Skip to the text
Ember
PT

Articulus 2

OSTENDIT AUCTOR SIVE RATIONIBUS SIVE AUCTORITATIBUS, QUOD TANTUM DE DIVINIS ASSEVERANDUM SIT, QUANTUM NOBIS DIVINA ELOQUIA TRADUNT.

SEQUITUR aliud saluberrimum ac sapientissimum documentum, temeritatis et præsumptionis, curiositatis et singularitatis, hæreticarumque pravitatum et immoderatorum scrutiniorum repressivum et evulsivum.

Universaliter itaque non audendum dicere neque intelligere quid de superessentiali et occulta Divinitate, præter divinitus nobis ex sacris Eloquiis expressa: hoc est, istud in cunctis est observandum: « non audendum », id est, ut nemo audeat, « dicere » aut « intelligere », id est mente concipere cum assensu, « quid », id est aliquid, « de superessentiali et occulta Divinitate », id est incognita Deitate, quæ est omni secreto secretior, et omni interiore interior:1 cui loquitur Isaias, Vere tu es Deus absconditus, Deus Israel; « præter expressa divinitus nobis ex sacris Eloquiis », id est, præter ea, aut certe contra ea, quæ nobis desuper sunt expressa, revelata seu notificata ex Scripturis, ita quod in Scripturis contenta sunt explicite, aut saltem implicite, et a Scripturis canonicis nequaquam discordant: quod utique adhuc vigilantius est servandum de supergloriosissima Trinitate, cujus cognitio et articuli fidei ac credenda, multo plus capacitatem nostram transcendunt, quam quæ Divinitatis unitatem concernunt, quum unitas ista quantum ad quia est, naturali pateat ratione. His consonat quod primo libro loquitur Damascenus: Non est (dicens) possibile quid præter ea quæ divine a divinis Eloquiis veteris et novi Testamenti enarrata sunt et manifestata, dicere de Deo vel universaliter intelligere.

Ipsius enim super rationem et intelligentiam et essentiam superessentialis, ipsa superessentiali scientia reponenda:2 hoc est, « scientia » seu cognitio « ipsius » Dei « superessentialis », qui est « super » omnem « rationem et intelligentiam et essentiam » creatam, « reponenda » est in « ipsa superessentiali » sua scientia: ita quod ipse solus plene comprehendit se ipsum, et sibi soli adscribenda est plena et comprehensiva sui ipsius cognitio, sic quod tam perfecte cognoscit se, sicut ex sua natura cognoscibilis est. Etenim tantum habet de cognoscibilitate, quantum de entitate, actualitate, formalitate et perfectione. Hinc scriptum est:3 Nemo novit Filium nisi Pater, neque Patrem quis co-4 gnovit nisi Filius. In Job quoque libro : Forsitan vestigia Dei comprehendes, et usque ad perfectum Omnipotentem cognosces? Ideo non debemus nos irreverenter aut immoderate ingerere ad sciendum profunda et imperscrutabilia sapientiæ suæ, præsertim quum in Proverbiis dicatur : Sicut qui mel comedit multum, non est ei bonum; sic qui perscrutator est majestatis, opprimetur a gloria. Hinc et nos sobrie procedemus, sicut subjungitur.

In tantum sursum respicientes, id est, divina in tantum contemplantes, et ad eorum intuitum in tantum nos erigentes, quantum se infert, id est, quantum nobis se infundit et intus irradiat ac infulget, divinorum Eloquiorum radius, id est sapientia Dei æterna, Scripturarum inspiratrix et doctrix, ad superiores claritates, id est ad inspiciendum et intelligendum mysteria divinorum et mirabilia legis divinæ, ac ea quæ Deo variis modis conveniunt. Propter quod oravit vir sanctus : Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua. Idcirco agendum est istud certa moderantia divina, id est moderamine bene discreto, prout ad Corinthios scribit Apostolus : Secundum mensuram qua mensus est Dominus. Qui etiam radius infert se ad sanctitates coarctatas : quia largitur gratiam et virtutes secundum diversos gradus, profectus et mensuras, prout diversimode diversos elegit, qui in numero, pondere et mensura constituit universa. De quo legitur in libro Sapientiæ : Deus sapientiæ dux est, et sapientium emendator; in manu enim illius et nos, et sermones nostri, et omnis sapientia.

