Prologus

CUPIENTES aliquid de penuria ac tenuitate nostra cum paupercula in gazophylacium Domini mittere, ardua scandere, opus ultra vires nostras agere præsumpsimus, consummationis fiduciam laborisque mercedem in Samaritano Luc. xxi, 1. Ibid. 33, 35. statuentes, qui prolatis in curationem semivivi duobus denariis, supereroganti cuncta reddere professus est. Delectat nos veritas pollicentis, sed terret immensitas laboris; desiderium hortatur proficiendi, sed dehortatur infirmitas deficiendi: quam vincit zelus domus Dei. Quo inardescentes, fidem nostram adversus errores carnalium atque animalium hominum, Davidicæ turris clypeis munire, vel potius munitam ostendere, ac theologicarum inquisitionum abdita aperire , necnon et pandere sacramentorum ecclesiasticorum pro modulo intelligentiæ nostræ notitiam tradere studuimus, non valentes studiosorum fratrum votis jure resistere, eorum in Christo laudabilibus studiis, lingua ac stilo nos servire flagitantium. Quas bigas in nobis agitat Christi caritas, quamvis non ambigamus omnem humani eloquii sermonem, calumniæ atque contradictioni æmulorum semper fuisse obnoxium: quia dissensientibus voluntatum motibus, dissentiens quoque fit animorum sensus, ut quum omne dictum veri ratione perfectum sit, tamen dum aliud aliis aut videtur, aut complacet, veritati vel non intellectæ, vel offendenti, impietatis error obnitatur, ac voluntatis invidia resultet: quam deus sæculi hujus operatur in illis diffidentiæ Ephes. u, 2. filiis qui non rationi voluntatem subjiciunt, nec doctrinæ studium impendunt; sed his quæ somniarunt, sapientiæ verba coaptare nituntur, non veri, sed placiti rationem sectantes. Quos iniqua voluntas, non ad intelligentiam veritatis, sed ad defen-

II Tim. IV, 4. sionem placentium incitat: non desiderantes doceri veritatem, sed ab ea ad fabulas convertentes auditum. Quorum professio est magis placita quam docenda conqui-

Coloss. II, 23. rere, nec docenda desiderare, sed desideratis doctrinam coaptare. Habent rationem sapientiæ in superstitione: quia fidei defectionem sequitur hypocrisis mendax, ut sit vel in verbis pietas quam amisit conscientia. Ipsamque simulatam pietatem omni verborum mendacio impiam reddunt, falsæ doctrinæ institutis, fidei sancti-

II Tim. IV, 3. tatem corrumpere molientes, auriumque pruriginem sub novello sui desiderii dogmate aliis ingerentes. Qui contentioni studentes, contra veritatem sine fœdere bellant. Inter veri namque assertionem et placiti defensionem, pertinax pugna est, dum se et veritas tenet, et se voluntas erroris tuetur. — Horum igitur Deo odibilem ecclesiam evertere, atque ora oppilare, ne virus nequitiæ in alios effundere queant, et lucernam veritatis in candelabro exaltare volentes, in labore multo ac sudore hoc volumen, Deo præstante, compegimus ex testimoniis veritatis in æternum fundatis, in quatuor libris distinctum: in quo majorum exempla doctrinamque reperies. In quo per dominicæ fidei sinceram professionem, vipereæ doctrinæ fraudulentiam prodidimus, aditum demonstrandæ veritatis complexi, nec periculo impiæ professionis inserti, temperato inter utrumque moderamine utentes. Sicubi vero parum vox nostra insonuit, non a paternis discessit limitibus. Non igitur debet hic labor cuiquam pigro vel multum docto videri superfluus, quum multis impigris multisque indoctis, inter quos etiam et mihi, sit necessarius, brevi volumine complicans patrum sententias, appositis eorum testimoniis: ut non sit necesse quærenti, librorum numerositatem evolvere, cui brevitas, quod quæritur offert sine labore. In hoc autem tractatu, non solum pium lectorem, sed etiam liberum correctorem desidero, maxime ubi profunda versatur veritatis quæstio: quæ utinam tot haberet inventores, quot habet contradictores. Ut autem quod quæritur facilius occurrat, titulos quibus singulorum librorum capitula distinguuntur, præmisimus.

EXPOSITIO PROLOGI SENTENTIARUM

HUIC totali libro Magister præmittit prologum sive proæmium. Et dividitur in duas partes. In prima ponit causas ipsum moventes ad compilandum hunc librum, quum ait, « cupientes ». In secunda tangit causas retrahentes, ibi : « sed terret nos ». Prima in tres, secundum tres causas quæ eum moverunt ad aggrediendum hoc opus. Partes patebunt in expositione.

