduni Riihard. a S. Vict., IV. de Trin. c. 2. seqq. tionem; sed si inlinilae essent i)ersonae producentes et productae; cum quaelibet persona producens niittat et donet productam, tunc ergo in unius animae gratificalione necesse esset, quod inciderent infinitae personae inter animam gratilicatam et personam primo mittentem seu gratilicanteni. Si ergo non contingit inlinita [lertransire, im)ossihile esset, quwl anima [)er gratificationem in iirimnm principium rediret, si esset inlinitas personarum: cum ergo iinmensitas Dei stet cuin inliahitatione gratiae, in qua Filius, qui est iin;igo Patris, [)er Spiritus sancti donuin et nexum nos reducit ad Patrem; stat igitur ipsa immensitas circa esse divinuin cum trinitate personarum.

c 0 N c i.u s 1 0.

/rt Deo simul stut summa infinilas

cimi personarum trinitate.

Respondeo: Dicendum, quod absque dubio simul stant in Deo summa infinitas et personarum pluralitas; et hoc patet sic.

Infinitas ponitur in Deo non per defectum, sed per excessum, excessum, inquam, m superflnitatis, sed perfectionis et nobilitatis. Quia igitur infinitas in Deo non [wnit supernuitatein vel dimimitionem, sed summam [)erfectioiiem; ideo in emanatione divinarum [)ersonariim est [lonere immensitatem quantuin ad producenlem et productmn et prodvcendi niodum, non autem infinitatem quantum ad nwnerum. Si enim inlinitae secundum mmeruni essent personae in divinis, haec infinitas necessario induceret defectum, aut superfluitatem. Cum eniin sint dno modi nobiles emanandi, per inodum naturae et per modum liberalitatis; aut duae personae his modis emanantes non perfecte caperent totam producentis virtutis iinmeiisitatem, et ita essent imperfectae; aut si caperent, aliae superahundarenl. Quodsi in divino esse, eo ipso quod immensum est, impiossibile est, aliquid esse superfluum aut diminutum: necesse est ponere Deum trinum et immensum.

Rursus, quia infinitas divini esse ponit iininensitatem ex parte producentis et producti et modi prodicendi; sicut divinum esse, quia immensum, non [jotest esse geminatum, sed unum solum, ita necesse est, in divinis unam solam esse paternitatem, unam solam filiationem, unam solam processionem, et ita unum solum Patrem, unuin solum Fifium, unum solum Spiritum sanctum; ac per hoc necesse

est ponere Deum immensum et trinum. Sicut autem, si plures essent dii, neuter haberet in se totius immensitatem divinitatis, immo partem omnipotentiae et nobilitatis; ita si plures patres, neuter haberet immensitatem paternitatis; si plures filii, nuUus immensitatem filiationis, sed secundum parlem. Si enini quilibet haberet totam paternitatis plenitudinem et immensitatem, non posset esse in eis nisi una paternitas, sicut in pluribus personis non potest esse nisi una deitas. Restat igitur, quodsi in divino esse vera est infmitas et vera plurahtas, ut pluralitas per infinitatem protendi non valeat ultra trinitatem, secundum quod asserit pia fides.

Postremo, quia illa infinitas dicit completionem omnimodam, hinc est, quod non excludit perfectionem virtutis, ordinis, connexionis, beatitudinis, repraesentationis et inhabitationis. Et quoniam haec omnia trinitatem necessario dant intelligi in tribus personis, sicut patet ex prius obiectis; manifestum est, quod summa immensitas in nuUo repugnat, sed consonat cum trinitate aeterna. — Et ideo concedendae sunt rationes ad partem istam.

