Enarratio in evangelium
VADO AD EUM QUI ME MISIT. Joann. XVI, 5-15.
APPROPINQUANTE nunc tempore dominicæ Ascensionis, recte legitur in ecclesia die hoc, evangelium præsens, in quo Christus ascensionem suam prædixit, atque Apostolos de suo corporali recessu mœstissimos multipliciter consolatur, ut in processu expositionis patebit. Porro evangelium istud, quemadmodum et præcedens, imo et sequentium dominicarum evangelia usque ad octavas Pentecostes, sumpta sunt ex sapientissimo pulcherrimoque sermone quem post Cœnam Christus fecit Apostolis, in quo suam resurrectionem, apparitionem, ascensionem et Spiritus Sancti missionem clare ac diffuse prædixit, promisit, et per hoc consolabatur Apostolos. Itaque ait :
Vado, id est, per passionem, resurrectionem ascensionemque meam revertor secundum formam servi quam indui, hoc est secundum naturam humanam quam assumpsi, ad eum qui me misit, id est ad Patrem cœlestem, adipiscendo ab eo beatitudinem pleniorem quantum ad præmium accidentale, videlicet corporis mei glorificationem, in cœlestibus mansionem, ad dexteram Patris consessionem. Et quamvis Christus ut homo, non redierit ad Patrem motu locali, quoniam incircumscriptibilis Deus Pater ubique est, tamen ad locum in quo Pater specialiter esse habitareque dicitur, rediit motu locali, ascendendo usque in cœlum empyreum. Et ideo dixit Salvator, Vado, quia in proximo fuit ut iret. Unde de re mox futura loquimur quasi de re præsenti.
Et nemo ex vobis interrogat me, Quo vadis? In hujus sermonis exordio legitur Petrus Christum interrogasse :1 Domine, quo vadis? Cui et Thomas dixit :2 Domine, nescimus quo vadis. Quomodo ergo nunc Veritas ait, Nemo ex vobis interrogat me, Quo vadis? Ad hoc respondetur dupliciter. Primo, secundum Augustinum, quod verba hæc Christi ad tempus ascensionis sunt referenda, ut sit sensus : « Vado », id est, prope est ut ascendam, ad Patrem ; « et nemo ex vobis interrogat me », id est, tunc nullus vestrum quæret quo eam, quia tam manifeste ascendam, adstantibus angelis, obsequentibus nubibus, quod non erit ambiguitas quo ascendam.3 Videntibus enim illis elevatus est, et nubes suscepit eum ab oculis eorum, ut scribitur in Actibus. Secundo, dicendum quod in principio hujus sermonis, quidam Apostolorum (ut tactum est) sciscitabantur Christum quo iret. Deinde de cœnaculo sunt egressi, et Christo cœptum sermonem continuante in alio loco, ibique dicente, Vado ad eum qui misit me, nullus Apostolorum quæsivit quo iret. Et hoc fuit ex magnitudine admirationis, timoris atque mœroris, propter ea quæ audierunt a Christo : nam ante hæc verba eis prædixit, Venit hora ut omnis qui interficit vos, arbitretur obsequium se præstare Deo. Obmutuerunt ergo ab hac inquisitione, vehementer attoniti et dejecti.4 Quam eorum desolationem quodammodo exprobrans Christus : Nemo (inquit) ex vobis interrogat me, Quo vadis?
