Sectio 5, art. 1: Utram emvenlenter delbiiatur aete^nitas :

« interminabflis vitee tota siinul et perfecta possessi® ».

-jgu, Agltur de definitione Boetii, De Consolatione, % III, pros, 2. Notandum est quod haec definitio praeparata est ab his quae dk-^mtaf Sacra Scriptura de absoluta Dei immobilitate, ut dicemus articato secundo. Item inter philosophos Plaio, in Timaeo, 37, d, dicit quod tempus est xnobilis imago immobilis aeternitatis. Aequivalenter loquitur Arisiotetes, ^et I. XII, c. vii fin.. dum dicit ; « Deus est vivens sempiternum optunum, Vita et duratio continua et aetema existit in Deo. » Item, c. ix, oste*idit quod Deus est inteilectio subsistens quae seipsam continuo intelligit, supra successionem temporis, Insuper Aristoteles definivit tempus « mensuta motus secundum prius et posterius » (IV Phys . , c. xi, lectio 20 sancti Thomae) : sic motus solis mensuratur prout una circulatio ejus vocatur dies, et in die distinguuntur diversae horae secundum prius et posteri?is Sic jam habetur saltem notio confusa et definitio nominalis aeternitatis .

Plotinus, Enneades, IIIa, 1. VII, c. 4, eamdem notionem aeternit&tis explicat, loquendo non solum de aeternitatis immobiiitate, sed de ejus indivisibilitate, dum tempus dividitur per annos, dies et horas. Unde, juxta Plotinum, ille qui vocaret aeternitatem : vita sine limite et tota sibi praesens, cujus nihil evanescit in praeterito, nec aliquid exspectatur in futuro, ille, inquit Plotinus, ad veram ejus definitionem appropinquaret.

Sanctus Augustinus eodem modo loquitur, de Vera religione, c. 11, n° 97, et loquitur de ipso nunc indivisibili et semper permanenti aeterni* tatis, dum fugit tempus. Sic paulatim fit transitus a definitione nominali et confusa ad definitionem realem et distinctam.

Beinde Boetius (f 524) eamdem notionem exprimit in praedicta definitione, quae est classica : « interrainabilis vitae tota simul et perfecta possessio ».

Sanctus Thomas nunc ostendit hanc definitionem esse bonam, secunduxn leges inquisitionis definitionis, secundum quas methodice fit transitus a notione confusa ad distinctam (cl Posi. Analyt., 1. II).

Antea vero sanctus Thomas initio articuli ponit difficultates, quarum pzincipales sunt istae : iotum dicitur quod habet partes. Hoc autem aon conveuit aetemitati, cum sit simplex. Item si dicitur tota, superfluum est addere perfecia; nec possessio videtur ad durationem pertinere.

Be- r*©&si© tamen est : conveniens est haec definilio, prout bene exprimis aeiemitatem esse duraiionem inierminahilem et sine successione, sie dicitur « toU*. simm exisieas ».

Koc non ^rcprie demonstraicr in coroore articuii, quia ut ostenditur , in Po$L Analyt. 1. II, definitio non proprie demonstratur, sed proprietas rei ex ejus definitione. Befinitio iiquiritur (per quamdam venationer. . ait Aristoteies, ibid.) dividendo genus vel quasi genus (m casu, notionem duraiionis) et comparando rem definiendam cum similibus et dissixrilibus- (in casu, comparando aeternitatem in coB.fuso cognitam, secundum definitionem >:icminalem, cure. tempcre) .

Att&mer* ir- corpore ardcirSi est quaedam demonsiratio, prout aeteraitas deducitur ex absoluta Dei imn rcbilitate, ut clarius apparebit artictffcflf 2°,

Procex is articuli secundmn viam inventionis acl hoc reducitur :

In cognitioirem aeternitatis oportet nos venire per tempus.

Tenvpus autem est numerus ipsius motus secundum prius et posterius m successione. Per oppositum in duratione ejus quod cavei moiu, est afesoluta zi:\z successione» Insirper id quc " est omni^o imm ut&biie mUrmin9blle9 sine initio et fine, dum ea quae tempore mensurantur initium et finem habent.

