Sermo 2
DE PAUPERTATE SPIRITUS, DE MITITATE, DE LUCTU SPIRITUALI, DE ZELO JUSTITIÆ, ET VITIIS EORUM CONTRARIIS.
BEATI immaculati in via, qui ambulant in lege Domini. Ps. CXVIII, 1.
Dominus noster Jesus Christus (de quo scriptum est, Fons sapientiæ verbum Dei in excelsis;1 et de quo ait Apostolus, In ipso sunt omnes thesauri sapientiæ et scientiæ absconditi), qui novus magister et summus doctor venit de cœlo, nova ac saluberrima documenta proposuit mundo.2 Porro evangelicam legem per se ipsum traditurus suis discipulis, ascendit in montem, et sermonem evangelicæ legis plenarie contentivum facturus, a paupertate spiritus, id est humilitate et spontanea temporalium opum carentia, inchoavit:3 Beati (inquiens) pauperes spiritu. Et ne humanæ perversitati atque duritiæ sit grave se humiliare et transitoriis carere divitiis, abundantissimam Christus mercedem humilitati ac spontaneæ paupertati promisit, dicendo: Quoniam ipsorum, scilicet taliter pauperum et humilium, est regnum cœlorum.4 O quantum pugnant principes sæculi hujus cum satellitibus suis pro regno seu principatu terreno; quot pro hoc labores, quot angustias, quot terrores, vigilias, pericula, damna ac vulnera patiuntur, quum tamen incerta sit ipsis victoria! Quam etsi adipiscantur, non tamen sciunt diem aut horam per quam possessuri sunt regnum aut principatum adeptum. Ipsa quoque possessio regni seu præsidentia, certe periculosissima est, et curis ac inquietudinibus plena, quoniam (teste Scriptura) judicium durissimum in his qui præsunt, fiet, et potentes potenter tormenta patientur.5 Et ecce Filius Dei promisit nobis regnum cœlorum, regnum æternum, regnum utique tranquillissimum atque tutissimum, in quo tanta est beatitudinis plenitudo, ut eo adepto, nil amplius appeti queat.6 Et regnum istud docuit posse acquiri vera humilitate atque spontanea paupertate. Cur ergo felicitatem tantam promereri negligimus; cur vias perditionis, superbiam et avaritiam, viis salutis, humilitati et paupertati, præponimus?
Præterea Christus valde convenienter a paupertate spiritus, id est humilitate,
Is. xiv, 12 et seq. exorsus est. Primo, quoniam primum et capitale vitium exstat superbia, a qua omnis perditio sumpsit exordium. Idcirco a virtute ei contraria, puta humilitate, incepit. Secundo, quoniam primus ille apostata et primus transgressor, princeps tenebrarum diabolus, per superbiam corruit. Ideo Christus volens ostendere viam qua perveniat homo illuc unde ille projectus est, ab humilitate inchoavit sermonem, beatificans humilitatem, tanquam dicat: Si vis ascendere ad alta cœlorum et angelicam beatitudinem adipisci, amplectere humilitatem, per quam abjicias diabolicam elationem. Tertio, quia humilitas est fundamentum virtutum, ad omnem gratiam aptificans mentem; et humilitate adepta, non solum vitatur superbia ei contraria, sed et cetera quæ ex superbia oriuntur peccata. Simus igitur humiles, simus viles et miseri in oculis propriis; proprias defectuositates, culpas et calamitates efficaciter ponderemus, ut simus humillimi coram Deo, et arbitremur nos indignos pane quo vescimur, terra qua sustentamur, consortio hominum inter quos conversamur. Despiciamus etiam ista terrena, caduca et vana, nec eorum sollicitudine corda nostra gravemus, ut expedita et libera mente simus Deo intenti, et de salute animarum nostrarum semper simus solliciti. Hinc enim ait beatus pater Bernardus: Sic vos, insensati filii Adam, divitias quæritis, divitias adhuc desideratis, quum Filius Dei pauperes dixerit esse beatos? Divitias quærat paganus sine Deo vivens, quærat eas Judæus terrenas habens promissiones; sed qua fronte, qua mente quærit has Christianus, postquam Filius Dei beatos esse pauperes prædicavit? Verumtamen non quoslibet pauperes, sed pauperes spiritu commendavit.7 Hinc sanctus testatur Bernardus: Videmus pauperes aliquos, qui si veram et virtuosam haberent paupertatem, non tam pusillanimes essent ac tristes, utpote reges, et reges cœli; sed hi sunt qui pauperes esse volunt, eo tamen pacto, ut nihil eis desit, et sic diligunt paupertatem, ut nullam patiantur inopiam.