Sed quia hæc de persecutionibus vobis futuris, et corporali recessu meo a vobis, locutus sum vobis, tristitia aliqualiter indiscreta ac immoderata implevit cor vestrum, quod ex sua imperfectione nondum vere paratum est ad sustinendum mundi adversa, neque me diligit dilectione pure spirituali, sed partim sensuali : unde et corporalem meam præsentiam nimium cupitis, quam Joannes Baptista, tanquam vir perfectus, non curavit. Non enim legitur Christum corporaliter visitasse aut secutus fuisse, quoniam caro non prodest quidquam.5
Denique, dicendo, « Tristitia implevit cor vestrum », innuit eos vehementissime contristatos. Ideo eos benignissime consolatur, subdendo: Sed ego qui sum veritas increata, veritatem proportionalem dico vobis. Expedit vobis, id est, animabus vestris salubre est, ut ego vadam ad Patrem (modo prætacto). Cujus ratio subditur : Si enim non abiero, Paracletus non veniet ad vos in tanta plenitudine, atque in signo visibili, sicut in die Pentecostes. Jam tamen Apostoli habebant Paracletum, prout requiritur ad salutem : siquidem in die Paschæ insufflavit in eos, Accipite (inquiens) Spiritum Sanctum. Interim quoque profecerunt in caritate et gratia : et sic venit ad eos per gratiæ incrementum.
Si autem abiero, mittam eum ad vos in signo visibili et abundantia maxima. Cur autem Spiritus Sanctus non fuit hoc modo mittendus nisi post Christi ascensionem, diversæ sunt causæ. Prima, quoniam Apostolorum ad Christum affectio quamdiu conversabatur cum eis, fuit aliqualiter sensualis, quia revera etiam in naturalibus fuit pulcherrimus atque dulcissimus, et valde amorose, dulciter atque humiliter habuit se ad Apostolos, tanquam ad filios, discipulos, amicos et fratres. Quantum autem affectio habet de carnalitate, tantum impedit de Spiritus Sancti receptione. Hinc Paulus perfectionem sortitus, Christumque solum spiritualiter amans ac speculans, ait :6 Et si novimus Christum secundum carnem, tamen jam nunc non novimus.
Secunda causa est, quoniam tam eximia Spiritus Sancti plenitudo danda non fuit, nisi reconciliatis Deo per Christi passionem. Tertia, quoniam Christus rex noster, tam copiose dare non debuit dona sua, nisi quum reversus fuit ad patriam suam, et sedit in sede regni sui. Quarta, quoniam membra non erant tanta gratia decoranda, nisi ipsorum capite glorificato. Ideo dictum est : Spiritus nondum erat datus, quoniam Jesus nondum erat glorificatus.7
Et quum venerit, id est, postquam Spiritus Sanctus vobis fuerit tam gratiose infusus, ita quod a vobis abstulerit omnem inordinatum timorem, et dederit vobis invictam animi libertatem, inconcussam constantiam, justitiæ stabilitatem, ac fervidam Dei ac proximi dilectionem : quod totum in die Pentecostes peractum est; ille arguet mundum, id est, per vestram prædicationem increpabit homines mundanos ac reprobos, de peccato infidelitatis quod habuerunt, et de justitia quam omiserunt, id est de contemptu et omissione justitiæ. Justitia nempe non increpationem, sed laudem meretur; verum omissio et contemptus justitiæ meretur redargui. Arguit quoque Spiritus Sanctus mundum de falsa et simulata justitia : de qua Christus in Evangelio multipliciter reprehendit sacerdotes, Scribas et Pharisæos. Et de judicio eorum temerario, vel de judicio divino, quod non timuerunt, et de temeritate suæ præsumptionis, qua non timuerunt judicium Dei. Erant namque homines mundani his tribus vitiis specialiter implicati, quoniam infideles, injusti et præsumptuosi fuerunt.
Deinde Christus verba sua exponit. De peccato quidem Spiritus Sanctus arguet mundum, quia non crediderunt in me amatores mundi, videlicet obstinati Judæi atque gentilium multi, quum tamen tot et tanta miracula a me vel a vobis fieri conspexissent, per quæ Deus testimonium veritatis præbuit evangelicæ legi : ideo inexcusabiles sunt. — De justitia vero omissa arguet eos, quia ad Patrem vado : ideo mihi glorificato et super omnes cœlos exaltato, magis quam ante obedire debuerant, quum vidissent atque audissent sufficientia fidei argumenta de mea ascensione. Post ascensionem enim Christi, demonstravit Deus Trinitas hominibus excellentiam Christi, quod Deus et homo esset, et quod non esset in alio salus :8 ideo obediendum fuit ejus præceptis. Vel sic: Arguet mundum de justitia Christi, quam non acceptaverunt iniqui, quia ad Patrem vado: per quod patet justitia mea, videlicet quod vera docui, justa præcepi, irreprehensibiliter vixi. Ideo imitanda fuit justitia mea, seu justa conversatio mea.9 Et jam non videbitis me in triduo mortis, nec mortalem ut ante.
