Lettres et mémoires sur la juridiction de l’archevêque de Cambrai, partie 6
Xxvii. (xix.)
A M. BUSSI,
1>TER>0>CE DE BRUXELLES.
bur uu curé nommé par l’Université de Louvain, et rejeté à Cambrai pour incapacité.
Canioratj . 20 martii 1708.
XiHiL mihi jucundius unquam esse potest , aut charius, quà littera? quibus illuslrissima vestra Dominatio, in traclandoHadriani Hossart negotio , me de sua humanitate et benevolentia certiorem fecit. De qua quidem, postquam plurimas gratias , egero , ut juste pelifioni faciam satis, singula capita, quœ negotium affine, paucis expediam.
Hadrianusille , Lovaniensis academiœ noraiuatione fretus , in médium nostrae diœcesis concursum anni 170G prodiit , pastorum sancti Vedasti prope Montes petitur. Dolui equidem,quod academia, quae laxioris discipline
DE L’ARCHEVÊQUE DE CAMBRÂT.
impatiens est , non elegerit presbyteri jam probat virtulis , sed clericum . cujus vocatio anihigua in seminario probanda erat. Sicenim pastoratus circiter per biennium proprio pastore caret. Neque tamen minus bénigne exceptus est, quemadmndum et complures alii . quos ejusmodi nomination niunilos quotannis libenter amplectimiir. Porrô exaniinatmes sunt BelgcE , in \icariatu jam merite . qui cùm olim a puero Lovanii litteris imbuti fuerint , nutricem academiam qnàm maxime colunt , fovent et observant. Quamobrem voce , vultu , qua^slionnm delectn , respondent sese accomniodare studeant. Eos certè puduit responsione. At ver nihil miium est si Hadrianus ille dal aliquanlù post omni operà,satis protecerit, ut aliis examinatoribus forte visus sit paulo minus rudes. Hue deinde rediit, confessus se in conclu’su ignaruni jure merite inventum fuisse , imù et pollicitus se suà pastoratus petitione cessurum. Invaluit autem ab origine mos ille , in nostro solenni concursu, ut nominis Lovaniensibus petii pastoratus illico adjudicentur , si modo per responsa tacerint satis; sin minus adjudicentur doctioribus viris . qui tu m temporis concurrunt. Eà lege, illustrissime ac reverendissime Domine , santi Vedasti pastoratus ob inscitiam Adriani Hossart, statim adjudicatus est N. Tourteau , pio doctoque Lovaniensi , qui variis in monasteriis theologia multa cum laude docuit. llinc certè patet me neque privilegio academia’ , neque ejus aluuniis adversa ; siquidem agitur, non de privilegio, quod convelli nolumus, imô oui passim nos parre constat, sed de initia liominis, qui tum temporis privilegio minus dignus erat. Alumnos autem academia’ mibi cbaros et acceptes esse , luceclarius est , quandoquidemalterodeflciente alterum ultrô suiîeci. Dubium est autem , academia^ privilegium nullum esse, quod ignaros bonnes in pastorale oflicium intrat ; imô ad hoc concessum fuisse, ut doctes nomine. Yerùm si , compertà nominati inscilià , procrastinaremus, antiqua solennis concursûs disciplina corrumperetur, concursûs ipse incertus et perfectus maneret, et pastoratus proprio pastore diu carercnt , contra sedis apostolica- propositum ac menleui. Hadrianus ille tandem visus est dictis nostris sequi. Per longum temporis spatium in nostro seminario mansit , et theologia quam j)lanè ignorabat , salis accuratè didici. Sic alfectus eram , ut in proximo concursu alium pasloraliun ipsi destmarem. Quod quidem sine lite, sine inqicnsis assequi multô commodius ei foret, quà in forest contlictu dubia^ sorti sese commitlere. Subita contentionis instauranda> libido, instigantibus forl amicis, animum ejus ita incessit, ut contra institutione privilegii pastorum sibi roget. Enimvero eà conditione tantùm hoc privilegio uti fas est , nimirum nominatus suam paupertatem jurejurandoaftirmet. Ipse autem suam paupertalem aflirmare nollet . quippe cui facultates pro génère et statu satis amjihe suppetunt. l’nde beneticio apertè excluditur, nisi petere. Sunt et alia argumenta , quibus facile reelle potest. Agitur de pastoral qui régis Philippi domino subjacet. Ipse Hadrianus Hossart curam Montensem ultro compellavit : lis judices voluit; hos habeat. Neque .Monlensis curia patitur unquam banc litem ad aliud tribunal liostium dominationi subditum trahi. Si vero ipse resipisceret , et ego libcns ostendere quanti faciam eos omnes , qui te patron gaudent. Futurus est proximo maio mense noster concursûs, Posset Hadrianus concurrere , et nos sibi propitio experiri 5 si vestro patrocinio sapienter uti velit, res ei proféré cedet, Quippe nihil est quod magis opem , matrique pretio habeam , quà ut vestram gratiam promener possim , et omniuoconstet, quocultu, perpetuum er.), etc.
XXYIII.
(XX.)
Il désire obtenir un induit pour autoriser un chanoine , dépouillé de son bénéfice , à percevoir une pension sur son canonicat.
Ciimcraci, 22 augusti 1708.
Gravis quœdam difticultas nobis occurrit , de quaSanctissimum Dominum filial! cum reverentia et animi submissione , orandum esse putanuis.
Plus IV, anno I .^>(il , ut patet e\ Rulla quam de verbo ad verbum exscriptam huic epistolae adjuro , voluit ut novem metropolitana? nos- Ire ecclesia’ canonici graduali essent , et in regina vastahacdicecesi opem ferrent archiepisc.opo. Eos autem ulla de causa sive regnare , sive permutarc , omnino vetitum est. Sinml atque unus eorum decesserit, octo reliqui unà cum archiprœsule alium graduatum , per liberam lectionem substitut. Hue usque sunnni Pnntilices ab omni collatione novem canoniealuum . etiam suis mensis . sese abstinuerunt, neque un(piam ulla resignatio vel permulatio
3r)i audita fuit. Archiepiscopi ver , quibus ex ea lege pariter vetitiim est ne suis in mensibus vacantes ejusmodi prœbendas conférant , al) liac libéra collatione sese spoliatos voluerunt. Quamobrem pia hffc institut est veluti contractus utrique parti onerosus. Ha^c eadem est. quani per annos fer centum quinquaginta invinlatam , nos omnes religio tueri studemus. rj)si Lovanienses , d«m rex Hispanus Canieracum obtinuit , metropolitanaî pricbendas vi graduinn nunquam sibi arrogaverunt, videlicet quia per novem graduatorum institutione , gradibus abunde satisfactum est. Jani vero si huic institutioai quidquam tantuluni detraberetur, quoquolibet resignations , vel permutationis, vel pontilici.e collationis prœtextu , Parisienses graduale , quibus Francia cancellarius patrocinatur, in nostramccclesiuni facile irruiuperent. Unde nostr quà maxime interest , ut nullum vel resignationis , vel permutationis , vel collationis pontiticiœ exemplum banc institutionem convellat. At vcrù , eminentissime Domine , unus ex novein graduatis , nimirum Jacobus Armand de La Pierre de Bousies , antiquo génère clarus , propter morum lurpitudinem apud omnes ita mal audit , ut choro nostro assidue neque , nisi cum opprobre cleri et tidelium scandalo. Lata est a capitulo sententia, quàcanonicatu spoliandum esse dcclaratur, quippe qui in eadem llagitia stope relapsus est. Appellatione factà, Yprcnsis officialis judex legatus capituli sententiam plan confirmavit. Sed iterum appellant rco , Atrebatensis otïicialis pariter legatus , voluit reum , postabsoluta qua>dam poniitenti;i’ exercitia, in .suum locum restitui. Posset quidem capitulum appellare : verùm nullus esset appellation et scandale finis. Ingemiscuut pii omnes , et disciplinam enervem défient. Propinqui domini de Bousies valde mcluunt ne novissimabominis liant pejora prioribus. Ipse suai turpitudinis conscius , canonicatum abdicare cupit, modù honesto victui consulalur. Sed jampridem decoctis facultatibus patris , oppressus aM-e alieno , metuitne exlremàegeslate al()ue inopià confectus jaceat , si canonicatum , nullâ reservatâ pension, dicet. Atqui si canonicatum , reservatâ pension , resignet , boc uno exemplo mit hactenus immola novem graduatorum institut. Utrique autem incommodo ut occurre possit . egoetreliqni octo graduale , Sanctissimum Dominum bumillimè et impensissimè oramus , ut pro sua singulari benignitate et beneficenlia , non dignetur annum banc pension stabilire per extraordinarium Tndultum , quod exemplo in fufurum trahi neque. Posset quidem , ni fallor, Sanctissimus Domino per scriptum banc pension domino de Bousies assignare, si canonicatum octo graduatis pro more simpliciter mittat , vel per aliud scriptum mibi et reliquis graduatis comnn’ssionem extraordinaria largiri , ut possimus banc pension ex pontificio nomine reserve , quando dictus dominus de Bousies prœbendam simpliciter et absolu abdicabit. Eà vero abdicatione factâ , nos novem alium graduatum , juxta apostolicam institutionem . liber eligerinnis. Hoc tenqjoramento tum piœ institution servanda^, tum snstenlando domino de Bousies oplimè consuleretur. Cùm autem titulus ordinations domino de Bousies canonicat fucril aflixns , et centum quinquaginta llorenis constet , adjici possent alii ingenti et quinquaginta llorcni , ut ex bis duabus pecunicc summis conllaretur anna septingentorum llorenorum pensio. îSibil autem dubio , quin Sanctissimus juslœ ac piœ huic nostr» petitioni bénigne annat , si vestra Euiirientia , pro sua solita etiugenita humanitate , nobis petentibus favere dignetur. Intima cum observantia et vero animi cul tu nunquam non ero , etc.