Itaque ait : Cupientes aliquid de penuria ac tenuitate nostra cum paupercula in gazophylacium Domini mittere, ardua scandere, opus ultra vires nostras agere præsumpsimus. Id est : Nos « cupientes aliquid », id est modicum quid, « mittere », id est offerre, « in gazophylacium Domini », id est in repositorium oblationum templi Dei, « cum paupercula », id est, sicut obtulit vidua illa egena quæ in Evangelio legitur duo æra minuta missse in gazophylacium :¹ mittere, inquam, « de penuria ac tenuitate nostra », id est ex parva nostra scientia et exili ingenio. Penuria autem proprie appellatur defectus exterioris substantiæ : unde transfertur hic ad defectum scientiæ acquisitæ. Tenuitas vero proprie dicitur defectus substantiæ interioris : sicque transfertur hic ad defectum ingenii.

Circa hæc scribit Albertus : Gazophylacium dicitur theca divitiarum, et signat hic studium sanctæ Ecclesiæ, in quo doctores reposuerunt suos libros. Eratque apud veteres triplex gazophylacium : quorum unum vocatum est musach, quod erat ad oblationes regum. De quo habetur quarto Regum, quod Achaz musach sabbati et ingressum regis exterius convertit in templum Domini propter regem Assyriorum. Secundum est dictum corbona, quod

IV Reg. xvi, 18. erat locus et repositorium donariorum sacerdotum. De quo habetur apud Matthæum : Non licet eos mittere in corbonam.² Tertium communi nomine vocatur gazophylacium. De quo Lucas : Respiciens Jesus eos qui mittebant munera in gazophylacium, etc. Alii aliter dicunt. Eo enim quod legitur, Musach sabbati, dicunt quod in illo reponebantur oblationes festivæ. Et quia CORBAN Hebraice sonat votum, dicunt quod in illo ponebantur oblationes votivæ; in gazophylacio autem, spontaneæ.

Cupientes etiam « scandere ardua », id est intelligere alta, elevando intellectum ab inferioribus et terrenis ad spiritualia, immaterialia ac divina; « præsumpsimus agere opus », id est librum istum componere, « ultra vires nostras », id est, supra id quod ex propriis et humanis potuimus viribus, hoc est ultra vires naturæ, non gratiæ. Ideo subditur :

Consummationis fiduciam, id est spem complendi tantum opus, laborisque mercedem in Samaritano statuentes, id est, ponentes in Christo, per Samaritanum significato, ut patet in parabola evangelica, ubi fertur Samaritanus esse misertus vulnerati. Unde subjungitur : qui prolatis in curationem semivivi duobus denariis, supereroganti cuncta reddere professus est, id est, promisit ei cui commisit curam læsi, restituere quidquid exponeret pro curatione illius, ultra duos quos ei dedit denarios.³ In quibus verbis, per Samaritanum intelligitur mundi Salvator; per semivivum, genus humanum a dæmonibus sauciatum, utpote gratuitis spoliatum, atque in naturalibus læsum. Cujus medelam commisit Salvator pastoribus, quibus dedit duos denarios, id est utriusque Testamenti Scripturas, promittens eisdem præmium copiosum pro laboribus et doctrinis quibus mederentur animarum languoribus.

Sed contra hæc objici potest. Quamvis enim Magister proæmium istud libro huic præposuit, tamen (ut patet ex prologi hujus tenore) ipse fecit hunc prologum libro isto completo. Quum ergo hic liber sit magna res, munus præclarum, oblatio opulenta, non videtur quod exhibendo hunc librum, misit modicum cum paupercula in gazophylacium Dei. Præterea, Magister fuit vir valde ingeniosus et litteratus : non ergo ait veraciter, « de penuria et tenuitate nostra ». — Et respondendum, quod Magister ex humilitate sic loquitur, et nihilo minus vera sunt verba ipsius : quoniam omnis scientia, omnis ingeniositas viatorum, parva est respectu intelligentiæ atque scientiæ Beatorum, potissime Dei. Unde ait Apostolus : Soli sapienti Deo; et Jeremias : Stultus factus est omnis homo a scientia sua ; Salomon quoque : Stultissimus (inquit) sum virorum. Imo ut Plato disseruit : Ea quæ scimus, minima sunt respectu eorum quæ ignoramus. Conformiter, quidquid homo potest Deo offerre, permodicum est comparatione infinitæ honorabilitatis, majestatis et excellentiæ Dei : qui sicut est honorabilitatis penitus infinitæ, sic dignus est immenso honore, a cujus exhibitione omnis creatura deficit infinite.

