Sermo 1
DE INANI GLORIA INVIDIAQUE VITANDIS, ET VARIIS CIRCA CARITATEM PROFECTUMQUE PROXIMI OBSERVANDIS.
NON efficiamur inanis gloriœ cupidi, invicem provocantes, invicem invidentes. Galat. v, 26.
In præsentis dominicæ epistola proponit nobis Vas electionis, sanctus Apostolus, multa valde moralia ac saluberrima documenta. Primum est, ut non solum in anima vivamus per gratiam Spiritus Sancti et per interiores actus virtutum, credendo, sperando, diligendo, contemplando, compatiendo, sed etiam forinsecus virtuose et exemplariter conversemur in exteriori exsecutione mandatorum, in moderamine linguæ, et sensuum refrenatione, ac vestium simplicitate, quatenus Deo offeramus puram conscientiam, et proximis bonum exemplum: quoniam in Ecclesiastico scriptum est, Unicuique mandavit Deus de proximo suo, ut scilicet eum ædificet verbis, factis et moribus.1 Propter quod ait Apostolus: Quæ ædificationis sunt, in invicem custodiamus.2
Secundo docet Apostolus ut « non efficiamur » nec simus « inanis gloriæ cupidi », ne scilicet desideremus propriam excellentiam, laudem humanam, temporalem honorem; sed quidquid boni in nobis est Deo grata ac humili mente attribuentes, Dei honorem et gloriam, laudem et excellentiam in omnibus præcordialiter affectemus, quatenus ipse ab universis honoretur, extollatur et collaudetur propter infinitam dignitatem, bonitatem et majestatem suam, et propter beneficia sua in nobis. Ideo propriam defectuositatem, vanitatem et vilitatem sapienter intuentes, omnem vanam gloriam totaliter eradicemus, atque nos ipsos vilipendamus; et quantum in nobis est, vilipendi ab aliis peroptemus; irrisiones, aspernationes, injurias nobis illatas, patienter, imo hilariter patiamur, certi quod multo graviora pati meruimus, juxta illud Judith : Non ulciscamur nos pro iis quæ patimur; sed reputantes peccatis nostris hæc ipsa supplicia minora esse, flagella Domini, quasi servi qui corripimur, ad emendationem, et non ad perditionem nostram evenisse credamus.3
Denique vana gloria, quæ est gloriatio stulta in se, est vitium valde periculosum, occultum, velocissimum et ingratum. Quum enim a nobis ipsis non habeamus nisi deficere et peccare, et quidquid vanitatis est atque miseriæ, valde inordinatum, ingratum et impium est de donis Dei in se, et non in Deo gaudere, aut pro eis non Dei, sed propriam laudem et honorem appetere. Nihilo minus vitium istud mirabiliter cito et improvise, imo nonnunquam quasi imperceptibiliter hominem pulsat, mentem invadit, animumque quasi præoccupat. Et antequam homo advertat, cor ejus impletur motu vitii hujus, ita ut etiam de bonis actibus Deique gratiis vanissime glorietur, atque de hoc quod ab aliis videtur, reputatur et in admiratione habetur, intra se insipienter ac perverse lætetur. Ideo ait Bernardus : Time sagittam; leviter volat, leviter penetrat, sed, dico tibi, non leve infligit vulnus, cito interficit. Sagitta hæc, vana gloria est. Chrysostomus quoque testatur : Qui omnium pecuniarum habuerunt contemptum, et totius mundi spreverunt honores, atque tyrannicas corporum concupiscentias superaverunt, ii multoties capti a vana gloria, omnia perdiderunt.
Insuper, quanta mala ex vana gloria sequantur, idem pandit Chrysostomus : Nihil, inquiens, ita pecunias concupiscere facit, ut gloriæ cupido. Propter hanc namque famulorum greges, equos auro opertos et argenteas mensas expetunt homines, non ut utilitatem aut voluptatem hinc hauriant, sed ut multis ostendantur et honorentur. Solet quoque vana gloria noviter conversos vexare, ut ait Isidorus : Qui ex deteriore jam melior esse cœpit, caveat ne de acceptis se extollat virtutibus, ne gravius per vanam gloriam corruat quam prius per lapsum vitiorum jacebat. Vexat quoque hæc gloria vana proficientes, imo etiam aliqualiter et perfectos. Idcirco dicit Gregorius : Quum bene vivitur, valde timendum est ne mens, despectis ceteris, de singulari gratia eleveatur. Unde Hieronymus : Ne nimis religiosus velis videri, nec plus humilis quam necesse est; nec quæras gloriam, fugiendo simulatorie eam. Quidam enim pessime vani fingunt et simulant se fugere gloriam et honorem, quatenus per hoc ea acquirant. Quibus competit quod ait Scriptura : Est qui nequiter se humiliat, et interiora ejus plena sunt dolo.4
Insuper, juxta doctrinam Apostoli, nullus debet alium ad illicita provocare, nec ad iram, impatientiam, indignationem aut aliud vitium incitare per verba aut opera procacia, illusoria, offensiva. Hoc enim diabolicum est, quum dæmonum totus conatus sit homines ad vitia trahere, et contrarium caritati Dei ac proximorum. Qui enim diligit Deum, optat et promovet quantum potest ejus honorem, impeditque ejus offensam : idcirco in se atque in aliis studet vitare seu impedire peccata, ne inhonoretur Dominus Deus. Similiter qui diligit proximum, optat et satagit ne corruat in peccatum, quum nihil ita nocivum sit animæ sicut iniquitas. Ideo unusquisque pro posse provocet proximos suos ad profectum virtutum, ad caritatis fervorem, ad vitæ perfectionem, juxta illud ad Hebræos: Consideremus invicem in provocationem caritatis et bonorum operum.5 Rursusque in eadem epistola dicit Apostolus:6 Adhortamini vosmetipsos per singulos dies, ut non obduretur quis ex vobis fallacia peccati.