XXIX. A ***.
(XXL)
Il expose les règles qu’il a rontume de suivre dans la présentation aux bénéfices.
Caiiiorati , 29 oilobris 1708.
Si meo nomine eminentissimum Dominum cardinalem Sacripante alloqui velis, non medincrem gratiam babebo , aniplissime Domine. Ha^c autem saut qua^ rogo \it dicas.
l" Gratum me semper fore poUiceorde singulari humanitate, quà sese erga me benignum et officium proebet.
•2° Supplex oro ut memiuerit , me neque meî . neque meorum commodo unquam adductum fuisse , ut qucmquam pontificio beneficio orandum proponerem. Neque certè meorum quisquam est, cui quidquam lucre velcommodi per Iredecim annos ita compare voluerint. Testis est ipse Deus hoc unum hactenus mibi cordi fuisse , ut singuli canonicatus pontificis mensibus vacantes , ad Sanctissimi laudem et ecclesiae nostr decus , Rome distribuerentur.
3" Sicaffectusmultapassimteslimonia scripsi.
DE L’ARCHEVÊQUE DE CAMBRAI.
3oo
Atvero ab ouiiii peliouo constante nieabstimii. Cùm Sanctissimus testimoniales episcopi diœ- cesani litteras postuler, meiiin est volunlati paterna:’ sequi, et ignores vires absque uUo vel anaicitise vel ciientelœ intuitu dignare. Sed neque petilor majestas, neque cujusquam patrons lin usque \sus suni.
■4"Singulis petentibus dcbetnr quidem . ut pro mérite testimoniales prompte animo largiamur. Id unicuique liens prœsliti. Verùm si petentibus id debetur, quantèmagis non petentibus , qui abjecte privatœ comnieditatis studio, et uni flcclesiœ attente , suî ipsorum ebliti videnfnr. Episcopum san deret lis insignes viros eo diligentes cenimendarc , que \erecundiùs cenimendari nolunt. Hos equidem inscios, nednm petites , hue usque dam proposui. Sic omnibus cengrua, bis ver pra^cipua testimonia danda esse arbitratus suni. At si mini^is arrideat Sauctissimoarcana brcc teslimenialiuni forma , ab ame facile temperaturum pellioeer. Imo si nuUas testimoniales mitti cupit , nullas dare promplum erit. Nihil cniin me nisi sequi juvat.
T)" Cioteris paris , nihil dubile quin indigne exiens sint prœponendi. Et ver in dandis teslimonialibus ab eotramite me nunquam exorbitasse puto. Exempli grati , ubi actum est de ultimo canonicat , qui N. Becuau externe collatus est , natos omnes in bac dices N. Sliévenard, N. de Blois, et N. de la Terre prepesneram. Ubi ver paul post vacavit arcbidiaconatus, N. de Laval de Montmorenci , N. de Pesons , et N. de Haynin-Liard d’Alsace proposui , quorum duo postremo BelgcC sunt. Unus est (jalhis , nempe N. de Laval quem designaverim. Sed pr;L’terram quod metropolitanœ canonicat jampridcm petits est , et vicarii generalis munere multa cum laude fnngilur, imo et anteaTornaci eximium official sese evbibuit. Clarissimi generis splendoie atque virtutibus ita pra’vitet , ut citiaomnom invidiam plurimis aliis antepeni potuerit , maxime dnm agebatur de archidiacenatu , qui gradum in choro cum brcvissimo cens consent.
<)" Opere pretium est sciie , neminem ditionisHispanica’ Belgam . beneliciis mctropolitanae hujus posse denari , quoniam inliabiles declaranlur singuli , nisi pris Rcx Cliristianissimns eos regnicolaruni numéro per litteras adscripserit. Cînn anlem pars diinesis plus quà dimidiii’ Catliolii-o Régi subjaceat , sequitur alterani diœcesis parent, quie Cbristianissimo part , ita angnstam esse, ut pancissinii in ea suppetant viri idunei , quos Roniana" curia? a me commendat dcceat.
7° Paueissimes hos inter homines Gallicanaî tionis nuunulli quidem occurrunt scientià et moribus ornati , sed Jansenian;« opinion et secte favere videntur. Unde nihil esset mirum, si exteros cum Belgis nestris interdum discere cogérer. Multô plus enim de nestra diœ- ces mérites esse crediderim eos, qui aliis ex provinciis ori nostram ecclesiam pio labore et sanà doclrinà colunt, fevent ac utantur, quam populares nostri , si vel pietatis . vel san doctrina’ sint minus studio.
8" Cameraccnsis antistes paueissimes canonicatus habet quos conférât. Plerique enim ex vestis sedis apostoli ludnltisad cellationem capituli pertinent. Reliquorum autem pars médio, ex concordat Cermanice, sanctissimum reservatur.
0° Nulla unquam fuit in me mora in scribcudis teslimonialibus : sed per luctuosissinium hoc bellum, omnia certa sunt. Curseres modo per Gallias, modo per Bellum iter facere ncqueunt , littera tandis proficiscuntur; cui quidem incommode facile occurret Eminentissimus , si pro sua singulari benignitate testimoniales nostras expectare non dignetur.
Eminentissimum Dominum cardinalem , cujus benevolentia multis experimentis comporta habeo , impensissimè col , observe ac revereor..
Vale , amplissime Domine. Vera cum existimationeex anime tibi dcvinctussum.
ATTESTATIONS EN FAVEUR DE PLUSIEURS ECCL- SIASTIQUES PRÉSENTÉS PAR FÉNELON A DIVERS RÉNÉEICES VACANS, A LA NOMINAl’loN DU PAPE.
Meuse januario . in metropolitana C-ameracensi ecclesia vocat per obitum Antonio d’Or canonicatus , que mihi videntur pra; ca-teris digni :
I" Siuion Pefrus Sliévenard . presbyter et doclor Sorbouicus , pietate et scicnti.i insignes , san;r doctrina- tenax et studiosns , prius disciplina’ , inausueludine , humilitate et prudcntià, omnibus bonis charns ; tuni de seminario in fovendis denis ; tnm de tota dices , in exercendo gratis . jam abalicjuol annis , secreta’ii nostri munere . optimè mérites : (pic maxime ouuiium ecclesia’ nostra- profutiu’um arliifrdi’ . i|isi(]ue secluso omni privala’ (’(jumioditatis intuitu desidero.