Objicitur quoque contra id quod ait, « ardua scandere ». Hoc quippe videtur illicitum, quum dicat Apostolus : Noli altum sapere, sed time ; et rursus, Non alta sapientes, sed humilibus consentientes. Salomon quoque : Quid necesse est homini majora se quærere? Et in Ecclesiastico scriptum est : Altiora te ne quæsieris. — Dicendum, quod verbum illud Apostoli, Noli altum sapere, ita exponitur : Noli te ipsum extollere, aut magna de te sentire. Ad alia respondendum, quod non debemus quærere majora aut altiora inordinate et supra mensuram nostræ capacitatis, seu ex præsumptione virium propriarum; sed moderate, cum reverentia et confidentia gratiosi auxilii Dei, de quo dixit Aposto-

Rom. xvi, 27.

Jer. x, 14.

Prov. xxx, 2.

Rom. xi, 20.

Ibid. xii, 16.

Eccle. vii, 1.

Eccli. iii, 22. lus : Omnia possum in eo qui me comfortat.

Philipp. iv, 13.

Insuper objicitur contra id quod ait, « præsumpsimus ». Præsumptio namque sonat in vitium, juxta illud Ecclesiastici : O præsumptio nequissima ! unde creata es? — Respondetur, quod præsumptio interdum accipitur pro abundanti fiducia. Aliquid quoque est præsumptio per respectum ad proprias vires, quod non est præsumptio proprie dicta per respectum ad divinum auxilium.

Eccli. xxvii, 3.

B Objicitur etiam contra illud : « supererogata cuncta reddere », etc. Videtur enim illicitum Scripturis utriusque Testamenti aliquid addere, quum Moyses dicat : Non adjicietis ad verbum quod loquor vobis, nec auferetis ex eo; in Apocalypsi quoque scriptum sit : Si quis apposuerit ad hæc, apponet super eum Dominus plagas. Unde et Damascenus : Tradita, inquit, nobis per legem et Prophetas veneramur, nihil ultra hæc inquirentes. — Ad hæc Thomas respondet : Contingit apponere ad Scripturas dupliciter. Primo, aliquid contrarium seu diversum addendo : quod est erroneum aut præsumptuosum. Secundo, id quod continetur in Scripturis implicite, clarius exponendo : et hoc est laudabile. Hinc Richardus : Non debet apponi dissimile vel repugnans, sed potest addi verum, ad veri illius explanationem. Et hoc forsan non est proprie apponere, sed implicitum explicare et manifestare : quoniam verum valens ad expositionem Scripturæ, in ipsa implicite ac virtualiter continetur. Hoc est quod ait Bonaventura : Est (inquiens) additio distrahens, et est additio complens. Addens primo modo, non supererogat, sed magis diminuit ac subvertit : quod hæretici faciunt, quibus maledictio datur. Addens secundo modo, supererogat : quoniam salvo sensu Scripturæ, ipsam dilucidat. Quod faciunt studiis suis sancti Patres et doctores catholici.

Deut. iv, 2.

Apoc. xxii, 18.

C Objicitur quoque contra id quod ait, « ardua scandere ». Hoc quippe videtur illicitum, quum dicat Apostolus : Noli altum sapere, sed time ; et rursus, Non alta sapientes, sed humilibus consentientes. Salomon quoque : Quid necesse est homini majora se quærere? Et in Ecclesiastico scriptum est : Altiora te ne quæsieris. — Dicendum, quod verbum illud Apostoli, Noli altum sapere, ita exponitur : Noli te ipsum extollere, aut magna de te sentire. Ad alia respondendum, quod non debemus quærere majora aut altiora inordinate et supra mensuram nostræ capacitatis, seu ex præsumptione virium propriarum; sed moderate, cum reverentia et confidentia gratiosi auxilii Dei, de quo dixit Aposto-

Consequenter tangitur causa una ad aggrediendum impellens. Delectat nos veritas pollicentis, id est, vera promissio Christi promittentis supereroganti præmium copiosum, delectabiliter allicit nos ad compilandum volumen hoc. Verumtamen perfectius et Deo acceptius est facere bona puro intuitu divini amoris, absque reflexione ad commodum aut præmium proprium, quam mercedis affectu. Subditur una causa retrahens : sed terret immensitas laboris, id est valde magna difficultas exsequendi et complendi hoc opus.