Sic liStUf sunt Stto characterss aeternitatis : uniformiias sine sucees-

'w sione, sic recte dicitur : * tota simul existens », et intermina bilitas, sic recte dieitur : « interminabiiis vitae tota simul et perfecta possessio. »

Notandum est quod primns character est principalis, et sic etiam si mctus caeiorum et tempus esset ab aeterno, ut putavit Aristoteles, id est dne initio et sine fine, adhuc tamen tempus distinsueretur ab aeiemitaie, in tempore enim semper esset successio saeculorum et annorum, etiamsi tmn fnisset prima dies nec nltima, Proinde aeternitas prineipaliter differt a tempore prout est sine successione> seu prout est « tota simul existens »,

Per oppositum vita nostra non est tota simu?> sed in ea distinguuntur

DEFINITIO AETERNITATIS infantia, adolescentia, aetas adulta, maturitas, senectus ; item distinguitur in ea tempus laboris, orationis, dormitionis, etc. est magna varietas et instabilitas ixi hac successione. Proinde nunc temporis est nunc fiuens inter praeteritum et futurum, ita ut praeteritum et futurum non existant in re> sed in apprehensione mentis, dum nunc aeternitaiis est stans, omnino permanens et immobile, ut jam aequivalenter quamvis minus distincte dixerant Plato, Aristoteles, Plotinus.

Sic legitima est definitio Boetii, secundum leges venationis definitionis quae exponuntur in Post AnaL L II methodice fit transitus a notione confusa ad distinctam, per rectam divisionem durationis, et comparationem aeternitatis in confuso jam cognitae cum tempore.

In hac venatione seu inquisitione supponitur vera definitio temporis data ab Aristotele : mensura motus secundum prius et posterius, v. g. mensura motus solis secundum successivas ejus circulationes et secundum part.es unius circulationis. Ut apparet ex Physica Arisiotelis, c« xi/lectio 20 sancti Thomae, haec definitio est iegitima explicitatio ejus quod coniuse continetur m notione vulgari seu comrnuhi temporis, et partium ejus: gaeculum, aiinum, dies, hora. Haec est realistica notio temporis. E contrario Kantius proposuit notionem idealisticam temporis, quod, juxtaillum, est subjectiva forma a priori «sensibilitatis nostrae, in qua apparent phaenomena successiva.

Kantius vero immerito negavit reaiitatem temporis, propter pseudoantinomias quae ex ea sequerentur, quia scilicet juxta ipsum, aequaliter demonstratur qucd mundus incoepit et quod mundus .non incoepit in tempore. Ut ostendit autem sanctus Thomas, Is, q. 46; a. 2, « mundus non semper fuisse sola fide tenetur et demonstrative probari non potest » ; Deus qui liberrime creavit, potuisset ab aeterno creare, ita ut non fuisset prima dies, sicut vestigium pedis esset ab aeterno iv. arena, si pes esset ab aeternc in ea.

Et etiamsi motus solis et tempus essent ab aeterno, ut notavi.aius, adhuc perfecte distingueretur tempus ab aetemitate^ quae sola est ioia

Probatio quae est in eorpore articuli prixni sic potest modo magis deductivo proponi :

Oucd est omnino immutabile est totum simul existens et interminabile.

Aetemitas autem tribuitur rei omnino immutabili, sicut tempus rebus Qiobilibus.

Erao aeternitas debet esse duratio ioia simul exisiens ei inierminabilis. Confirmatur ex solutione difficultatum :

Ad 7m. Ouoad nos aeternitas dicitur negative interminaUlis s quia nos prius cognoscimus ea quae sunt terminata.

Ad 2m. Dicitur « toterminabilis vitae » potius quam « interminabiiis entis », quia id quod est vere aeternum non solum est ens, sed vivens, imo

ZXA 3>£ OEl AK7ERNIT&TE

_ ; u i * ■' ■*■■'- ■- . -■— - m-ii-n = — ~ — — i - M| est ipsum vivere suhsistens, Vivere aotem s,e extendit ad operationero, zh»» autem esse. Unde ex hoc apparet quod tum esse Dei, tum ejus operari. ineBsuratur aeternitate, dum, ut infra dicetur, non eodem modo mensuratuc xnOTutabilis essentiae angeli et operationes ejus successivae.

Ad 3m. Aeternitas dicitur toia, non quia habet partes, sed in quantnm mWi ei deest. In hoc apparet imperfectio cognitionis nostrae.

Ad 4m. Metaphorice Sacra Scriptura ioquitur de « diebus aeteniltatis « Michaea, v, 2.

Ad 5m. Non superflue additur perfecta, nam toia simul excludit praeierkum et futurum, et perfecta excludit nunc ftuens, quod est imperfectum,

Ad 6m. Dicitur denique « perfecta possessio » potius quam duratio, ad designandam indeficientiam aeternitatis, nam id quod possidetur, fr-rmlter et quiete habetur. E contrario puer nondum possidet maturitatem se2\ectutis, nec senex possidet totam vitalitatem adolescentis. Item in vita isneriori, incipiens nondum possidet perfectionem viae unitivae.