2° Claudius Du Mont , regularis clericus ordinis sancti Augustini , \ir nobilis , in coniitatii Burgundiae natus , dum comitalus ille ad Hispanum regem pertineret ; postea vero eu m fratre belli laude claro in Bellum comniigravit , ubi cum inciedibili fructu et labore niissiouibus profuit , nunc demum in ampla sanct IMagdalenœ parochia Cameracensis civitatis pastor vigilanlissiinus , gregi regno jam circiter a septem annis totus incumbit.
3° Gabriel de la Terre , origine Hispanus , sed natus in Bclgio , ubi a\us et pater viri nobiles militia multa non sine laude opera dederunt. Ipse est vir oplinius, qui cùni sit coUegiatœ sancti Gaugerici canonicus a viginli circiter annis , pietate, modeste et divini ot’iicii studio, omnibus estexemplo, omniumqueanncitiamsibi concilii.
-i" Ludovicus Victor de Blois,nobili t’utilia sanctissimi abbatis Ludovic! Blosii , in bac dices ortus , et coUegiatœ sancti Gaugerici canonicus, pietatis etclericalisdisciplinae studio, necnon et assiduitatetumindecantandis officiis, tum in audiendis confessionibus ; is san est cujus exemplum cœteris cleri nobilibus proponi possit.
In collegiata sancti Gaugerici ecclesia vocat pariter canonicatus , quo niibi videntur prrc ca’teris digni :
1° Petrus Martinus Cordelet , in bac dices natus , presbyter innocenlià morum, assiduitate et modeste in choro metropolitano ubi capollanus est , et in negotiis capitule rendis perit et prudentià jam plus quà a viginti annis de nostra ecclesia bene nerius.
2° Joannes Franciscus Latin , plus , modestus , divini oftlcii et clericis discipline studiosus , capellani munere quo multis abhinc annis pariter fungitur in nielropolilana , et labore in audiendis pauperum confessionibus apud omnes optimi audit.
3° Midon , in bac dices natus , presbyter optimse not , qui jam ab aliquot annis eu m labore , laude et fructu seminarii nostri œcononialum strenuè gessit.
XXX.
(XXII.)
A M. VOYSIN, MINISTRE DE LA GUERRE.
Etat déplorable auquel la guerre a réduit Cambrai et ses environs; nécessité d’avoir les secours promis par le Roi.
A Cambrai, 22 si’plonibre 1709.
Je ne puis ni’empêcber de faire ce que notre ville et notre pays désolé me pressent d’exécuter. Il s’agit de vous supplier instamment d’avoir la bonté de nous procurer les secours que vous nous avez promis de la part du Roi. Ce pays et cette ville n’ont , pour cette année , d’autre ressource que celle de l’avoine, le blé ayant absolument manqué. Vous jugez bien , monsieur, que les armées qui sont presque à nos portes , et qui ne peuvent subsister que par les dernière , enlèvent une grande partie de l’avoine qui est encore sur la campagne. Il en périt beaucoup plus par le dégât et par le ravage, que par les ouvrages réglés. Il en faudra beaucoup pour lesclievaux pendanttout Tbiver, si on laisse de la cavalerie sur cette frontière. Il ne s’agit plus de froment , qui est monté jusqu’à un prix énorme , où les familles même les plus bonnes ne peuvent plus en acheter : sa rareté est extrême. L’orge nous manque entièrement. Le peu d’avoine qui nous restera peut-être, ne sauroit suffire aux hommes et aux chevaux. Il faudra que les peuples périssent ; et on doit craindre une contagion qui passera bientôt d’ici jusqu’à Paris, dont nous ne sommes éloignés que de trente-cinq lieues par le droit chemin. Déplus, vous comprenez, monsieur, mieux que personne, que, si les peuples ne peuvent ni semer ni vivre , vos troupes ne pourront pas subsister sur cette frontière sans habitans qui leur fournissent les choses nécessaires. Vous voyez bien aussi que. l’année prochaine, la guerre deviendroit impossible dans un pays détruit. Le pays où nous sommes se trouve, monsieur , tout auprès de cette dernière extrémité : nous ne pouvons plus nourrir nos pauvres, et les riches mêmes tombent en pauvreté ’.
’ Un trait de genérosil(> de Fénelon , rapporté par M’"° do Mainlenon, montre qu’il ne se borne’it point a solliciter, mais que, dans les occasions, it s’e\étoit lui-même pour soulager ses diocésains Elle écrivoit au cardinal de Noailles , le 15 octobre 1708 : « Le P. de La Chaise dit hier au Roi, que M. l’ar- » evèque de Cambrai ayant taxé son derjjé, et devant être » taxé lui-même ii mille eus par proportion il son revenu , il » avoit déclaré qu’il donneroil 15,000 fr. pour soulager les » curés de son diocèse. Le P. de La Chaise accompagna ce » récit de toutes les louanges que la chose mérite. »
HR Laur.HF.VI^irK DR COMBAT.
Vous m’avez fait rhomieur de m’tkrire que le Roi auroit la boni’î de faire venir en ee pays beaucoup de grains de mars, c’est-à-dire, d’orge et d’avoine : c’est l’unique moyen de sauver une frontière si voisine de Paris , et si importante à la France. Je croires nian(tuer à Dieu et au Roi , si je ne vous représentai pas tidèlement notre t-fal. Nous attendons tout de la compassion de Sa -Majesté pour des peu[)les qui ne lui monti’enl pas moins de tidélité et d’aiVecticiu que les sujets de l’ancien royaume. Enfin nous sommes persuadés que vous serez favorable à un pays que vous avez gouverné avec tant de sagesse et de désintéressement V, et qui a tant de contiaiice en votre bonté. Je suis . avec un zèle très-sincère , etc.
XXXI.
(XXII.)
Il rend compte de «a r.duite envers nn curé seaiidali’uv. Caitieraci , I i joiunirii ITK’.
Qr.EKENTi Eminenti;e vestra* qua de causa Pijilippus Guiry, parochus pagi de Beuvragc . in hacdiœcesi , seminariuni ingredi cupiens, ut impositam pœnitenliam absolveret , repulsam jumdudum tulerit , rem oumem {)aucis expediam.
Phiiijipus Ille , per epistolam pro|tri;i manu scriptam , noverat , se puellam vitiavissc . atque pollicitus eraf, se suis sumptibus educturum esse infantem. Coustabat pr.’ctcrea hune hominem ob nndta ejusdem generis (laLritia per totam viciniam . ac pr;certi in sua parocbia ita famosum esse , ut onmes boni piobi(|ue illum passim detestarentur ; neque ulla esset femina pudica, qua? peccala ipsi confiteri vellet; imô nec vir esset ulhis , (|ui sain uxorem. auf sororem , uni (illam . ad conlitenda |»eicata ipsum adiré pateretur. E\ ipsa «denique causa? cognitione onmino patet , eum esse sic ebriosum , ut in points parocbianos quibuscum diu noctuque potitare consuevcrat. gravissimè CcPderet. Quin etiam aliqando contigit , ut in tanta ebiielate cum bis ebriosis hominibus luctaretur, et mt-dio in itiuei-e coi’rues , quasi animis jaceret. llunc deridebant inq^-obi omnes ; bunc alii ut flagitiosum , perditum , purissimum et ferocissimum hominem aversabautur. Probos ver ac pios parocbianos maxiîuè pudcbat ncqnissimi hujus pastoris.
