Sermo 4
Ad religiosos
QUOMODO RELIGIOSI, SUPERATIS VITIIS ET OPERIBUS CARNIS, FRUCTUS SPIRITUS APPREHENDERE POSSINT, ET SECUNDUM EOS DIGNE VIVERE.
FRUCTUS Spiritus est caritas, gaudium, pax. Galat. v, 22.
Vas electionis, in suis epistolis, ad carnalium desideriorum et operum ex illis procedentium detestationem ac fugam sæpissime nos hortatur. Quum enim ex carne et spiritu constet homo, profectus et salus ejus consistit in hoc, ut se a carnalibus abstrahat et ad spiritualia erigat, caduca et transitoria aspernetur, divina atque cœlestia contempletur. Sic et in præsenti hortatur epistola, ut spiritu ambulemus, id est, spiritualiter conversemur, et Sancti Spiritus sequamur instinctum, angelicis inspirationibus acquiescamus, et rectæ rationis sequamur judicium. Dum itaque sentit se homo intus ad salutaria inclinari, ad compunctionem et emendationis propositum stimulari, debet mox consentire et exsequi ac sanctæ inspirationi cooperari, ne Deum in se loquentem aut angelum admonentem videatur repellere, quum scriptum sit: Audiam quid loquatur in me Dominus Deus;1 qui per Isaiam fatetur: Ego Dominus Deus tuus, docens te utilia, gubernans te in via qua ambulas.2 De quo et in Job legitur: Per somnium in visione nocturna aperit aures virorum, et erudiens eos instruit disciplina.3 Si igitur ita egerimus, desideria carnis non perficiemus, eis consentiendo aut ea ad effectum perducendo, sed refrenabimus ea. Idcirco ad ea quæ corpori necessaria sunt, non carnaliter, sed spiritualiter solum afficiamur, non secundum passionis impetum, sed juxta rectæ rationis censuram talia appetendo; nec delicata atque superflua cupiamus, quoniam illa concupiscentiam augent, passionem inflammant, carnem delectant et fovent, et per consequens spiritum necant, secundum Gregorium.
Denique, quam necessaria ad salutem sit carnalium desideriorum coercio, pandit Apostolus, dicens: Caro enim concupiscit adversus spiritum, spiritus autem adversus carnem; hæc enim sibi invicem adversantur, ut non quæcumque vultis, illa faciatis. Caro etenim, utpote appetitus sensitivus, appetit delectabilia sibi in se;4 spiritus vero, seu ratio recta, aut intellectivus appetitus (puta voluntas) ratione directus, appetit ea quæ appetit, per ordinationem et respectum ad Deum, prout complacet ei expeditque saluti. Hinc et princeps Apostolorum: Obsecro (inquit) vos tanquam advenas et peregrinos abstinere vos a carnalibus desideriis, quæ militant adversus animam.5 Sed quum caro conjuncta sit animæ a justo ac sapientissimo Deo, ut animæ serviat, obediat, cooperetur et prosit, mirum quod caro dicitur animæ adversari ut hostis ipsius. Et respondendum, quod contrariatio ista non est ex Deo, sed ex corruptione inclinationeque fomitis, a peccato originali emanans. Deus vero conjuxit corpus spiritui seu carnem animæ in bonum animæ, scilicet ad ejus profectum. Et ita fit dum anima per rationem subjicit sibi corpus: imo tunc unio animæ et corporis est in bonum amborum, quia et caro serviendo ac obediendo spiritui, meretur glorificari. Itaque caro bene gubernata, est salubre animæ instrumentum et amica ipsius; si vero non recte regatur, protinus insolescit, læditque animam et est hostis ejusdem. Idcirco bene dixit Gregorius: Si corpori necessaria subtrahimus, civem necamus; si ei superflua indulgimus, hostem nutrimus.