Etenim si quidem oportet sapientissima et verissima Theologia persuaderi : id est, quia et hoc certe « oportet persuaderi », id est probabiliter edoceri, ex « Theologia », id est Scriptura, quæ est sermo loquens de Deo, « verissima », quia nil falsi ei miscetur; « et sapientissima », id est summæ sapientiæ contentiva, quæ et mentes facit doctissimas : hoc, inquam, oportet suaderi ex ea, quod juxta analogiam uniuscujusque animorum respiciuntur divina et inspiciuntur thearchicæ bonitates in salutari justitia, id est, quod quilibet intellectus fidelis « juxta » suam « analogiam », id est dispositionem et proportionem, contemplatur divina et inspicit thearchicas bonitates, id est principales Dei perfectiones et attributa, per fidem et dona Spiritus Sancti. Quo enim desuper copiosius illustratur, et donis Spiritus Sancti, sapientia, scientia, intellectu, consilio, gratiosius adimpletur, eo limpidius contemplatur divina : et hoc, « in salutari justitia », id est, conferente ad hoc vera et infusa justitia, quæ voluntatem rectificat et animam efficit Deo caram : quoniam justus Dominus et justitias dilexit; atque ut asserit Augustinus, mens humana in lumine tam excellenti non figitur, nisi per fidei æquitatem purgetur; nec aliter potest esse contemplatio vera ac formata cognitio, quum de iniquis dicat ad Titum Apostolus : Dicunt se nosse Deum, factis autem negant. Hinc Colossensibus scripsit : Postulamus ut impleamini agnitione voluntatis Dei in omni sapientia et intellectu spirituali, ut ambuletis digne Deo. Istud docet Theologia, id est Christus in Evangelio : Dedit (inquiens) unicuique secundum propriam virtutem; atque in Psalmo : Dilata os tuum, et implebo illud.

« Inspiciuntur », inquam, secundum hanc « analogiam », ab his quæ in mensura sunt, immensurabilitatem divinitus tanquam illocalem distinguentem, id est, secundum istam proportionem « distinguentem immensurabilitatem divinitus », id est divinam infinitatem, « ab his quæ sunt in mensura », id est a rebus creatis, quæ finitæ sunt et mensuratæ loco, tempore, intellectu, differentia quoque specifica : idcirco dicitur illocalis, quæ nec infra universi terminos clauditur aut finitur. Porro hæc proportio non facit proprie istam distinctionem nisi ut signum,5

Job xi, 7.

Pror. xxv, 27.

Ps. cxviii, 18.6 et sanctitate

Sap. xi, 21.

Ibid. vii, 15, 16.

Ps. x, 8.

Tit. i, 16.

Coloss. i, 9, 10.

Matth xxv, 15.

Ps. lxxx, 11. nec quidquam creatum, sed Deus majestatis immensæ propria bonitate et actualitate quasi individuatur, et a cunctis distinguitur, per se et in se separate ac invariabiliter ens.

Sicut enim incomprehensibilia et incontemplabilia sunt sensibus invisibilia, id est, quemadmodum res immateriales, separatæ, incoloratæ, videri nequeunt sub propria similitudine a visu corporeo;7 et his quæ sunt in figmento et similitudine, simpla et non simulata, id est, sicut simplicia et infigurabilia sunt incomprehensibilia « his quæ sunt in figmento et similitudine », id est, quæ sunt figurata atque sensibili similitudine qualificata; et secundum corporum figuras formatis, incorporalium intacta et non figurata informitas, id est, sicut « informitas » seu privatio formæ materialis, pura et intangibilis, est incomprehensibilis « formatis secundum corporum figuras », his scilicet quæ ex sua natura habent corporales figuras.