Ego ipse multa hujus hominis facinora nescivi . qu;e canteriatain conscientiam et sceleralam menteni aperlèdemonstrant. Mis quidem pcrmolus, oiimia ordine cauonico tentanda esse existimavi . ne pastor ille rabie lupinà gregem perdre. Qnainobretn (iiliciali-> noster, cognità rite causa, dixit ilhnn >uni ruram cum benelii’io simplici permutalin nui esse : quippe qui sic passim mal audiebat . ut pastorali munere sine scandalo et animarum periculo fungi non poterat. Iterum atque ilcrumappollatione facfà. Audomareiisis a.’ postcà Atrel)atensis oftlciales nostri ofticialis senlfutiam niitigandam censuerunl, ita ut num absolvi , et in suum pastorale ministerium restitui vellent . ind6 per annum in nostro seminario counnoraretur. Ego ver nolui tantam banc tiu’pitudinem in medio seminarii nosîri confess spectai’i . et indigitari posse ; ne pudica et dores ea ju venins id impure fîeri [)osse , auf sallcm citissimè levi qu;- dam pœnitentià deleri ci’ederct . quod horrendum et inter altaris ministres nec nominandum pra’dicamus. Afiamcn . ne discipline appellatinnum nimis obseqiii videror. hoc inunn volui , scilicet ut-relictis IMiilippii (iuiry (>unctis pastoratùs sui fructd)us, pium . doctum ac peritum sacerdotem meo privata snmptu in ea pilrochia enutrircm . (|iii pastoralia qua’que muniadilivicniissimè obiict. Doc temperamento, qund nui inibi oncri verlilur. minime s[)ernitur .Andnmarensis et Airebalcnsis oflicialium sententia ; nulla lit injuria reo. Imô otiosus et ab omni oflicio expcdilus cimctis beneticii fructibus gault, Parochiaui denique hoc solatio frunntnr.quod invisnm cl tbiLiiliosinn pastorem in altai-i sa(M’a facientem non s])ccteut . quod peccata libero animo conliteanlur. quod piutn sacerdotem (pii pastoris vices supplet, ut angelum Dei cf>lant et vcnerentur. Qui ver essent eorum tremiln^. qnishorror, qua- scandala, si ad altare redire IMiilippns, dicln diflicilo foret. Hoc unum oi’o, ut (ialum meis penses sacerdotem pastorali virtute insignem. gregi afllielo non eripias, et lupum suA pr.c-dà jam potitum , hàc ipsâ et deinceps potiri permittam. Et hœc sunt quœhoc negotium spectant. Singulaii cum veneratione et intimo animi cnltn nunquam non ero , etc.
’ M. Voysin avoit elé aul-l’ois iiileiidaiil de ce pays. FÉKELON. TOME VUl.
n
3o8
LETTRES SUR LA JIRIDICTfON
XXXIL
M. VOYSIN.
(XXIV.)
Il lédame i’aiilrtiiié du Roi pour faire ccs-ier le «candale d’iin chanoine de Cambrai.
A Canilirai, 30 novi-nilirc I7J0.
Nous avons dans iiotie chapitre métropolitain un ilianoine, nommé M. d’Entières de la Plaigne, qui a dans Bruxelles des familia’ils avec des femmes , et qui cause par là nn grand scandale , même auv f’roteslans. Il y a déjà long-temps que M. l’archevêque de Malines , ^L Bussi, alors internonce, et maintenant nonce à Cologne, l’eu >L de Bagnols , et d’autres personnes considérahles m’en avaient averti. Comme notre chapitre est en paisible possession d’être exempt de la juridiction de l’archevêque, je me suis borné à chercher, de concert avec le chapitre, les moyens de faire tenir un si fâcheux éclat. Nous avons employé inutilement toutes les voies de douceur. Ce chanoine a trouvé de la protection chez les ennemis, et il compte que nous ne pourrons point procéder contre lui, par l’embarras où nous serons pour informer dans le pas de la domination ennemie. M. l’archevêque de Malines m’a néanmoins envoyé une information secrète qui charge beaucoup le chanoine; mais’enlre\oisquece prélat ne veut point entreprendre une information publique dont nousaurionsbesoin. Cependant, monsieur, il est très-im[>ortant , pour l’honneur de la religion , que ce scandale soit promptement réprimé. C’est dans une extrémité si cmbarassante, que je prends la liberté de vous supplier de nous procurer la protection du Roi. Cette affaire sera liienlùl finie , et l’accusé rentrera d’abord par crainte dans son devoir, pourvu que vous me fassiez l’honneur de m’ecrire ime lettre que je puisse lui montrer, et où vous me fassiez espérer de la part de Sa Majesté, qu’elle donnera les ordres nécessaires pour renfermer ce chanoine, quand M. le chevalier de Luxembourg . lieutenant-général de celle province, et M. de Bernières, qui en est intendant, conviendront avec le chapitre et avec moi, que ce remède est nécessaire dans un si grand mal. Vous voyez bien, monsieur, par les lempéramens que je propose, combien je suis éloigné de vouloir être cru tout seul. Ces messieurs venant clairement que le seul usage que je veux faire de la lettre que je prends la liberté de vous demander, est d éviter toute rigueur, et de réduire en leur présence ce chanoine à fmir ses désordres sans attendre une procédure infante. J’espère que Sa Majesté voudra bien faire cette bonne œuvre en faveur de l’Eglise.
Je suis avec le zèle le plus sincère, etc.
xxxm * *.
Le Saint-Père excite le zèle de Fénelon pour le soutien de la religion catholique , contre les efforts de l’hérésie , dan le diocèse de Cand)rai.
i6 mars I7H.
^’E^ERABlLls Frater , salut . etc. Intimo dolore, ac quasi acerbissimo vulnere percelli cor nostrum persensimus, ubi audivimus complures incolas earum parlium , qua} non Icngè absunt a civilate Insularum , pravo exemplo, ac frequenti nnnium Catholicorum consuetudine deceptos atque abduclos , orthodoxam fidem deseruisse, et ad Calvini sectam transiisse. Cùm \evo nosti-i muneris sit , non animi condolere spirituali periculo ac perdition filiorum Ecdesiae , sed palernà etiam charitate cogitare de eisdem ad gremium amantissima’ matris reducendis: vocamusin partem soUiciludinis nostr Fraternitatem tuam, de cujus eximio zelo plurimum nobis polhcemur; et majori quo possumus studio a te petimus, ut cures eo mitlere viros pietate ac doctrinâ prrcsfantes, qui dévias oves in semitam salulis revocare satagant , easque, quae nondum abductse fuerunt, opporlunis montis conlineant afqne confirment, nbhita^ tibi occasioni explicandi fervorem fui spirilùs pro salute animarum , et pro bono calholicœ religionis , et cumulandi tua apud Deum mérita, te non futurum confie, cum auspicio bonorum omnium apostolicam benedictionem P’raternitati lure pcramenter impartimur. Datum Rome, apud Sanctum Petrum, sub annulo Piscatoris, die decimà sextà martii 1711. pontiûcatfts nostri anno decimo.
’ Bitllain: de C’Iémvui M , I. il , p. 1505. 11 est question de 10 Bref, dans une lettre de Fénelon au duc de Chfvrcuse, du mai t7H {Cornes. de Feu. t. vu. p. 342). Ce fut prohald.Mtieiil par suite de .e Bn-f, qui- Iii<-lnn l’irivil au Pape sa litre du -28 mai 1711 ////’./. I. Ml, p. 710).
DE l.’AHCHEVl’QUE DE CAMBRAI.
3riO
XXXIV
XXXV.
(XXV.)
Du même al’ même
DE EENELON A M*
I.e Saint-Père adresse Jes remereiiiunts à Fénelon, pour II expose et jiislitie s.i rou.lutte tniubanl un erdesiasllque les renseignements que ce prélat lui a transmis sur l’état qui avoit étudié à l.ouvain. et qui éloit -uspeet de jane la reliïion dans les Pas-Bas. sénisme.
- »’nH 1711.
r.aii’rari , 2 ïi-ptoniluis 1713.