Porro, quum Christus paupertatem spiritus commendasset, statim secundo loco mansuetudinem collaudavit: quoniam mansuetudo humilibus ac voluntarie pauperibus valde est necessaria, eo quod tales personæ faciliter contemnantur, atque injuriis afficiantur, et sæpe patiantur inopiam.8 Ideo mites et patientes esse conemur, omnes bestiales motus iracundiæ et inordinatas affectiones tristitiæ abjicientes ac refrenantes. Ira namque et impatientia faciunt hominem incompositum, inquietum, irrationabilem, aliis onerosum, fatuo, imo et furioso quodammodo similem. Ideo scriptum est: Virum stultum interficit iracundia.9 Et Salomon contestatur: Impatiens stultitiam operatur. Hinc S. Hieronymus ait:10 Quid iracundo furor suus confert, quem sævissimis exagitat stimulis, et ita ab omni consilio ac mente deturbat, ut dum irascitur, insanire credatur, et quo ordine quid agi debeat, non advertat?
Deinceps ira est unum de septem peccatis mortalibus, quamvis non omnis motus iræ mortalis sit. Dupliciter vero fit ira mortalis culpa: primo, dum ipsa commotio tam intemperata ac vehemens est, quod rationem penitus vincit, ita quod vindicta contra justitiam irrefrenate appetitur; secundo, dum ipsa ultio modum nimis excedit, ut dum pro parva injuria irrogatur aut inferri appetitur vindicta nimis magna. Hinc constat quam periculosum sit faciliter irasci, et facere sibi consuetudinem irascendi. Si etenim ira ex suo genere mortalis est culpa, multo magis consuetudo irascendi. Non ergo efficiamur ut equus et mulus, quibus non est intellectus, sed per rationem vincamus et refrenemus irrationabiles motus iræ, impatientiæ, indignationis, tristitiæ aliarumque passionum.11 Unde quidam sanctus Pater in eremo dixit: Iracundus homo non placet Deo, etiam si mortuos suscitet; et iterum, Sicut fumus hospitem expellit de domo, sic ira expellit Spiritum Sanctum de cordis hospitio. Verumtamen quædam est ira bona, quæ vocatur ira per zelum, quæ rationem non prævenit nec perturbat, sed sequitur et sponte assumitur, ut homo contra vitia fortius moveatur. Est namque hæc ira appetitus vindictæ secundum rationis dictamen, ex zelo justitiæ. De qua ait gloriosus Joannes Chrysostomus: Si ira non fuerit, nec doctrina perficitur, nec judicia stant, nec crimina compescuntur. Idcirco qui dum causa requirit non irascitur, peccat. Patientia enim irrationabilis vitia seminat, nec solum malos, sed etiam bonos invitat ad malum. Itaque contra iram et impatientiam irrationabiles, rationem prævenientes, unusquisque fortiter prælietur, præsertim qui ex naturali dispositione aut prava consuetudine ad eas proclivis est; et Deum pro gratia et virtute mansuetudinis jugiter deprecetur. Verum ut ait Bernardus, Sunt aliqui mites, sed quamdiu nihil dicitur vel agitur nisi pro eorum arbitrio; patebit autem quam longe sint a vera mansuetudine, si levis oriatur occasio.