Sequitur alia causa ad aggrediendum inducens. Desiderium hortatur proficiendi, id est, appetitus faciendi fructum spiritualem in scientia et virtute tam mihi quam aliis, instigat et admonet me aggredi opus istud; sed dehortatur infirmitas deficiendi, id est, consideratio propriæ infirmitatis ac insufficientiæ, ex qua vereor in exsecutione a complemento deficere, instigat me ad cessandum ab opere isto; quam vincit zelus domus Dei, id est, fervens affectio communis boni Ecclesiæ prædominatur considerationi infirmitatis retrahenti ab opere isto.

Quo zelo inardescentes, fidem nostram adversus errores, etc. Ordo verborum est : « Studuimus fidem nostram munire, vel potius ostendere munitam clypeis », id est rationibus et auctoritatibus, « Davidicæ turris », id est altitudinis sapientiæ Christi, seu sacræ Scripturæ. Per David enim intelligitur Christus. Unde in Canticis : Collum tuum sicut turris David, quæ ædificata est cum propugnaculis;⁴ mille clypei pendent ex ea, omnis armatura fortium. Sicque fides nostra tot clypeis est munita, quot a sanctis Patribus atque doctoribus introducta et exhibita sunt argumenta, documenta ac miracula pro fide corroboranda. Hinc recte ait Magister, « vel potius munitam ostendere », quia jam ante eum fides fuit clypeis his munita, et dicta ac scripta ab aliis redegit in unum. Studuimus etiam « aperire abdita theologicarum inquisitionum », id est difficiles et obscuras quæstiones theologiæ elucidare ac solvere, prout infra patebit, et « tradere notitiam ecclesiasticorum sacramentorum pro modulo intelligentiæ nostræ», id est juxta parvitatem et mensuram nostræ scientiæ. Et hoc « adversus errores carnalium atque animalium hominum », id est ad confutandos errores, falsitates et hæreses impiorum, qui instar brutorum suas passiones concupiscentiasque sequuntur, et errores fidei sanctæ contrarios fingunt aut amplectuntur, ut sine refrenazione atque formidine peccent : sicut qui negant providentiam Dei, immortalitatemque animæ, juxta illud beati Job :⁵ Dixerunt Deo, Recede a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus.⁶ Et in Psalmo : Dixerunt, Quomodo scit Deus, et si est scientia in Excelso? Juxta hunc modum etiam Apostolus numerat hæreses inter opera carnis.⁷ Quocirca scribit Bonaventura : Dupliciter corrumpit quis fidem : primo, ex perversitate voluntatis et affectionis, et talis dicitur hic carnalis; secundo, ex perversitate judicii, et talis vocatur hic animalis, quasi phantasticus, quoniam phantasiæ pervertunt judicium rationis.

Hinc igitur, non valentes studiosorum fratrum votis jure resistere, id est, rationabiliter non potentes negare desideriis fratrum diligentium quod nos rogant, a quibus sumus rogati de materiis istis compilare volumen. Et recte ait : « non valentes jure ». Quamvis enim poterat de facto non annuere illis, de jure tamen hoc non poterat, quum et beatissimus Petrus dicat : Unusquisque sicut accepit gratiam, in alterutrum illam administrantes ;⁸ et

Salvator : Quæcumque vultis ut faciant vobis homines, ita et vos facite illis.⁹ Nam et alios verbo aut scripto instruere, est eleemosyna spiritualis, et unum de septem spiritualibus operibus misericordiæ. Eorum in Christo laudabilibus studiis, lingua ac stilo nos servire flagitantium : id est, non valemus resistere votis fratrum « flagitantium nos servire laudabilibus studiis eorum in Christo, lingua ac stilo », id est informatione vocali et scripta, seu editione atque dictamine libri. Porro tunc studia sunt in Christo laudabilia, imo et meritoria, quando procedunt ex caritate, et ordinantur ad debitum finem, ut dictum est supra de ordinato modo studendi.¹⁰

Quas bigas in nobis agitat Christi caritas. Biga est vehiculum quod a duobus equis trahi solet: et designat hoc loco linguam et stilum, quæ a dilectione Dei et proximi debent moveri, quemadmodum biga ab equis duobus.