Vem r.Ains FiuTERj suluteiii, etc. Cumplexi ex animo sumus devois, et singulari zelo scripta litteras, quibus Fraternilas tua de statu catholic;e religionis in Ik-U/io , dequo novis Jansenistaruin couatibus fusé nos. queniaduioduni optabanius , ac diligenter docuit. Quauivis entra, ex lis que audivimus, ingenli adeo iiitimoque dolore afïecti simus, ut eruinpeut<\s ev corde lacrynias vix côhibere poluerinuis : yiatuni nihilominus nobis fuit de ejusmodi gravissimis malis certioros iieri; ut e;i rouiedia, qua^ tempo’utn plan infeliciuni conditio perniiserit. illis alferresataganius. Probùautcni intelligentes humana consilia, studiaque omnia, inania profsus ac irrita fore, absque divina- pis [M’iesidio. sine qua nihil possuiniis , assiduis dlaia . accu risque precibus , quibus tuas efiaut adjungi cupimus , implore non desinenuis. Inlerea ver magnis debitisque in Domino laudis prosequendinn esse cognoscinuis , atque prosequiujur, Fraternitalis tu;e exiniiuin et indetessum studium, quo orlliodoxa* tidei integritatem in istispartibns tueri. ac fun» veteres lui etiam récentes errore exlirpare contendis. Tibi propterea persuasum esse cupimus, [)pensa’ jampridem erga te, ob virtutum tuarum prœstantiam, ac fdiale in banc sanctani sedem obsequium. paterna; nostre voluntali, luagninn eo nomine cumulum adjectuni fuisse; quod san uberiùs declaraturi libi reipsasuinus, ubi opportun»; sese nobis oblulerint occasiones de te bene merendi. Ac intérim Fralernilati tuae . pontificia’ charitalis pignus , apostolicain benediclionem peranianler inipertiiuur. Daluni Ftoma;, apud Sancta Mariani Maiorein, sub annulo Piscatoris, die 1 7 auguste 1711. pontifical nostri anno undeciino.
• Bulle de Clcmeiil A7 , l. M . p. 1 ",77. O Bref csl mw réponse; a la lettre de Féuclou an Pape, du 28 mai pi-i’Ci’ili-iU [Currep. de Féu., 1 vu, p. 710 . (’•■ Itn’f fui irniismis a Fi’iiPloii jiar l’alibi’ (Iri.illi , alurs iiilriiiiiin ■■ df Iti imllrs , ;ci-(le«sus, )). -Ji).
Orii» a’grè tulerini , aniplissime Domine . ainplitudini tua; a Roberto Hardi mini^is rectè fuisse nuntium, intelligo. Pronq^tum quidem esse euni [)aucis refellere; sed alienum arcaniun, ut meum, aperire non est animus. Ipse (licici[)lus ea singulaqua’ se altinent. ut visum fiieril, magistro til)i cxplicet: porro sitacuisset, ni ego taceo, nihil esset divnlgatum. Palàni autem ex industria conqueslus est, ut Lovaniensibus persuasum esset , alumnos acadenn’îe in Gameracensi seminario vexari ; quod a vero prorsus alienum esse onmes corda probe norunt. Hoc unum san mibi cordi fuit, ni Wunm Robertipaterno altecluconsulerem. Quin etiam et deinceps pênes illum sors ejus erit ; nieani (|uippe agendi rationem ipsius gestis bénigne accommodabo. Minime ver se latet , banc esse ab Ecc’sia concessa episcopis auctoritatem . ut singuli, sol dii’tante conscientià, diœcesanos ad sacrum ministerium promoveant, \el in ordine laico reliquat , pront eos a Dec vocatos arbitrantur. Hoc munere mibi credito , citra omnem bominum acceplionem . pro modulo iungi conor.
Ca>ferùm, aniplissime Domine, facile scire [>tes neminem . ab bis ferme \iginti annis , in liac dices sollicilalinu fuisse ob varias, qua3 solis ab Ecclesia permittuntur , opiniones. Has omnes, absque ullo discriuuue excipi , foveo. et volo libros esse ab onnii inolestia.
Exempli gralià, voros omnes Thomistas bonoriticè bab(îo ; id luuuii peto ab ipsis, ut suam physica pnemolionern iisdem précisé lemperamenlis mitigenl , (juibus Alvart^z atqu(! Lemos , in congregationibus de atixiln’s , illam omnino miligandam esse confessi sunt, ne violarelur liiles catholica. Eà lege ab ipsis scbolu; ducibus diserte posità, banc col et venerer. Et ver, ([uis egosum. ni [rival. qua- nuUa csl , auctoritate , pcrmissas ab l-^cclesia scliolarmu opiniones repudiari jubeani?
Verimi fateor, me sic ail’ectum esse, ut nolim docere systema quod in toto Jansenii libre
I.ETTHKS SUi LA .HIUDICTFO.N sexcenties €\idenlissiniè a?scrtuin legimus . tt cujus unis caiisià tous libri conlexlns damnatus est.
Jul)el Ecclesia Imiiu liii-uin alj iiaoquoqin’ nostr. ul qiiiiiqiie lia^resihus ^;oalenleI^l damnnri in seau ub auctore inteuto. Atqui sensiis ab auctore in suo libro intentus, isipse est, qui ex toto liii coutextw , fum suis oiniiibus Icmperamentis diiiûeutissiinè considei’ato , apertè profluil, et ex quo toliiin liliri syslema con<:- truitur. Ergo jubet Eccbisia bunc librum ab unoquoque nostiùm ut haereticum damnari in sen?:u quo tntiim libri systema , perpensis omnibus temperamentis.evidentissimècnnstruitiii’.
At veiù si quispiam rontenderet , libium damnatum esse in ali nescio quo sensu ohciu , qui a genui sysleniatis sensu divers esset , procul dubio Theologus ille non pnreret Ecclesiœ, sed illuderet. Eninivero , nullum assignari potest evidentius aul eflicacius tempeianientum uniuMiijusque pr’oposilionis in libro scripta^. quàni i[sum totius liii syslema quod sexcenties repetituni singulas cujuslibet paginai propositiones apertè restringit et mittat. Inde conjicitur Jansenii librum mal.temerè, inique et absurde esse damnatum . si danmalus fuerit ob aliquas propositiones tiiiiicaïas et avulsas a suis temperamentis, nihil habit tdtius systematis complexion, qua- onnies et singulas libri propositiones lucidissimè explicat . tempérât ai; restringit.
Igitur quisquis netrat Jansenii librum damnatimj esse in genui totius libri sensu, seu systemate, illum non danmat in sensu oh (ni<- tore intenta. Quippe tam clarum est quà quod maxime . non esse intention ab auctore bunc senswn . qui toti aucloris sysfemali . ejusipie temperamentis omnibus , evidentissimè répugnât : at contra luce ipsA meridianà clarius esl. sensmn ab auctore in libro interitum eum esse. qui ex tofa svstematis camjilexione manifesté Huit.
Neque lauien me fugit ban<; esse .Janseuianorum aslutiam , ut nesrio quom sensum ovium a genui totius libri totiusque sysfematis sensu maxime divers at’tirmareut, ne verus libri svstematisque sensus damnatus babeatiu’.
Nimirum piimô , fnnocenlii XII Brevi dato die t» februarii. anno I09i, subdolèabutunlui". ut sensum ab auctore in libro iatentuut censuia’ lat subdncant . et ubcimn si\e illiisoriiirn ipsi substituer possint.
Obvius autem ille sensus , quem solum damnatum esse praidicant , est nescio quis sensus quiuquc Pruposilionum , (juie ut ipsi aiunt, s’detur ambiguse . et ad varios sensus flexis. Al vero inter \aris hos sensus ille dicitur ab ipsis obvius. (jui prompliùs ac faciles lecon occurrit. ejus(]ue mentem pravjccupat. Asseveranf etiam h\mcobvium proposition sensum atlributum et alTixum esse libro Janseniano a sede apostolica , ila ut htec sedes, qu» librum nunquum examinant , ex falso Molinistarum testimouio crediderit bunc ovium proposition sensum, esse verum, proprium. ac genuinum totius libri sensum et systema.