Ad illud quod obiicitur in contrarium, quod sicut in creatura, quia finita, quidquid est ibi est finitum, ita debet esse in Deo, quod quidquid est in ipso ratione infmitatis debet esse infinitum; dicendum, quod, sicut iam tactum est, divino esse competit infinitas virtutis et digrdtatis, non molis seu numerositatis; et talis infinitas reperitur tam in essentia quam in personis, sive producentibus, sive productis, sive in se ipsis, sive in emanationibus suis; quod totum reperitur perfecte et integre in tribus personis: et ideo non oportet, eas ad infinitatem numerositatis protendi ratione infinitatis esse divini.
Ad illud quod obiicitur, quod Deus non potest carere infinitate virtutis etc.; dicendum, quod non est simile de hac infinitate et de illa: quia, cum magnitudo virtutis dicat potius accessum ad simplicitatem quam recessum, multitudo vero numerositatis dicat recessum ab uno et simplici; et Deus et divinum esse sic sit immensum, quod simul cum hoc est simplex et summe unum: hinc est, quod competit sibi infinitas virtutis, non autem numerositatis personahs.
Ad illud quod obiicitur, quod virtus omnino infmita, cum secundiun omnem modum potestatis emanat infinite, per omnem modum se diffundit; dicendum, quod cum simul maneat in Deo perfectio cum infinitate, illud veritatem habet de omni modo emanationis et diffusionis, qui competit perfectioni summae; hoc autem est secundum duphcem modum Scilicet in fundamentis. producendi perfectum, scilicet naturae et liberalilatis, quorum utrumque necesse est esse unicum in se ipso, non geminatum nec bis nec ter, nedum procedat in infinitum, quia hoc induceret superabundantiam et defectum, sicut in praecedentibus fuit ostensum.
Ad illud quod obiicitur, quod persona producens duas, aut potest plures producere, aut non; dicendum, quod non posse ultra illas duas producere non dicit potentiae defectum, sed potius complementum: quia in illis duabus productionibus virtus productiva perfectissime et infinitissime se manifestat tum quantum ad immensitatem personarum productarum, tum quanlum ad actuahtatem ipsarum productionum; quia eodem modo et non aliter virtus generativa et spirativa in Patre actuahtatem habet in generando et spirando, per quem modum habuit ab aeterno. Sicut enim splendor continue manat a sole, sic Filius, qui est spleiwLor Patris, immo multo excellentius continue manat a Patre.
1. Ad illud quod obiicitur, quod si lux solis esset immensa, generaret ex se infinitos splendores; dicendum, quod non est simile: quia splendor manans a sole nec est omnino perfectus nec aequatur suae origini; et ideo non capit intra se ex unica productione totam virtutem et claritatem lucis in;adiativae, immo secundum gradus approximationis et elongationis secundum plus et minus sapit et capit de plenitudine lucis fontahs. Secus autem est in Fiho, qui est verbum Patris et splendor perfectissimus, per omnia Patri aequahs, accipiens a Patre totum, quod Pater habet intra se: et ideo, sicut infmitas lucis aeternae non tollit adaequationem cum splendore aeterno ab ipsa emanante, sic non introducit infinitam splendorum multiphcationem, cum unicus splendor totam illam immensitatem capiat Intra se.
Ad illud quod obiicitur, quodsi divina virtus esset in omnimoda sua actuahtate respectu creaturarum, quod produceret inflnitas etc.; dicendum, quod non est simile, duplici ratione: tum quia creatura finita est, et ideo nuUa ex aquo respondet vir- tuti producenti; tum quia creatura essentiahter distinguitur a producente, et etiam ab ahis creaturis secundum distinctionem in suis principiis intrinsecis et accidentibus coaflixis; non sic autem est in divinis personis, tum quia producta est infinita, sicut producens, tum quia non distinguuntur essentia, sed origine: et ideo, cum duae tantum sint origines. distinctae et distinctivae, duae tantum sunt et intelligi possunt personae emanantes, in quibus suflicientissime relucet immensitas virtutis fontalis productivae.

8..d illud qiHKl obiiritur, quixl divinus intelleclus intelligit infinita, cuni sit inlinitus; dicendum, quod licet Deus infinita intelligat, se ipso uno omnia comprehendit, quia intelligendo se intelligit omnia; sic (tiam, licet dicat mulla, iino tamen Verbo omnia dicit. Nam eodem Veri», ((uo 1'ater dicit se, dicit quaecumque dicit; n;un l'ater se ipsum intelligendo jntellectu complelissimo et unico, in quo intellectus adaequatur intelligenti, et e converso, Verbum generat, quod est Palris similitudo [>er omnia aequalis cum ipso. Unde sicut Pater intelligendo se intelligit quidquid potest intelligere; sic dicendo Verbum dicit quidquid potest dicere et quidquid dici iwtest in deitate. Unde nec ipse aliud verbum dicere potest, nec aliqua persona in Trinitale, pro eo quod illo dicitur quidquid dici potest. — Et si tu obiicias, quod sicut Deus habet intinitas rationes respeclu inlelligibilium, quod similiter infinita debet habere verba; dicendum, quod non est simile: quia ratio et idea dicunt respectiuTi et similitudinem intelligibilium creandorum et producendorum seu possibiliimi produci, quae multiformiter et innumerabiliter sunt possibilia multiphcari; verbum autem dicit respectum ad dicentem el ad primum intellectimi et sumnmm principium, cuius est hypostatica similitudo: et ideo nuUo modo, nec re nec intellectu, competit ei multitudo, sicut nec primo principio primo et principaliter a se ipso intellecto.

Ad illud quod obiicitur, quod intellectus infinitae completionis reflectitur supra se infinitis refle. xionibus etc.; dicendum, quod in divino intellectu idem est intelUgere et inlelligere se intelligere, etsi

Chapter 4 of 8