Sed videtur quod Magister præsumptuose affirmet linguam suam et stilum a caritate Christi agitari. Similiter quod supra dixit se inardescere zelo domus Dei, quum nemo sciat se esse in caritate.¹¹ — Ad hoc Thomas respondet: Caritas uno modo dicitur habitus infusus, quem nullus potest scire certitudinaliter se habere in vita hac, nisi ex revelatione: sed potest cognoscere per aliqua probabilia signa. Alio modo dicitur, amor multum appretians amatum: sicque aliquis potest scire se caritatem habere. Et ut addit Bonaventura: Si caritas sumatur primo modo, videlicet pro virtute gratuita et infusa, Magister prætacta verba non protulit asserendo, sed conjiciendo; si sumatur secundo modo, loquitur assertive. Hinc ait Richardus: Quamvis nesciatur in hac vita sub certitudine, nisi ex revelatione, scitur tamen aliquo modo per conjecturam; sed hoc non est proprie scire, sed probabiliter opinari.

Consequenter ostendit propositi sui constantiam: quoniam non obstante quod scivit sibi imminere pericula contradictionum et detractionum, nihilo minus prosecutus est suum intentum.

Quamvis non ambigamus omnem humani eloquii sermonem, calumniæ, id est injurationi seu impugnationi, atque contradictioni æmulorum semper fuisse obnoxium, id est expositum seu subjectum, quasi noxæ aut pœnæ huic addictum. Proprie autem calumniator dicitur falsus accusator. Quia dissentientibus voluntatum motibus, dissentiens quoque fit animorum sensus, id est, sicut affectus voluntatum in bonis et perversis hominibus exstant contrarii, sic et eorum judicia sibi invicem repugnant. Sicque «sensus» hic sumitur pro actu seu judicio intellectus: quemadmodum in prima Joannis epistola, Scimus quoniam Filius Dei venit, et dedit nobis sensum ut cognoscamus Deum verum;¹² et in libro Sapientiæ, Sensum tum, Domine, quis sciet, nisi tu dederis sapientiam?¹³ Ut quum omne dictum ver ratione perfectum sit, id est, ratione perficiatur quidquid vere profertur, tamen dum aliud aliis aut videtur, aut complacet, veritati vel non intellectæ, vel offendenti, impietatis error obnitatur, id est, impius error resistat, «veritati vel non intellectæ», quoad illos qui ex ignorantia aut hebetudine renituntur et contradicunt, «vel offendenti» eos veritati, in quantum eorum vitia aut errores pandit vel reprehendit. dum aliud aliis aut videtur, aut complacet, veritati vel non intellectæ, vel offendenti, impietatis error obnitatur, id est, impius error resistat, «veritati vel non intellectæ», quoad illos qui ex ignorantia aut hebetudine renituntur et contradicunt, «vel offendenti» eos veritati, in quantum eorum vitia aut errores pandit vel reprehendit.

C Sed objici potest contra id quod dictum est: «veritati vel non intellectæ, vel offendenti». Nam sicut se habet visus corporalis ad lucem, sic veritas ad intellectum. Sed visus lucem sensibilem sibi objectam non potest non intueri: ergo et intellectus veritatem non potest non intelligere. Præterea, veritas est perfectio intellectus et naturaliter appetibilis: ergo non potest odiri. — Respondendum ad primum, quod sicut ex triplici causa contingit visibile non videri: primo, quia homo non vult illud adspicere; secundo, ex organi indispositione; tertio, ex lucis absentia: sic tripliciter accidit non intellecti veritatem: primo, quoniam homo non vult eam considerare; secundo, ex hebetudine intellectus, indispositioneve organi, ut in phreneticis patet et fatuis; tertio, ex defectu supernæ illuminationis, sicut in vitiosis, quorum obtenebrata sunt corda. Ad secundum dicendum, quod veritas secundum se considerata, et quoad primum suum effectum, quo illuminat intellectum, non oditur, neque offendit: imo delectat atque diligitur, quoniam omnes homines naturaliter scire desiderant. Verumtamen veritas quoad secundarium suum effectum, quo aliquem reprehendit aut punit, sæpe offendit, odioque habetur, juxta illud Joannis : Omnis qui male agit, odit lucem.¹⁴ Hinc decimo Confessionum asserit Augustinus de impiis : Amant veritatem docentem, lucem odiunt redarguentem ; et alibi : Odium peperit veritas; itemque in sermone de beatissimi Joannis decollatione : Feralis jussus crudelitatis propter odium veritatis.