Insuper aiunt , sedem apostolica venisse, ne (piisqnam propositiones aut librum . in ullo alio sensu quà illo oljvio , acciperet. Quisquis ver) pollicelur huic sedis apostolica? praecepta obsecufurum , hoc unum poUicetur , scilicet , sesedeinceps acceptum esse solum hunc oèviian libri sensum , qui libentissimè damnatur ab omnibus Jansenii discipulis, neque interpretatur esse librum in illo alio sensu, qui antea propres t’erat totius libri sensus ac systema, et quem condemnafum nolunt.
Aiunt denique, ut legitur in libello cni titulus Via pacis , banc esse supremam ac veluti despoticam Ecclesia- potestatem circa theologici sermonis vim atque usum. ut proprium contextùs sensum, silibuerit, aliennm efticiat ; ac vice versa, aliennm. si jussit. proprium constituât et decret. Inde nihil mirum est si Jansenianus liber, qui ante promulgatas constitutiones, ex vident suo systemate, solam cœleste Au- ^nstinidoclrinam expresserat. post éditas constitutiones i m mutât unique tbeologicumsermonem, quinque danniatas ha:’roses snbitô expressit. His seeta; argutiis effîcitur, ut constitutiones nihil damnaverint pra^ter meum phantasma : verba et voces immulatcfi sunt; novum institutum est theologie sermonis vocabnlarium ; de sola vocinn signiiicatione totum, de rerum veritate aut talsilate nihil defmitum fuit. Sic certè Ecclesia? per lot constitutiones definienti non jiarelur . sed illudetur.
’^’uid veni Innocentius XII intellexit par obriiiui \nnc sensum quem absolu damnari jubet, prormm est assignare. Isenim esl totius libri syslematisque sensus, (jui singulis in libri paginis occurrit, et lecon vel invite sic ob oculos ponilur , ut sole ipso sit clarior. Sensus au - tem ille. qui ex toto systemate finit, relativam (it(pie iiortinlem agendi neoessitateui qua ex >ujieiiore delectatione oritur, voluntati ponit. Atvcrô nulla a.à(;>[ total is ei absoluta ayendi nécessitas. Hic esl totius libri syslematisque sensus ver obrius. quem Innocentius XII . prscluso onuii îull’unio, damnari \lui(.
DE i/ai;<:iîl:vi-jm;r dk cambrai.
At contra Jaaseuiaui >ibi uftiiigiiiit iiliuui liuiu- obviuin quique Proi)Osilioiium anibiguariiiii sensuin , quo tutoUs et al/so/uta necessifcs adstruiiur. Aiunt iliuin esse sensuin oùciian al» Innocentio XII sic tlaninatiun , ut vetuerit ne quisquam ullum ab eo diveisuin acLi[)iat. Sed luc ipsâ claiius est. Jansenii le.xluin et sNbteuia liane portentosaui necessitatem se.\eoiilies negare, solanique rf’la(ica7tn\udn\ tt^cia /l’irtialem a[)[)ella, asseure ; imo tua/is et ab^obitu nécessitas sic absurtla est et ridicule . ut neque Calvinus, neque Lutherusipse, ucque alii lil-rtatis adversarii . illam exco^^^itaverint.
(Juaniobrem quisquis hunc obviuiit prupositionuni ennui . \iJolic(-l talem c{ abmiutinn necessitateni, soluunnodo damnât, constitutiones apertè irridet , tuli Ecclesiie insultât , et, dannialo, voce tenus, Jansenii volunnne, toluni .Jansenii systenia reine ac tuelur. Quid igitur candide et expresse danmari oportet ? Verum, proprium ac genuinuin totius libri, totiusque systeinalis sensun], nempe relatimm necessitatem , quam/>tt/’/w/(?appellant, damnari cuj)io: sic enim liber in sensu ab autre interitu ver dannialur; caetera omnia . pra>tit:ia.
Neque tainen ditTiteor . anq)lissinic l>mine. minime largiendam esse cuilibet tbeolo^o licentiam quam sibi passion arroLiaiit .lauscniani, scilicet , assignant hiotc obcium pai’iter et genuinum Libri atque systemafis sensuin. Euimvero . secta illum contenu ju\ta suas [)ra3Judicat o[)iuiunes as^iguarel , ad eludeudam constitutionum defiuitionem. Sed Inuocentii mens atque propositum nunquam hoc fuit, ut déclarant, hune obviuin sensum esse efianmum veluti prolem aut a-nigma curia^ ac sublili dominum indagalioni propositum , atque reservatum nescio cni l’utura- pontiiicum detinitioni : namque si valerel amoris !i;cc e( invidiosa assorti ; tota detinitio , \aga, ambigua, certa remanere. Danmatusesselsi)dummodo incognitus quidam sensus; cuilibet nv)\alon plan libeium esset de hoc sensu assignanda •disputare, neque liceret episcopis novatores?// contradicunt arriere. Canm necdum finilu esset ; imô ex integro magis ac magis e.xagitanda, quippe qiiœ mullo minus in danmando nescio quo sensu, ([uàm in eo assignanda. consistit.
Ils autem incnrmiiodis [)lanè occurritiir . modo dantur uterque textus , tum quiorpir Propositiouum libro excerptarum , tum Libri unde excerpta; sunt, in obi’iij\)v\ ipsius : \i Licet in illo vero, [)roprioac gemiino totius lil)ri ac systematis sensu . qui lecto’i sic nccurril . iit iiuUius lecloris nisi tort cœcutientis oculos eligere possit.
<Juid vcrù alisur(iiu> est. el fraude magis acroiiimodatum.(ii!:im hicidissimum Libri sensum. ex alio nescio quo iurerto propositiouum, quas ambiguas esse contendunl, sensu, creare \elle. Nonne s.iliùs est ambiguarum et reseclaruin propositiouum sensum ex ipso vident Libri systemate assi;j:nare. et censura- subjicere ?
Tum certè Jansenisnms erit \era han-eis, ac digna (ju;’.’ lut constitutionibus lulnnuala sit ; tum plu’imi uccurrunl .Janseniani : tum procul abigitnr ridicuUim tatalls et absohitœ necessitatis phaniasma . quod sensus obvius a secta nuncui)tur; tum certè danmabitur relatica uivcssitax, ([uam ixirtiab’in appellare amant, et quM est evidentissimus ille obvias sensus ab auctore intentus in toto suo systemate.
At si, in ea ratione dissereiidi,prcescriptos ab ai>oslolica sede lines inqnMidens excesserim , nihil est lamen incommode quod metuendum sit . exemj)li gralià , si verum Libri sensum ac giuuiuum systema , videlicet relativam neces- .>itaten!, mal ac tcmerè damnari velim. et soins ille damnandus sit obvius propositioimm sensus, qui fofakiii q[ r/bMilutam necessitateni asserit; t’acilis et prompta erit erroris mei emendatio. Etenim. jn\t:i M’iii’ni Ecclesite morem , ubi lr\ iusculasuitorit dubitandi causa, Ecclesiam matrem ac magislraiii hi;mili ac docile meute adiré et consulere juvabit. Nihil mihi certè arl’ogo : absit. Imô tenuitati mea\ ut par est, difiido. Viam ("christi responsis puits ohsequar. Si dixerit solam totakin et absoluta necessitateni damnandam esse, atque relativœ esse omnino [)arcendum. ca-co mentis obsequio morin eram. Nullo partium studio vel odio hue vel iilur. auinuis inclinatur. Id unum votis ovibus (’[tu . ut (’ra do gratia Christi simul et de libiTM aii>ilri(i li’aditin intra servetur. Quia eliani intima cit li’filia et animi jucunditas, si senfiam me aliiuiiiiliim fuisse, et tandem aliquando mihi (•(luslel nomine usquam gentium Jaiiseniauum rc|)eriri pusse, qui Ecclesia’ t’uciun t’ererit.
L’no \ero, quisipus sedi apostolica- ex anime oblemperai’c studet . nullam ex me modestiam sibi vel suis metuat ; (pii[)pe nihil inconsulto si’dis hujus oraculi). me aurum esse polliceor. •Jiiamquam enim ordinaudnrum promolio . e.x perpétua Ecclesia- dici[dina , episcopi arbitrio ita crédit est , ut mei gratiosu dicatur, in hoc tamen et in c;eteris omnibus illam Ecclesiam iiinsulerc vulo, qua- unitatis cenlrum et caput nir merito habi-tur.