De judicio autem discretionis, quod abjecerunt, vel de judicio discussionis divinæ, quod non timuerunt, atque de temerario eorum judicio arguet eos, quia princeps hujus mundi, id est diabolus, jam judicatus est, id est reprobatus ac condemnatus a me, atque de credentium corde ejectus. Et hoc judicium homines debuerunt attendere, ac diabolo taliter judicato resistere, divini quoque rigorem judicii formidare, eo quod Deus principem mundi tam districte damnaverit. Et utique, si pensemus quam rigorose ac subito Deus a principio principem dæmonum cum adhærentibus sibi damnavit, propter unum conceptionis suæ tumorem, valde timere habemus divinæ justitiæ judicialem rigorem. Hinc enim secunda Petri habetur: Si Deus peccantibus angelis non pepercit, sed rudentibus inferni detractos, in tartarum tradidit cruciandos, novit Dominus iniquos in diem judicii cruciandos servare.10 Porro, quamvis diabolus a principio suæ ruinæ sit judicatus, et in fine sæculi quodammodo judicandus, specialiter tamen judicatus et reprobatus fuit a Christo conversante in mundo: qui quum tentaretur, dixit diabolo, Vade retro, Satana; et alias, Nunc princeps hujus mundi ejicietur foras.1112
Adhuc multa de credendis et agendis, de mysteriis meis et sponsæ meæ Ecclesiæ, de statu sæculi futuri consummationeque mundi, habeo vobis, tanquam futuris totius mundi doctoribus, dicere, ut possitis totum genus informare humanum de necessariis ad salutem. In omni etenim genere, primum oportet esse maximum et perfectissimum. Quum ergo Apostoli fuerint primi post Christum doctores Ecclesiæ, oportuit eos excellentissime eruditos esse de mysteriis Christi, et his quibus instruenda fuit Ecclesia. Sed non potestis omnia illa portare, hoc est intelligere et mente ferre ac retinere, modo: quoniam inquieti, tristes ac pavidi estis. Passiones enim quum fuerint vehementes, actum rationis multum impediunt. Ideo in Job quoque habetur: Neque possum metuens respondere. Tranquillitas autem mentis disponit eam ad illuminationem divinam et instructionem salubrem: unde in epistola hujus dominicæ scriptum est, In mansuetudine suscipite insitum verbum.13 Ideo quoque non poterant capere, quia adhuc satis carnales ac rudes fuerunt. Quum autem venerit ille Spiritus veritatis, id est Spiritus Sanctus: qui dicitur Spiritus veritatis, quoniam fons et doctor est veritatis, et quoniam essentialiter verus et veritas est, et quia Spiritus est Patris et Filii, qui una sunt veritas; docebit vos omnem veritatem, non simpliciter omnem, sed omnem veritatem de qua nunc loquor, utputa omnia quæ habeo vobis dicere ad vestram salutem atque Ecclesiæ instructionem: quod fuit in die Pentecostes impletum. Juxta hunc modum ait Joannes apostolus: Unctio docet vos de omnibus;14 et Paulus, Dabit tibi Dominus de omnibus intellectum.