Ac voluntatis invidia resultet, id est, oppositum sonet; quam deus sæculi hujus operatur in illis diffidentiæ filiis. Hoc sumptum est ex verbis Apostoli.¹⁵ Et primo exponitur de principe tenebrarum, qui sua suggestione inducit impios ad perversa et falsa : quorum princeps et deus perhibetur, non creatione, sed dominatione iniqua. Sicque per « sæculum », intelliguntur homines mundani et vani, qui diabolo magis quam Deo parent ac serviunt. Secundo exponitur de vero Deo omnium creatore, qui permissive operatur mala prætacta, sicut dicitur Pharaonem indurasse.¹⁶ Sicque ab Isaia dicitur Deo :¹⁷ Quare nos errare fecisti de viis tuis? indurasti cor nostrum ne timeremus te? Qui non rationi voluntatem subjiciunt, sed passionibus et pecatis acquiescunt, quum tamen, divino Dionysio teste, optimum hominis sit esse secundum rationem. Imo ut ait Philosophus, voluntas comparatur tyranno, ratio regi. Nec doctrinæ studium impendunt, id est, non laborant intelligere veritatem doctrinæ, quum tamen ad Timotheum dicat Apostolus :¹⁸ Attende lectioni, exhortationi, et doctrinæ. Sed his quæ somniarunt, id est, instar somniantium stulte imaginati sunt, sapientiæ verba coaptare nituntur, colorando suos errores per verba Scripturæ, non veri, sed placiti rationem sectantes, id est, non sincere quærentes quod verum est, sed quod eorum placet affectioni seu rationi perversæ. Et tales sunt hæretici et quidam philosophi, qui Scripturas aut negant, aut ad philosophica dicta retorquent.

A Quos iniqua voluntas, non ad intelligentiam veritatis, sed ad defensionem placentium incitat, juxta illud Isaiæ :¹⁹ Loquimini nobis placentia, videte nobis errores. Non desiderantes doceri veritatem, sed ab ea ad fabulas convertentes auditum, juxta illud ad Timotheum :²⁰²¹ Discedent isti volunt semper nova audire. Quorum professio, id est firma intentio, est magis placita quam docenda, id est digna doceri, conquirere, nec docenda, utpote necessaria ad salutem, desiderare, sed desideratis doctrinam coaptare, id est veritatis verba applicare ad colorandum et excusandum ea quæ vitiose affectant.

Habent rationem sapientiæ in superstitione, id est non vere, sed simulate et apparenter, instar hypocritarum. Et sumpta sunt hæc ex verbis Apostoli ad Colossenses.²² Quia fidei defectionem sequitur hypocrisis mendax, ut patuit in hæreticis, qui a fidei veritate labentes, assumpserunt opera apparenter virtuosa, ne eorum error deprehenderetur. Ideo subditur : ut sit vel in verbis pietas quam amisit eorum conscientia. Nam quamvis conscientiam impiam habeant, tamen in verbis pietatem simulant seu prætendunt. Ipsamque simulatam pietatem omni verborum mendacio impiam reddunt. Falsa namque doctrina apparenti pietati adjuncta, auget iniquitatem : quemadmodum juxta Augustinum, simulata æquitas non est æquitas, sed duplex iniquitas. Falsæ doctrinæ institutis, fidei sanctitatem corrumpere molientes. Sic enim hæretici per superstitiosa statuta, cærimoniasque confictas, et apparentes justitias, conati sunt fallere vere catholicos. Auriumque pruriginem, id est inordinatam ac fervidam curiositatem audiendi nova, sub novello sui desiderii dogmate aliis ingerentes, quos per deceptoria verba et gesta accenderunt ad

II Tim. IV, 3. audiendum nova documenta, juxta desiderium suum conficta, et apta ad palliandum concupiscentias suas. Prurigo autem causatur ex inordinato calore, et ita transumitur hic ad designandum fervorem audiendi curiosa et nova. Unde ad Timotheum ait Apostolus: Erit tempus quum sanam doctrinam non sustinebunt, sed ad sua desideria coacervabunt sibi magistros prurientes auribus.