Vero cum afl’ect et auiaii propensi cultu tous suin , amplissime Domine . Amplitudini tuae addictus et obsequiis.
xxxv*.
Le Pape donne à Fénelon des pouvoirs extraordinaires pour remédier à un abus concernant les immunités ecclésiastiques.
9 sepltnilue 1713.
Ve>’Er.\bilis Fkateu , salue et apostolicam benedictioneni. Adinoiiiti nuper fuimus, subesse hoc tempore, iu islis partibus, gi’aviuni scandalum periculum , ob consuetudinem induam recipiendi passion intra ecclesias, et loca sacra ac iminuiiia , cujuscumque gene’is, \el etiam sect, crimiiiosos homines, excessuum pra;sertirn militarium reos , vel etiam transfugas ac desertores; unde fil ut ofliciales militiœ, potissimùm bœietici, jui’ibusac immunitate Ecclesiic nihil tribuentes, extradisibi hujusmodi homines tam audacter postulent, ut eum in scopum ipsis sacris locis se vim illaluros esse palam minitentur. Ejusmodi itaque scandale opportune occurre cupientes, Frateniitatcm tuam eà ipsà facultate muniendam esse duximus, quam proximè praîteritis annis , ob eamdem ralionem , vencrabiU tVatri archiepiscopo Mcchliniensi , ejusquesuffiaganeis bénigne impcrtiti fuimus ^ Tibi propterea harum série permittimus ac iudulgemus , ut in iis locis tua; diœcesis , qua> modo Catholici detinent , seu in quibus militia prœsidia constituent, sub pra;ceplo injungas superioribus , tum sa’clarius , tum regularibus ecclesiarum, ac sacroruni locorum quorumcumque, etiam conventu et monasteriorum , ne pcr annum a die intimatiouis inchoandum , excipere, aut in eisdem locis iminunibus retinere audeant milites, sive desertionis, sive cujuscumque alterius criminis reos, sub po-na suspensionis ab excrcitio ordinum . ac privations ol’dictorum et digmtatum , quibus potiuntur ; quin etiam perpétua.’ inhabilitationis ad eadem aut similia munia in poslerum obtinenda. Tibi praeterea qttributani esse volunms facultatem d(;claiandi iucursum earumdem parum, in illos qui praîcepto hujusmodi non obtemperaveriut ; et Fraternitati tuai apostolicam benedictionem peramanter impartimur. Datum Ronia». etc. die 9 septembris 1713, etc.
(XXVI.)
A M. VOYSIN, CHANCELIER DE FRANCE.
17U.
J’ai une reconnoissance infinie des bontés singulières de M. Voysin ’. Je suis honteux de mes importunités et de sa patience. Je dois respecter ses grandes occupations. Je veux me taire, e( supposer que je me trompe, dès que je m’aperçois que je ne suis pas sa pensée. Mais je crois devoir en conscience prendre la liberté de lui représenter encore une fois ce qui n’importe en rien au Roi , et qui me paroîl capital pour l’Eglise.
l" Personne ne prouvera que j’aie demandé à notre Parlement rien au-delà de la juridiction ordinaire pour les choses purement spirituelles sur le chapitre de Valenciennes. Or le Parlement n’a pas pu s’empêcher de maintenir l’archevêque de Cambrai dans cette juridiction purement spirituelle. Donc il m’a adjugé, sans aucune exception , tout ce que j’ai demandé. S’il a composé les dépens , c’est qu’il a supposé, je ne sais pourquoi , que j’avois prétendu la juridiction temporelle.
"i" Le Parlement n’a point assujéli l’archevêque à demander au Roi aucune permission pour exercer celte juridiction spirituelle. De plus, tous mes prédécesseurs l’ont exercée paisiblement cent et cent fois, par des actes qui subsistent, sans avoir jamais demandé cette permission aux rois d’Espagne. Pourquoi commencerons-nous à le faire aujourd’hui? Est-ce la puissance séculière qui donnera à un évcquc le droit d’exercer la jiu’idiction spirituelle , qu’il ne peut recevoir que de Jésus-Christ?
3° Le Roi n’assujétit à cette demande aucun des évoques de son royaume pour les chapelles
1 BuWiirc de Clcmciil XI; I. ii, ]). 1890. — "- Voye/. a ’ V’o\rz VHisl.itc Friielon , liv. iv, ii. 81. — jl. Voysia ce sujet le Bref de Cleiiuitl A/ à l’arche’que de Matines^ cioit tlevfiiu cliaiicelit’r le 15 juillet 17U, a la place d’.- M. de du 19 février 1707 iBiiUuirc, I. ii , p. 387). Pontcliarlraiii , qui s’étoit dcmih de celte charge.
DE Ï.ARCHE’QUE DE rAMBRAI.
30:î royales qui n’ont obtenu aucun titre d’cxeinpfion. Il laisse les archevêques de l’aris exercer liltrenienl leur juridiction puremott s/iirifuel/e sur les personnes ecclésiastiques qui composent sa chapelle même de Versailles. A plus forte raison .. Sa Majesté laissera-i-elle celte liberté aux arche\ques de Cambrai sur un chapitre qui n’a ni titre ni possession d"exein[)li()u.
i" Hien n’est [)lus absurde que de dire , comme ce chapitre l’a dit , qu’il est un corps laïque qui ne dépend que du Roi son fondateur. I.es canonicats sont de vrais bénéfices : leurs personnes sont ecclésiastiques, leurs fonctions sont spirituelles. Ce chapitre a été institué , non par le prince laïque, mais par l’Eglise. Ee prince n’a fait que donner du bien pour la subsistance temporelle de ces chanoines. Comment peuvent-ils ignorer les règles , jusqu’à s’imaginer qu’ils dépendent du prince laïque pour la juridiction purement spirituelle?
rî" Ils ne seroient pas dans une moins grossière erreur, s’ils prétendent que le Parlement n’a pas adjugé à l’archevêque la correction des n)urs, en lui jugeant la juridiction pou’ les choses purement spirituelles. Il n’est pas permis d’ignorer que la correction des mœurs est le point le plus spirituel pour le saint des âmes. Le Parlement n’a garde de nier qu’il nous a adjugé cette correction , en nous jugeant tout ce qiii est purement spirituel. S’il n’eu CMUvenoit pas, ce seroit le loi , protecteur des canons et de la liberté de l’Eglise, qui le redresseroil en ce point.
0" Sa Majesté aime trop l’Eglise pour vouloir ftiire entendre , dans un acte solennel , que c’est elle qui , par sa puissance séculière , donne à un archevêque le [)onvoir d’exercer la juridiction/;^//’ewe/(< spirituelle , et que cet archevêque n’a cette juridiction qu’autant que le Roi la lui accorde.
"’^ Si le Roi n’exige de arche\ê(jue (tunc très-respectueuse demande d’un sim[)le agrément , l’archevêque peut le faire , quoique celle formalité soit destituée de règle et d’exemple. Mais en ce cas , on ne sauroit manpier dans l’acte avec trop de précaution, qu’il ne s’agit que d’une marque de respect [)our obtenir un sin)le agrément , ali d’éviter une équiv()(ju(’ très-indécente et un abus très-danger\ sui- la • juridiction purement spirituelle.
XVIII ’ *. A M. DE DERNIÈRES.
Sui- 1rs vi’xatioiis exercées par quelques officiers du Hoi dans le diocèse de Cambrai.
A Cambrai, 20 uovouiliie i70(>.
Je vous importune le moins que je puis: mais je ne puis l’éviter autant que je le voudrois , et vous avez la bonté de le souffrir.