Deinceps ostendit Christus cur Spiritus Sanctus sit ad instruendum tam perfecte idoneus. Non enim loquetur a semetipso, id est, non vos illuminabit per allocutionem internam, virtute et scientia non recepta, sed sibi a Patre ac Filio communicata, ita quod locutio ejus erit tam vera sicut locutio Patris et Filii, imo potius eadem numero, quoniam opera Trinitatis sunt indivisa. Itaque non loquitur a semetipso, quia non est a semetipso, sed potestatem atque scientiam, imo quidquid habet et est, suscepit a Patre et Filio, tanquam ab uno principio, quum Patris et Filii sit una natura et una voluntas. Sed quæcumque audiet, loquetur. Verba hæc sanum ac sobrium exigunt intellectum.15 Quum enim Spiritus Sanctus sit verus Deus, et per consequens infinitam scientiæ plenitudinem habens a Patre et Filio, non est opinandum quod revelavit alicui homini absolute omnia quæ audivit, et per spirationem passivam seu procedendo accepit et agnovit a Patre et Filio. Rursus, quum Spiritus Sanctus sit Deus, et per consequens summe simplex et penitus immaterialis, non est putandum quod aliquid corporaliter audiat. Iterum, quum sit Deus, et ex consequenti omnino invariabilis ac æternus, nihil audit de novo, nec audiet quod non audivit, id est, non cognoscet quod æternaliter non cognovit. Est igitur sensus: « Quæcumque » vobis necessaria et pro Ecclesiæ informatione utilia « audiet », id est, se per æternam processionem novisse ostendet. Vel, « audiet », id est, in æternitatis momento omne tempus includente audit, seu procedendo cognoscit. Quum enim processio Spiritus Sancti sit æterna, per verba omnium temporum explicatur, quoniam omne tempus comprehendit æternitas: unde de Deo communiter dicimus, Deus fuit, Deus erit, Deus est. « Loquetur », id est, vestris cordibus inspirabit locutione interna: de qua ait Propheta, Audiam quid loquatur in me Dominus Deus.16
Et quæ ventura sunt annuntiabit vobis. Ex hoc constat quod Apostoli fuerunt prophetæ, imo summi prophetæ: quod maxime patet in evangelista Joanne, qui in Apocalypsi describit totum militantis processum Ecclesiæ, a tempore Apostolorum usque in finem mundi. Petrus quoque et Paulus in suis epistolis, aliqua de futuris in Ecclesia scribunt.
Ille me clarificabit, id est, per vestras prædicationes et per vestra miracula meam majestatem et gloriam hominibus insinuabit. Tanta enim gratia ac sapientia decoravit Deus Apostolos, quod per eos totus mundus conversus est, et Christi claritatem agnovit ac honoravit, juxta illud Psalmistæ: In omnem terram exivit sonus eorum.17 Quia de meo accipiet, id est, essentiam et sapientiam a me procedendo invariabiliter habet. Sic enim et de Spiritu Sancto ait, Accipiet, sicut de eo jam dixit, Audiet. Græci dicunt, sive dixerunt, quod Christus idcirco non ait, De me, sed, De meo accipiet, quoniam non procedit a Filio, sed ab eo quod est Filii, hoc est de substantia Patris, quæ et Filio inest. Hoc autem mendaciter confinxerunt, quoniam in verbis sequentibus Christus probat quod a se Spiritus Sanctus vere procedit. Et annuntiabit vobis futura, et omnia de quibus instruenda exstat Ecclesia.
Omnia quæcumque habet Pater, mea sunt, non solum per fruitionem, ut dixerunt hæretici, sed et per substantialem identitatem, continentiamque realem; id est, totam suam essentiam, potestatem et perfectionem Pater mihi communicavit. Propterea dixi: Quia de meo accipiet, id est de plenitudine meæ deitatis, et de me procedit. Quasi dicat: Quum in Patre et me sit una essentia, una potentia, una voluntas, quemadmodum Spiritus procedit a Patre, sic et a me, quoniam id per quod competit Patri spirare, est in me: sicut etiam tres Personæ sunt unus Creator, quoniam id ratione cujus competit Patri creare, est in Filio et Spiritu Sancto, nec aliud obstat. Porro Spiritus Sanctus est amor, idcirco procedit a voluntate. Voluntas autem in Patre et Filio est eadem numero. De hac materia multa scribit Anselmus in libro de Processione Spiritus Sancti. Et annuntiabit vobis quæ dicta sunt.
Footnotes
Chapter 3 of 243