Qui contentioni studentes, contra veritatem sine fædere bellant, quatenus suo clamore videantur prævalere, quum prævalere nequeant ratione. Est quippe contentio, secundum Ambrosium, impugnatio veritatis cum confidentia clamoris. Tullius quoque secundo Rhetoricæ: Contentio, inquit, est oratio acris, ad defensionem vel impugnationem accommodata. Et ut ait Isidorus: Contentiosorum studium est, non pro inquirenda veritate, sed pro appetitu laudis certare. Inter veri namque assertionem et placiti defensionem, loquendo de placito veritati contrario, pertinax pugna est. Quæ pugna dicitur pertinax, ex parte ejus qui veritatem impugnat; sed constans et justa est ex parte ejus qui veritatem defensat. Dum se et veritas tenet, id est, in suo vigore consistit, et ad resistendum falsitati vitioque inclinat; et se voluntas erroris, id est voluntas erronea, tuetur per falsa, seu per vera male applicata. Quamvis autem veritas secundum se considerata, sit inexpugnabilis, omnique falsitate et vitio fortior; tamen in speciali accepta, et ex parte sui subjecti, interdum per argumenta fallacia, per terrores et figmenta, dejicitur, obfuscatur, prosternitur. Hinc in apocryphis Esdræ habetur: Magna est veritas, et fortior omnibus; omnis terra invocat veritatem, et omnes tremunt eam.

III Esdr. IV, 35, 36.

Horum igitur Deo odibilem ecclesiam: quæ Deo odibilis est quantum ad vitia, non quoad naturam, juxta illud libri Sapientiæ: Diligis omnia quæ sunt, et nihil odisti eorum quæ fecisti;²³ volentes evertere, id est salubriter confutare, et esse erroris ac vitii in ipsis destruere, juxta illud Proverbiorum: Verte impios, et non erunt; atque ora oppilare, id est comprimere, ita ut veritati non valeant repugnare nec respondere, ne virus nequitiæ, id est falsam et inficientem doctrinam et impietatem, in alios effundere queant; et lucernam veritatis in candelabro exaltare volentes, id est doctrinam catholicam optime illustrantem, in altitudine mentis locare, atque in cathedra magistrali statuere, ut publice doceatur; in labore multo, interiori et exteriori, ac sudore laborem sequente, hoc volumen, Deo præstante, sine quo nihil valemus, compegimus.²⁴ Quo constat quod prologum istum, saltem pro maxima parte, fecit edito libro isto. Et bene ait, « compegimus »: quoniam ex diversis Sanctorum sententiis quasi compaginatum exsistit. Ideo subditur: ex testimoniis veritatis, id est sacræ Scripturæ, in æternum fundatis, juxta illud Psalmi:²⁵ Initio cognovi de testimoniis tuis, quia in æternum fundasti ea. In Evangelio quoque increata veritas Christus testatur:²⁶ Cœlum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt; item, Unus apex de lege non peribit.²⁷ Quod autem ait Apostolus, Scientia destruetur:²⁸ exponitur, quantum ad modum sciendi. In quatuor libris distinctum: in quo majorum exempla, id est similitudines, figuras, seu exemplaria quædam gesta, doctrinamque reperies.

In quo libro per dominicæ fidei, id est fidei a Domino traditæ, sinceram professionem, id est protestationem, vipereæ doctrinæ, id est hæreticæ ac perfidæ falsitatis, fraudulentiam prodidimus, aditum demonstrandæ veritatis complexi, id est, amplexati ordinatum accessum ad veritatem catholicam ostendendam; nec periculo impiæ professionis inserti, id est nequaquam admixti periculosæ affirmationi falsorum, temperato inter utrumque moderamine utentes, id est, medium verum servantes inter errores extremos. Quemadmodum enim sanitas consistit in medio temperato humorum, et virtus inter duo vitiosa extrema, quædam medietas est; sic doctrina catholica, seu veritas fidei christianæ, inter errores extremos medium tenet: sicut inter perfidiam Arii ponentis Trinitatem in personis et naturis esse diversam, et hæresim Sabellii asserentis Trinitatem in personis atque essentia esse unam, fides affirmat, quod differat in personis, et unum sit in essentia.

Sicubi vero in prætactis verbis parum vox nostra insonuit, id est, si auribus mentis et corporis alicujus parum insonuit per consensum hæc nostra doctrina, non a paternis discessit limitibus, id est, a Sanctorum doctrinis et Scripturarum tenore ac terminis non recessit, sicut nec ego:²⁹ juxta illud Proverbiorum, Ne transgrediaris terminos antiquos quos posuerunt patres tui.³⁰ In Deuteronomio quoque legitur: Non transferes terminos quos fixerunt priores in possessione tua.³¹ Unde et Dionysius primo de Divinis nominibus capitulo: Non est, inquit, audendum aliquid dicere de superessentiali occulta Deitate, præter ea quæ divinitus nobis in sacris Eloquiis sunt expressa.