Præterea in hodierna epistola docet Apostolus ne invicem invideamus. Invidia quippe est dolor de prosperitate alterius. Propter quod Hugo de S. Victore: Invidia, inquit, est in suum auctorem reciprocus de bono alterius tabescentis animi cruciatus. Hæc infelix invidia ex superbia nascitur, et in ambitiosis potissimum regnat. Quod enim unus de alterius prosperitate et excellentia contristatur, hinc accidit quia illum præcedere cupit, aut quod ille habet, appetit adipisci, dicente Gregorio: Tanto quisque plus invidet aliis bona præsentia, quanto minus contempserit ea. Interdum tamen ex aliis causis generatur invidia, scilicet ex frequenti ira seu injuria sibi ab alio irrogata, vel quia ab illo gravatur. Invidia itaque est species tristiæ. Unde melancholici quum specialiter ex naturali dispositione tristes sint, ex complexionis malitia ad invidiam sunt proclives: ideo contra eam præcipue debent pugnare. Magna certe est invidorum miseria. Alia namque peccata communiter habent aliquid delectationis annexum; invidia autem in se ipsa pœnalis est, et quoddam mentis tormentum. Hinc Hieronymus loquitur: Oro te, quid delectationis præstat invido sua invidia, quem quibusdam conscientiæ ungulis livor discerpit? Tertio principaliter docet Apostolus ut proximos quacumque tentatione aut culpa præoccupatos, præventos, deceptos, pie ac mititer instruamus, propriam fragilitatem considerantes, ne et ipsi tentemur ac corruamus. Istud enim pertinet ad spiritualia misericordiæ opera; vera quoque justitia habet compassionem; et sicut nos ipsi habemus nos ad proximos nostros, sic Deus se habebit ad nos. Itaque tentati et lapsi sunt pie instruendi, consolandi et reducendi. Instruendi sunt qualiter pœnitere atque resistere peccatis ac tentationibus debeant, Dei auxilium invocando, Christi passionem inspiciendo, novissima præmeditando, ac aliis modis;7 consolandi sunt, ne abundantiori absorbeantur tristitia aut desperent, sed in Christi pietate confidant;8 reducendi sunt ad pristinum gradum, ad præcedens bonum propositum, ad recentem inchoationem exercitiorum bonorum, juxta illud Apocalypsis: Memor esto unde excideris, et pœnitentiam age.
Porro aliqui peccant non ex præoccupatione, subreptione, infirmitate aut ignorantia, sed ex deliberatione, ex habitu vitioso, ex certa malitia; nec pœnitent, sed pertinaces sunt et duræ cervicis. Quibus competit quod apud Isaiam loquitur Deus: Scio quia durus es, et nervus ferreus cervix tua, et frons tua ærea.9 Istos oportet durius reprehendi et per censuram justitiæ castigari, præsertim quando cum pietate lucrari non queunt. Præoccupati vero in malo qui dociles et convertibiles sunt, sicut prætactum est, sunt leniter instruendi ac mititer corripiendi: quia ut Prosper testatur, Leniter castigatus exhibet reverentiam castiganti; asperitate vero immoderatæ increpationis offensus, nec increpationem recipit, nec salutem. Ambrosius quoque fatetur: Plus proficit amica correctio, quam accusatio turbulenta; illa pudorem incutit, hæc indignationem movet. Sed diligenter est advertendum efficaciterque implendum quod ait Isidorus: Qui admonitus secrete de peccato, emendare se negligit, publice arguendus est; et vulnus quod occulte sanari non potest, manifeste est emendandum. Manifesta peccata non sunt occulta correctione purganda. Palam enim arguendi sunt qui palam peccant scandalizandoque nocent, ut dum illi aperta objurgatione sanantur, hi qui eos imitando deliquerant, corrigantur: sicque dum unus corrigitur, plurimi emendantur.