Insuper tertiam beatitudinem apprehendere et possidere conemur, de qua ait Salvator: Beati qui lugent.12 Unde in Ecclesiaste scriptum est: Melius est ire ad domum luctus quam ad domum convivii. In illa enim, scilicet in domo luctus, finis cunctorum admonetur hominum, et vivens cogitat quid futurum sit.13 Et merito jam lugere debemus, quia in valle lacrimarum, in gravi exsilio, in regione dissimilitudinis, in loco periculis laqueisque plenissimo degimus. Non ergo de valle lacrimarum faciamus nobis locum vanitatis et voluptatis, et locum risuum et jocorum, quum sanctus dicat Hieronymus: Impossibile est nunc gaudere cum sæculo, et postmodum regnare cum Christo. Imo ipsemet Christus judex noster in Evangelio protestatur:14 Væ vobis qui ridetis nunc, quia lugebitis et flebitis. Itaque nunc ploremus: primo propter propria et proximorum nostrorum peccata, et tanto frequentius dolorosiusque ploremus, quo Deum gravius ac sæpius peccando offendimus. Secundo, desiderio regni cœlestis, cum Propheta dicentes: Sitivit anima mea ad Deum fortem, vivum. Quando veniam et apparebo ante faciem Dei mei? Fuerunt mihi lacrimæ meæ panes die ac nocte.15 Sic flevit Apostolus, dicens: Infelix ego homo!16 quis me liberabit de corpore mortis hujus? Tertio, ex consideratione amarissimæ passionis quam pro nobis pertulit innocens Agnus Dei, Dominus Jesus Christus. Quarto, ex appetitu impetrandi gratiam Dei quotidie ampliorem, et proficiendi in omni virtute: quod ad quartam spectat beatitudinem. Sit ergo in nobis cordialis ac frequens luctus, et quotidiana peccata nostra quotidie deploremus. Ait quippe Bernardus: Quosdam lugentes video; sed si de corde procederent illæ lacrimæ, non ita faciliter resolverentur in risum. Nunc autem quum abundantius otiosa et scurrilia verba profluant quam prius lacrimæ, lacrimas hujusmodi de his esse non arbitror quibus consolatio divina promittitur, quandoquidem post illas tam facile consolatio vilis admittitur. Postremo, quanta sit vis beatitudinis hujus, constat ex verbis Hieronymi, qui fatetur: O lacrima humilis, tua est potentia, tuum est regnum; tribunal judicis non vereris, accusatoribus tuis imponis silentium. Non est qui te accedere vetet; si sola intraveris, vacua non redibis; magis affligis diabolum, quam infernale supplicium. Quid plura? Vincis invincibilem, ligas omnipotentem.
Amplius, quartam beatitudinem amplectamur esuriendo ac sitiendo justitiam, ut quotidie crescat in nobis esuries ista ac sitis, et doleamus quod tam parum proficimus, studeamusque omni die fieri virtuosiores;17 et juxta Salvatoris doctrinam, quum fecerimus omnia quæ præcepta sunt, dicamus: Servi inutiles sumus;18 quod debuimus facere, fecimus. Cordialiter etiam cupiamus aliorum profectum, universorum salutem, iniquorum conversionem, reformationem Ecclesiæ, honorificentiam majestatis divinæ, atque pro omnibus his Deum assidue ac ferventer oremus. Exemplo quoque et verbis pro posse cooperemur ad ea; sed in primis emendemus ac reformemus nos ipsos. Nam ut ait Bernardus, Quidam tam vehementer zelantur contra aliorum delicta, ut videri possint esurire ac sitire justitiam, si esset apud eos de suis quoque peccatis idem judicium. Nam contra alios impudenter atque unanimiter æstuant, se ipsos vero insipienter et inutiliter palpant.
Verum ne sermo hic nimium extendatur, quæ restant, sermoni alteri reserventur. Et Sanctorum quorum hodie solennia celebramus, qui per præfatas beatitudines viæ perducti sunt ad beatitudines patriæ, sequamur vestigia, invocemus subsidia. Attendamus qualiter per breves modicosque labores et pœnitentiæ actus, ad æternam quietem, ad incomprehensibilem felicitatem, ad inenarrabilia gaudia pervenerunt : sicque eorum accendamur exemplis, et viriliter atque infatigabiliter operemur.
Footnotes
Chapter 219 of 278