Insuper enumerat sanctus Apostolus opera carnis, quæ sunt, fornicatio, immunditia, impudicitia (quæ consistit in libidinoso adspectu, tactu, osculis atque amplexibus, ad concupiscentiam et stimulationem provocantibus:6 quæ valde vitanda sunt, quia secundum doctores, in eis consistit culpa mortalis), inimicitiæ, contentiones, æmulationes, iræ, rixæ, dissensiones, invidiæ, ebrietates, comessationes. Et omnia ista, secundum Apostolum, sunt ex suo genere peccata mortalia, quia subjungit: Qui talia agunt, regnum Dei non consequentur. Multo magis consuetudo vitiorum istorum omnino mortalis est atque damnabilis. Væ ergo religiosis contentiosis, discordibus, iracundis, gulosis et ambitiosis, ad quos specialiter æmulatio pertinet. Æmulatio quippe invidentia est eorum qui idem obtinere seu tenere desiderant, sed unus impeditur aut impediri veretur per alium: sicut dum plures ad prælationem adspirant. Væ itaque qui instar sæcularium hominum passionantur, rixantur, dissentiunt, æmulantur, irascuntur, et cibo ac potu se replent, ac alios ad talia provocant. Et, proh dolor! tales sunt multi, qui pacem turbant communitatis, et scandala atque offendicula pariunt: imo tales sunt universi qui non discunt mortificare et frangere semetipsos, qui in sancta humilitate, vera patientia et Dei timore suam conversationem non fundant, qui impiissimum illum amorem privatum a visceribus animæ suæ radicitus exstirpare non satagunt. Quibus alibi ait Apostolus: Quum sit inter vos zelus et contentio, nonne carnales estis?7 Jacobus quoque apostolus: Si zelum (inquit) amarum habetis, et contentiones sunt inter vos, nolite gloriari et mendaces esse adversus veritatem; non est sapientia ista a Deo, sed terrena, animalis et diabolica: ubi enim zelus et contentio, ibi inconstantia et omne opus pravum.8 Ecce quid acrius, quid terribilius contra hæc dici potest? Ea igitur prorsus et in æternum vitemus. Porro, si quis contra fratrem suum contendere inchoet, cedat frater ille contentioso: et tunc honeste se habet, et veraciter vincit, quemadmodum in Proverbiis scriptum est, Honor est homini quum se separat a contentione.9 Et Apostolus : Noli (inquit) verbis contendere; ad nihil enim utile est, nisi ad subversionem audientium.10 Qui autem contendendo, verba contumeliosa, pungitiva, detractoria vel diffamativa profert, enormiter et valde damnabiliter peccat.
Postremo, superatis his vitiis et operibus carnis, studeamus apprehendere et semper in nobis habere duodecim fructus Spiritus, quos consequenter in hodierna epistola Apostolus exprimit, dicens: «Fructus autem Spiritus est caritas, gaudium», etc. Quocirca pensandum, quod fructus sunt actiones virtutum, vel delectationes actibus virtuosis annexæ. Dum ergo caritas, patientia, mansuetudo, longanimitas, fides, etc., fructus vocantur, non pro virtutum habitibus, sed pro ipsis virtutum actionibus aut delectationibus accipiuntur.11 Et dicuntur hæc «fructus Spiritus», vel quia a Spiritu Sancto in nobis causantur, vel quia sunt operationes nostri spiritus rationalis, videlicet animæ nostræ intellectualis. Itaque «fructus Spiritus est caritas», id est Dei ac fratrum dilectio, «gaudium», hoc est spiritualis delectatio, ex apprehensione seu contemplatione Dei aut rerum divinarum procedens, «pax» quoque, quæ est tranquillitas mentis et gaudium imperturbatum, dum scilicet tranquillitas illa mentis nec ab interiori nec ab exteriori causa turbatur, inquietatur, concutitur (imo tam virtuosi esse debemus, ut quantumlibet forinsecus impugnemur, pectoris tamen pacem non amittamus), «patientia», quæ est æquanimis tolerantia adversitatum, «longanimitas », quæ est diuturna ac stabilis præstolatio futurorum desuper promissorum bonorum, «bonitas», id est benevolentia, «benignitas, mansuetudo, fides», id est fidei certitudo sive fidelitas, «modestia», utpote moderamen in verbis et apparatu ac factis, «continentia», id est laboriosa refrenatio voluptatum, «castitas», id est venereorum repressio eorumdem prompta et facilis.
Hos fructus nos oportet habere, et prænominatis operibus carnis carere : aliter ad Christum non poterimus pertinere, quia (ut ait Apostolus) qui sunt Christi, carnem suam crucifixerunt, id est, a carnalibus vitiis12 mortificaverunt, cum ipsis vitiis exterioribus et concupiscentiis interioribus, quæ salubriter in se peremerunt quantum ad ea in quibus mortalis consistit culpa, prout alio loco dicit Apostolus :13 Castigo corpus meum, et in servitutem redigo.14 Juxta quem sensum jubet Salvator, scandalizantem oculum erui, et scandalizantem manum ac pedem abscidi :15 non utique quantum ad membrorum essentiam, sed quoad eorum abusum, prout alibi loquitur Paulus, Mortificate membra vestra quæ sunt super terram. Quicumque autem per caritatem et gratiam, Christi est eique attinet, carnem suam sic crucifixit actu, proposito aut inchoatione. Religiosorum vero est per quotidiana pœnitentiæ opera, per exercitia virtuosa, vigilias, disciplinas, jejunia, abstinentias, orationes et consimilia, corpora sua ita quotidie mortificare et Deo sacrificare, ac sanctis laboribus jugiter exercere, atque sub rationis domatu tenere, eaque arma justitiæ Domino exhibere.16
Footnotes
Chapter 152 of 243