Pulcherrima igitur est praedicta definitio aeternitatis praesertim haec veiba « tota simui existens ». Hoc debet esse objectum, non soium speculaiioms, sed contemplationis tum acquisitae quae procedit a sacra theologia, tmz. infusae quae procedit a fide viva donis intellectus et sapientiae nlustrata.

Ad compiementum hums manuductionis ad veram aeternitatis notio-

Ai v j>em( notandum est quod magna ingenia quamdam cognitionem experij^entalem habent alicujus vitae, quae secundum analogiam remotam diei pofest « tota simul ». Est enim quaedam remota participatio hujusce perfectionis in aitissima vita artis v. g. musica,e ; sic dicitur quod Mo^art s:4idiebat toiam simul meiodiam quam componebat, prout audiebai aut pr&eaudiebat eam in ejus idea genitrici, dum aiii auditores postea nor aB&lebant eam nisi successive. Ita magni mathematici uno intuito multa ekmenta alicujus problematis valde complexi conspiciuni: Pariter magnl p-hiiosophi et theologi in fine suae vitae cognoscunt scientiam suam quasi Uftmm simul, prout eam vident ex alto in ejus principiis ut eorum irradiatio- E-esn. Item contemplativus, qui contemplatione infusa gaudet, eamque f|Basi latenter conservat in die, totam diem suam quasi ex alto poss?.det, q uando pro eo cessat iempus orationis, nort otttnino desinit oratio, sed ouasi continuatur m temoore studii aut etiam recreationis. Sic Daulatim irj/jiltipiicitas inferior reducitur ad unitatem superiorem, ut constat in vita •iimtiva sanciorum. Unde sanctuS Augustinus in Ps. xcr, nos exhortat ut corde uniamur Deo et aeternitati ejus et cum pace exspectemus eventus teioporis, qui sunt quasi infra nos, infra apicem mentis cum Deo uniiam.

Si auteni Mozart audiebat totam simul melodiam successivam quam scnoebat, ita possumus excogitare quod Deus totam simul possidet vitani sua ra et ex alto videt totarn simui saeculorum successionem.

Sic aeternitas apparei velut culmen coni, cujus basis ngurat tenipus. Orrjnes puncti successivi hujusce basis correspondent unico puncto culmims,

Muitae autem difficultates, praesertim in problemate de maio, provejiiunt ex hoc quod non ex aJto successionem temporum videmus, sed soium

DEUS EST AETERNUS 22$ successive ; sic non cognoscimus propter quodnam majus bonum universi Ecclesiae Deus permittit hoc gravissimum malum hic et nunc eveniens et illud. Si vero haec temporum successio uno intuitu ex alto videretur, tunc malum appareret ut quaedam particularitas quae est conditio altioris boni, ut in pictura habetur luminis et obscuritatis harmonia, praesertim in «c claro-obscuro ».

In praedictis exemplis, ut in exemplo desumpto ex compositione musicali citato ab H. Bergson, habetur quaedam experimentalis cognitio alicujus vitae quae quamdam similitudinem analogicam aeternitatis continet. Sic perficitur manuductio modo minus abstracto et magis vivo.

Solutio quarumdam difficultatum . Ut refert Cajetanus, Aureolus plures objectiones fecit contra hunc articulum sancti Thomae. Primo dicit quod uniformitas non est character principalis aeternitatis, quia non differt ab immutabilitate.

Respondendum est cum Cajetano, uniformitas differt ab immutabilitate ut proprietas ab essentia : immutabilitas est negatio possibilitatis ipsius mutationis ; uniformitas addit immutabilitati notionem unitatis in forma, quae tribui potest etiam motui ; loquimur enim de motu uniformi, cujus velocitas semper eadem est, sic differt a motu variato. Imo loquimur de motu uniformiter acceierato, ut motus lapidis deorsum, vel uniformiter retardato ut ascensio lapidis sursum projecti. Et sicut existit uniformitas in motu seu in successione, ita etiam existit in immobilitate, seu in permanentia. Immutabilitas opponitur motui, dum e contra uniformitas non opponitur motui, quia potest esse in ipso. Consequenter falsum est dicere : uniformitas non distinguitur ab immutabilitate,

Proinde aeternitas recte brevius definitur : uniformitas rei omnino immutabilis.

Instat Aureolus : tempus non est varietas motus, ergo nec aeternitas est uniformitas ipsius immobilis.