Quarto docet Apostolus ut defectus nostros atque gravamina mutuo pie et caritative portemus, quatenus unus cum alio patientiam habeat, et sicut ipse cupit portari in suis oneribus, infirmitatibus atque defectibus, tam a Deo quam a proximis et condomesticis suis, sic ipse alios portet.10 Imo, secundum Gregorium, qui portare malos renuit, ipse sibi per impatientiam suam testis est quia bonus non est.
Quinto docet Apostolus ut qui instruuntur in spiritualibus rebus, instructoribus suis sint grati, et de bonis suis communicent et vicem rependant illis. Unde in Ecclesiastico dicitur: Danti mihi sapientiam, dabo gloriam. Hinc loquitur Augustinus: Si me posses docere quod nescio, non solum te verbis, sed et pugnis cædentem deberem patientissime sustinere. Hinc constat quod subditi suos prælatos ac prædicatores tenentur cordialiter valde diligere, grates ac honorem et vicem eis rependere, et temporalia prompte subministrare. Ideo ait Apostolus: Qui bene præsunt presbyteri, duplici honore digni habeantur, maxime qui laborant in verbo;11 et rursus: Rogo vos, fratres, ut noveritis eos qui præsunt vobis, et monent vos, ut habeatis illos abundantius in honore et dilectione;12 et propter opus eorum pacem habete cum eis.
Postremo, juxta doctrinam Apostoli, non existimemus nos aliquid esse, quum nihil simus, nec decipiamus nos ipsos, sed examinemus vitam et conscientiam nostram quotidie.13 Ferventes quoque ac stabiles simus in bonis operibus, et omnibus pro posse benefaciamus; et quod effectu non possumus, affectu agamus, certi quod pro his modicis brevibusque actibus virtuosis æternam et ineffabilem beatitudinem adipiscemur. Propter quod alibi scriptum est: Non sunt condignæ passiones hujus temporis ad futuram gloriam.14 Sapiens quoque: Bonorum (inquit) laborum gloriosus est fructus.15
Legitur in Vitaspatrum, quod quidam Frater in eremo graviter fuit tentatus, abiitque ad senem quemdam, et retulit ei. Qui carens discretione et exercitatione prælii spiritualis contra invisibiles hostes, dixit ad Fratrem: Perdidisti animam tuam. Quo audito, Frater ille tristis et quasi desperans recessit, proponens reverti ad sæculum; sed Deo ordinante, obviavit ei abbas Apollo, vir magnæ discretionis atque virtutis. Qui considerans Fratrem illum esse vehementer afflictum et mœstum, petivit quid haberet, et quæ esset tanti causa mœroris. Frater autem ille prima fronte erubuit propalare; tandem tamen aperuit veritatem, videlicet qualiter esset tentatus, et quomodo senex ille sibi responderit. Tunc abbas Apollo sapienter et leniter Fratrem illum instruxit, rogavitque eum ut ad suam cellam rediret; acquievitque ei Frater præfatus. Deinde abbas Apollo perrexit ad senem prædictum. Quumque appropinquasset cellulæ ejus, oravit: Domine Deus, obsecro, converte pugnam seu tentationem Fratris illius in senem istum, ut discat propriam fragilitatem cognoscere ac aliis condolere. Et protinus abbas Apollo vidit dæmonem in forma Æthiopis stantem prope cellam senis illius, igneasque sagittas jacientem in senem illum. Et ecce senex ille quasi insanus et furens cœpit cellam suam exire, et huc illucque discurrere. Quo viso, abbas Apollo accessit ad eum, et ait: Quid habes? Quo curris? Senex vero ille erubuit dicere qualiter tentaretur. Cui abbas Apollo: Redi, inquit, in cellam tuam, et scito te hucusque non esse exercitatum; hæc autem tentatio ideo accidit tibi, quoniam Fratrem illum desperare fecisti. Tunc abbas Apollo rogavit Deum pro sene illo, ut liberaretur ab illa tentatione.
Ex quibus patet, quam salubre sit viris spiritualibus, discretis et exercitatis tentationes et cordis secreta manifestare, quam periculosum sit etiam indiscretis et inexercitatis talia revelare. Præfatus demum Frater post hæc valde profecit in sapientia atque virtutibus. Unde abbas Apollo postea dixit seni præfato : Ecce Frater ille cui desperationem fecisti, quasi stella inter Fratres jam fulget. Non ergo despiciendi, sed pie tractandi et sapienter instruendi sunt qui tentantur.
Footnotes
Chapter 156 of 243