Les gens préposés pour faire raccouunoder les chemins veulent obliger les habitants de la terre de Solesmes de réparer dès à présent les leurs. Il est vrai qu’ils en ont besoin. Mais M. du Barlet , gentilhomme de naissance, et de mérite , qui est notre châtelain , a déjà tout e\aliiiné, et a réglé exacte)ent sur les lieux tous les traxaux à faire. Les habitants sont prêts à s’y appliquer sans relâche , dès que la saison le permettra. Vous savez, monsieur, qu’elle ne le permet pas maintenant. Rien ne presse. Voici la paix bien alfermie. On ruineroit sans ressource ces pauvres gens, et on feroit périr toutes leurs voitures , si on les contraignit à faire travailler à tous ces oui-ages en plein hiver, .l’ose dire que le vrai service du Roi demande qu’on alh’ude jusqu’au printemps, puisque la chose n’est pas d’une nécessité pressante. Selon les apparences, ceux qui pressent tant, veulent qu’on les apaise par quelque somme d’argent. Mais j’espère que vous voudrez bien leur impose silence , et faire attendre la saison où le peuple ne manquei’a pas de faire son devoir.
Voici une autre faire imi)ortune. Le procureur du Roi du Quesnoy presse mes gens de leur donner un plan figuratif de nos bois du <’àleau , pour prendre connaissance de ces bois. C’est atliujuer directement nos privilèges. Il doit savoir (pie nous avons un ai’rêt du conseil , (pii nous maintient dans nos franchises à cet égard, et qui déclare que nos bois ne sont en rien assujétis à la maîtrise des eaux-et-forêts du Quesnoy, ni d’ailleurs, (^el arrêt est de l’an 1082, !<■ -2-2 (le juin , et fut donné au l’appert d(! M. Le l’clelier, iulendaiil de Elauilic. M. le procureur du Roi peut d’autant moins [)i’(’’leuilre l’avoir ignoré, (^u’il fut eiiivgislré au (Juesnoy, en [)réseuce de tous les officiers de la maîtrise, le ’.) décendM-e de, la même année. Ne puis-jc pas espérci-, monsieur, que vous engager ces officiers à respecter l’arrêt du conseil et la volonté du RoL
Je suis revenu si lard du Hainaut espagnol . et avec un équipage si fatigué de mes visites , que je n’ai pu passer par Auberge. J’en ai tout le re^^ret possible; et rien n’est plus sincère que mon impatience de vous aller dire avec quels sentiments je suis pour toute ma vie, etc.
XXXIX * *. A U M È M E.
Témoignages d’amitié pour rinteiidaiit ; affaire du curé de Poix.
A Cambrai, 2 janvier 1701.
On ne peut ressentir plus vivement que je le fais toutes les marques d’amitié que vous me faites l’bonneur de me donner en toute occasion. Jugez par là comment je reçois vos souhaits pour la nouvelle année, et combien j’en fais devant Dieu , atîn qu’il vous comble de toutes sortes de bénédictions spirituelles et temporelles. Je le prie de les répandre aussi sur madame de Bernières. J’aurai une véritable joie, quand la saison et mes projets de visites me permettront d’aller à Auberge vous remercier de tout ce que vous faites pour moi.
Cependant, monsieur, je puis vous assure’ qu’il ne tiendra pas à mes soins, que M. le [tasteurde Poix ne fasse son devoir, non-seulement par rapport au service du Roi et du public, mais encore par rapport à la dame de sa paroisse qu’il doit honorer. Je lui ai mandé de venir ici , alin que je puisse lui donner mes avis sur sa conduite. On ne peut rien ajouter aux sentiments de l’estime singulière et au zèle avec lequel je serai toute ma vie , etc.
droits du Roi \eulenl , dit-on , qu’on supprime un cabaret de bière , qui est dans la dépendance de Solesmes , de peur que ce ne soit une occasion de fraude pour les impôts établis dans les lieux circonvoisins. Permettez-moi , monsieur, de vous représenter là-dessus trois choses. La première est que ce danger de fraude n’est pas plus grand aujourd’hui qu’il l’étoit dans tous les autres temps , et que malgré ce prétendu danger on n’a jamais cru devoir troubler notre franchise. La deuxième est qu’on peut trouver un remède contre le prétendu danger de fraude, sans nous posséder de notre franchise : par exemple , on le peut en imposant de grosses amendes contre ceux des villages voisins, qui viendront eu fraude boire dans ce lieu-là. La troisième est que l’on ne pourroit nous ôter la franchise pour ce cabaret , sans la faire tomber par une conséquence inévitable sur tout Solesmes , et puis sur la chatellenie entière du Gâteau. On ne manquera pas d’alléguer partout également le danger de fraude. Ceux qui lèvent les droits du Roi ne cessent d’entreprendre, et il faut être à toute heure sous les armes, pour les repousser. Ils ne cherchent que des prétextes pour crier, et pour se faire donner ce qu’ils n’ont jamais eu. J’aimerois mieux souifrir toutes choses, que d’empêcher le véritable intérêt du Roi ; mais nos franchises ont des fondemens singuliers dans l’état, dont notre Eglise est déchue. Le Roi a eu la bonté de les confirmer en toute occasion. La chose dont il s’agit n’est rien pour Sa Majesté, et c’est beaucoup pour l’archevêché de Cambrai. Il nous est capital de ne nous laisser jamais entamer. J’espère, monsieur, que vous voudrez bien nous délivrer de cette innovation toute manifeste. Vous ne sauriez honorer de voire amitié un homme qui en sente plus le j)rix que moi , ni qui soit avec un zèle et une inclination plus sincère, etc.
XLI **. AU MÊME.
Il désire se concerter avec l’intendant sur quelques affaires temporelles.
A r.aiiilirai , 17 juillet 1701.
Je vous suis sensiblement obligé de la bonté avec laquelle vous vous laissez importuner par nos gens de Solesmes , et j’espère que votre dé-
.ent à Aous importuner. Les gens qui lèvent les cision vous débarrasser d’eux pour long-lemps.
XL •*. AU MÊME.
Remontrances à l’intendant pour le maintien des franchises de Solesmes.
A Cambrai , lo juillet 1701 .
Je suis bien tenté de me mettre en mauvaise humeur contre Solesmes , qui m’oblige si sou-
DE L’ARCHEVÊQUE DE CAMBRAI.
A l’égard de la citation , M. de Cliamiliaid me presse de la réi:lcf, ami qu’il puisse en rendre eoniple au Roi ’. Ainsi je suis ravi que vous soyez, de votre coté, engagé à solliciter cet».- faire pour les bénéliciers de votre intendance. Si vous voulez bien les faire tous avertir, je me rendrai dans le lieu qui vous sera le plus commode , au jour précis que vous me maniuere/. J’irai ou au Quesnoy ou même à Auberge . suivant que les ailaires du Hoi , qui vous assujétissenl , le demanderont. Choisissez, s’il vous nir la capilation , (jui soit si exacte pour éviter le> non-leurs, et pour éviter la solidité, (jue je crois devoir prendre cette précaution avec tu\ dans notre petite assemblée. Je doute fort que nous puissions faire mieux que ce que vous me laites l’honneur de me proposer. Dès que nous aurons pris une résolution pour le côté de Cambrai , je vous en rendrai conte , monsieur, atin que vous trouviez bon que l’on s’y conforme dans le côté de votre département. Ce retardement n’ira qu’à très-peu de jours.
plaît , monsieur, et faites-moi l’honneur de me Cependant je me flatte toujours de l’espérance mander au plus tôt le lieu oîi nous pourrons trai- que nous vous posséderons à Valenciennes pour ter la chose avec tous les bénéliciers de ce dio- la fêle prochaine. Vous n’aurez que le spectacle cèse et de votre dépai’tement. Personne ne sera sans embarras , et vous pourrez éviter la foule, jamais avec plus de zèle que moi , ni plus sincé- M. du Racler la craint beaucoup , jusqu’à la rement du fond du cœur, etc. table de M. de Magalotli ’. Sans compliment, personne au monde ne [eut vous honorer du ■ ■ fond du cœur plus que je le fais, ni être avec plus de zèle, etc. XLH *\
Chapter 6 of 12