Respondetur : distinguo antecedens : tempus non est sola varietas motus, concedo ; non est varietas motus mensurata secundum prius et posterius, nego. Ergo sufficit ad aeternitatem constituendam uniformitas ipsius immobilis, in quo non est prius et posterius. Hoc clarius patebit ex articulo sequenti.

Art, II. — Utrum Deus sit aeternus.

St. qu. Hic articuius est ad ostendendum in quo proprio sensu Deus sit aeternus et sit sua aeternitas, et ad explicandum quomodo aeternitas Possit dici mensura Dei, quamvis Deus non sit mensuratus, dum motus etiam solis proprie est mensuratus, prout numerantur circulationes ejus.

Besponsio est : Deus non solum est aeternus, sed est sua aetemitas.

i° De fide est quod Deus est aeternus et essentialiter aeternus. Hoc constat ex multis Sacrae Scripturae locis, v. g. Genes. xxi, 33 : « Abraham

2.26 DE DEI AETER-N IT ATE invocavit ibi nomen Domini Dei aeterni. » Daniel vi, 26» « Ipse est enim Deus vivens et aeternus. » In Psaimis saepe Deus vocatur aeteraus, Ps. ci, 12-26, Joan., viii, 58 ; xn, 34, etc.

In Symbolo sancti Athanasii dicitur : « Aeternus Pater, aeternus Filius, aeternus Spiritus Sanctus. » In IV Conc. Lateran., cap. Firmiter ; «Firmiter credimus quod unus solus est verus Deus, aeternus » (Denz. 428}, Item in Conc. Vatic. (Denz. 1782),

Juxta Vacant, £tudes sur le Concile du Vatican, t. I, p. 183 sq. de fide est quod Deus non habet nec initium, nec firiem. Quod vero in Deo nulla sit successio est veritas certa, ac proxima fidei, quae tamen, juxta Vacant (ibid.f p. 188), nondum videtur esse dogma fidei.

2° In.corpore articuli sic deducitur aeternitas Dei ex ejus immutabilitate: Aeternitas consequitur immutabilitatem, sicut tempus motum, Atqui Deus est maxime immutabilis. Ergo ei maxime competit esse aeternum.

Additur : Deus est sua aeternitas ; Deus enim et ille solus est suum esse et sua essentia, consequenter Deus est sua duratio.

Hoc est dicere ; omnis res durat prout retinet suum esse, sed solus Deus est suum esse, ergo ille solus est sua duratio uniformis.

Sic sanctus Thomas tenet quod aeternitas est duratio Dei. Und . notio durationis est multo magis universalis quam notio temporis. Duratio dicitur anaIogice.de aeternitate, de tempore continuo nostro, de tempore discreto angelorum et de aevo seu aeviternitate, ut infra dicetur.

Ad zm explicantur verba Boetii (De ConsoL 1. V, pros. ult.) : « Nunc fiuens facit tempus, nunc stans facit aeternitatem ». Dicitur facit secundum nostram apprehensionem ; id est causatur in nobis apprehensio aeternitatis in quantum apprehendimus nunc stans. Et aeternitas habet esse perfectum extra animam, dum e contra tempus non habet esse perfectum nisi in mente prout praeteritum et futurum non existunt nisi in mente.

Id quod reale est in tempore est ipsum nunc fluens* et dicitur fluens sicttt motus qui est actus entis in potentia in quantum hujusmodi, actus ulterius perfectibilis et perficiendus, transitus successivus de potentia ad actum perfectum. Per oppositum nunc aeternitatis dicitur stans, et ei correspondent omnia successiva temporis instantia, sicut unico cuhnine coni correspondent omnes puncti ejus basis.

Sic est unicum instans in immobili aeternitate,

Ibidem explicantur verba sancti Augustini « Deus est auctor aeternitatis », hoc intelligitur de aeternitate participata in vita aeterna sanctormn, eorum visio beatifica incoepit, sed non terminabitur, et in ea non esi successio seu varietas, saltem ex parte objecti primarii, quod est ipsa Dei essentia clare visa, Sic "proprie vita eorum non solum dicitur vita futura per respectum ad nostram, sed vita aeterna, quia mensuratur aeternitate participata.

Notandumest quod sicutaeternitatipaxticipataenonrepugnatinititun. ita non omnino repugnat terminus, dummodo sit absque successione, Ideo si sanctus Paulus habuit in terris visionem beatificam per modum trans- «untis, haec visio potuit mensurari aeternitate participata, supra texnpus

DEUS EST AETERNUS continuum nostrum, et supra tempus discretum angelorum, quo mensurantur eorufcn successivae cogitationes.