Consequenter Magister amputat et quantum potest excludit temeraria quæque judicia. Non igitur debet hic labor noster, id est liber iste a nobis laboriose compositus, seu labor quem librum componendo sponte assumpsimus, ac patienter et caritative pertulimus, cuiquam pigro, qui solet studiosorum conatus contemnere, secundum quod Salomon loquitur: Sapientior sibi piger videtur septem viris loquentibus sententias;³² vel multum docto, qui nostra instructione forsan non eget, videri superfluus, quum multis impigris, id est studiosis, agilibus, multisque indoctis, id est nondum satis eruditis et proficere in theologia optantibus, inter quos etiam et mihi, sit necessarius necessitate conditionata, si scilicet compendiose proficere debeant; vel, « necessarius », id est perutilis. Sed quomodo fuit etiam Magistro necessarius? Et respondendum quod ideo, quia alios instruendo exercitavit et instruxit se ipsum, ac multum promeruit, ut creditur pie; et sicut dixit jam ante, jure non potuit fratribus studiosis negare compilationem codicis hujus. tia est certissima ac definitiva conceptio sive prolatio. Appositis eorum testimoniis, id est auctoritatibus per quas probavi id fuisse de mente eorum quod dixi et eis adscripsi; ut non sit necesse quærenti proficere, librorum numerositatem evolvere, id est multos percurrere libros, cui brevitas collecta, id est compendiosa doctrina hic introducta, quod quæritur ab eo, offert, id est præsentat, sine labore tali qualem haberet diversa evolvendo volumina. um lectorem, qui omnia, quantum rationabiliter potest, capit in melius, et quærit proficere, non calumniari, sed etiam liberum correctorem desidero. Liberum appellatur, secundum Philosophum, quod causa sui est. Sic liber vocatur corrector, qui emendat sincero correctionis intuitu, non ad irridendum aut diffamandum, nec ex prava radice. Maxime ubi profunda versatur veritatis quæstio, ubi periculosius est errare; et dummodo is qui corrigit, sit ad corrigendum vere idoneus. Quæ veritas utinam tot haberet inventores, id est studiosos amatores, qui vel propria inquisitione, vel aliorum informatione, veritatem cupiunt invenire quam quærunt, quot habet contradictores. In his verbis pandit Magister se corrigibilem esse ac docilem, non pertinacem, exemplo Augustini secundo de Trinitate dicentis: Magis amabo inspici a rectis, quam timebo morderi a perversis. Gratanter namque suscipit osculum columbinum pulcherrima ac modestissima caritas; dentem vero caninum vel evitat cautissima humilitas, vel retundit solidissima veritas. Magisque optabo a quolibet reprehendi, quam sive ab errante sive ab adulante laudari. Hinc demum Gregorius: Magnum, inquit, mihi beneficium ab eo reputo exhiberi, qui meum errorem ostenderit mihi. Unde et quidam disseruit: Errorem meum libenter audio, sed ab eo qui recitat non libenter, utpote dolens de meo errore. Amicus enim est, qui quærit vitium abolere, non insultare erranti aut vitioso.

QUÆSTIONES PRÆVIÆ LIBRIS SENTENTIARUM

Footnotes

1. Luc. xxi, 1, 2. ↩

2. Matth. xxvii, 6. ↩

3. Luc. x, 33-35. ↩

4. Cant. IV, 4. ↩

5. Job XXI, 14. ↩

6. Ps. LXXII, 11. ↩

7. Galat. V, 20. ↩

8. I Petr. IV, 10. ↩

9. Matth. VII, 12. ↩

10. p. 41 et seq. ↩

11. Eccle. ix, 1. ↩

12. 1 Joann. v, 20. ↩

13. Sap. ix, 17. ↩

14. Joann. III, 20. ↩

15. Ephes. II, 2. ↩

16. Exod. IV, 21. ↩

17. Is. LXIII, 17. ↩

18. I Tim. IV, 13. ↩

19. Is. XXX, 10. ↩

20. I Tim. IV, 1; ↩

21. II Tim. IV, 4. ↩

22. Coloss. II, 23. ↩

23. Sap. XI, 25. ↩

24. Joann. XV, 5. ↩

25. Ps. CXVIII, 152. ↩

26. Luc. XXI, 33. ↩

27. Matth. V, 18. ↩

28. 1 Cor. XIII, 8. ↩

29. * Si cui ↩

30. Prov. xxii, 28. ↩

31. Deut. xix, 14. ↩

32. Prov. xxvi, 16. ↩