Ad 2» Quando in 1. Exodi xv, 18, dicitur : « Deus regnabit in aeternum et ultra » hoc significat semper, Alii vertunt ; « in aeternum et semper » per modum redundantiae. Notat sanctus Thomas quod aeternitas altior est tempore, et- sic esset etiamsi tempus esset sine limite in futuro.

Ad 3»q. Notatur quod aeternitas dicitur Dei mensura « secundum apprehensionem nostram tantum ». Pluribus aliis locis sanctus Thomas dicit : aeternitas est vitae divinae mensura. Hoc intelligendum est de mensura intrinseca, prout Deus est sua aeternitas. Sic Deus non est mensuratus. E contrario motus caeli est mensuratus per repetitionem circulationum seu dierum, et a fortiori motus aliorum corporura qui mensuratur extrinsece secundum tempus solare.

Fuit olim de hac re controversia minoris momenti, ut facile videre est apud Billuart.

Ad 4™. « Aeternitas omnina tempora includit », seu « ambit totum tempus », id est : virtualiter continet omnes durationes inferiores, sicut cuimen coni omnia puncta ejus basis, aut sicut centrum circumferentiae virtualiter continet omnes radios et omnia puncta ipsius circuitus.

Dublums quomodo res creatae dicantur praesentes in aeternitate?

Thomistae tenent, ut infra dicetur, quod creaturae sunfc physice praesentes in aeternitate sub intuitione DeL Ut dicit Joannes a sancto Thoma m Iam disp. IX, a. 3, aeternitas non mensurat res creatas immediate et supponendo illas jam in se passive immuiatas et productas, sed praecise prout continentur in actione divina a qua attinguntur et respiciuntur res creatae ut ejus terminus. (Ita Billuart, de Deo, diss. VI, a. 3, Gonet et nttdti alii thomistae). Etenim, non solum Dei intellectio et volitio, sed

Cf u eJUS aCti° ad GXtra 6St aetema et tamen h^bet effectum in tempore, eif + q< 46 ' a* J* ad "T°m* * Ex actione (libera) Dei aeterna, non sequitur ectus aeternus, sed qualem Deus voluit, ut scilicet haberet esse po*t non esse. » F

^68 creatae sunt realiter praesentes in aeternitate, nec solum sunt P ssibiles, nec solum futurae. Sunt enim intra divinam essentiam, non ut ere potentem aut volentem producere, sed utaduproducentem. Siccognitio quam Deus habet de his rebus est intuitiva, quamvis res istae nondum aeA ln se Passiv* productae. Manifestum est hanc praesentiam rerum in ^^ermtate seu in actione aeterna Dei praesupponere decretum libertatis

Paur^ qUia aCti°' de qUa eSt Serm0, libera est ; «• conversio sancti ^ u non fuit ab aeterno praesens intuitioni Dei, nisi quia Deus eam voluit r,/eteni0' aUoquin haec conversio non esset quid contingens sed quid ^ecessanum.

Aet, III. — Utrum esse aeternum sit proprium Dei.

In hoc articulo sunt duae conclusiones : ia aeternitas vere et proprie est in solo Deo, quia aeternitas absolutam immutabilitatem, quae in solo Deo est, consequitur ; 2a aeternitas participative in creaturis invenitur sicut immutabilitas participata. Sic dicitur per participationem « terra in aeternum stat » Eccle. i, 4, secundum diuturnitatem, ita montes dicuntur aeterni et nives perpetuae in summo montium. Melius et altius substantiae spirituales incorruptibiles aeternitatem participant, et praesertim beati qui dicuntur habere vitam aeternam, prout visio beatifica, cujus objectum primarium semper idem est, mensuratur aeternitate participata. Est enim operatio omnino immutabilis.

Ut notant plures thomistae, sicut diversi motus terrae mensurantur secundum tempus solare, seu secundum mensuram motus solis ; ita visio beatifica mensuratur secundum ipsam Dei aeternitatem, prout in hac visione est, ratione objecti seu Dei clare visi, aeternitas participata. Cf, Banez et Joannem a sancto Thoma.

Ad 2m. In inferno est poena aeterna, prout semper durat; attamen «in inferno non est vera aeternitas, sed est magis tempus » secundum quamdam transmutationem in poena sensus.

Ad 3m. Principia demonstrationis dicuntur veritates aeternae, sed negative prout abstrahunt ab hic et nunc et sunt omnino necessariae. Insuper positive sunt aeternae prout sunt positive in intellectu Dei, qui solus est positive aeternus.