Juxta eamdem virtutis rationem, superat essentias superessentialis magnitudo, id est, secundum similem argumentationem hujus medii fortis, « magnitudo superessentialis », id est Deus qui est majestas immensa super omne genus ac ordinem rerum, transcendit dignitate et genere omnem creatam ac limitatam essentiam;8 et animos super animos unitas, id est, simplicissima increataque « unitas » Dei, exsistens « super » omnes « animos », id est super universas mentes creatas, excedit « animos » omnes;9 et omnibus virtutibus impossibile est, quæ super sensum est arcanum, hoc est, « arcanum », id est res illa occulta consilii summi, « quæ est super sensum » totius creaturæ, « est » quid « impossibile » ad comprehendendum « omnibus virtutibus », id est intellectibus universi, quemadmodum in Isaia legitur:10 Cum quo iniit consilium, et instruxit eum?11 Et ad Romanos: O altitudo divitiarum sapientiæ et scientiæ Dei!12 quam incomprehensibilia sunt judicia ejus!13 etc. Apud Jeremiam quoque dicitur: Quis adfuit in consilio Domini, et vidit, et audivit sermonem ejus?14 Quæ omni ratione super rationale bonum, id est, increatum illud « bonum » essentialiter sapientiale et omni altius ratione, subaudi, est res quæ est quid incomprehensibile omni penitus rationi.

Unitas unifica omnis unitatis, id est « unitas » prima et summa, causa exemplaris, effectiva et finalis universæ « unitatis » secundæ. Unum quippe dicitur indivisum a se, et divisum ab aliis, nec superaddit reale aliquid enti. Deus autem excellentiæ infinitæ, se ipso maxime ab aliis est divisus. Et superessentialis essentia, id est essentia incomparabilis, et intellectus invisibilis, id est incomprehensibilis, et verbum arcanum:1516 quod proprie convenit Unigenito Patris, juxta illud, In principio erat Verbum. Et Ecclesiasticus ait: Fons sapientiæ verbum Dei in excelsis.17 Irrationabilitas, et invisibilitas, et innominabilitas. Ista dicuntur de Deo per excessum, quia in infinitum altior est omni ratione, cognoscibilitate, et nomine; nec aliquid horum convenit ei prout nos capere possumus, sed eminentius infinite. Secundum nullum eorum quæ sunt ens, id est, nec esse nec essentiam habens secundum aliquod genus prædicamentale, quum ipse sit suum actualissimum et irreceptissimum esse, penitus purum et separatum, non contractum ulla differentia, nec limitatum potentia, nec coarctatum materia.

Et causale quidem essendi omnibus, id est, ipsum est universis fontale, « causale » et effectivum principium, sicut respondit Judæis sciscitantibus eum: Tu quis es?18 Principium, inquit, qui et loquor vobis. Ipsum autem non 67, id est creatum, ut omnis essentiæ unitas efficien-ter, non formaliter;19 omnia item per reductionem in ipsum, unitatem aliquam sortiuntur; et utcumque ipsa de se ipsa proprie et scienter manifestat, id est, « ipsa » Deitas « de se ipsa manifestat » quando et ubi et quibus voluerit, non naturali necessitate, nec symbolice aut metaphorice tantum, sed et « proprie » ac « scienter », puta per nomina intelligibilia et attributa perfectionalia, de quibus hic pertractatur.20

Ex his concludit quod supra jam dixit.

De hac ergo, ut dictum est, superessentiali et occulta Divinitate, non audendum dicere neque intelligere quid, præter divinitus nobis in sacris Eloquiis expressa, id est cogitare præter hæc quæ dicta sunt nobis in Scripturis, sicut expositum est.21 At vero quæ virtualiter et implicite continentur in illis, æquivalenter nobis in illis prolata censentur. Simili modo Moyses in Deuteronomio jussit: Non adjicietis ad verbum quod ego loquor vobis, neque auferetis ex eo.22 Sic et Joannes in Apocalypsi terribiliter comminatur: Si quis apposuerit ad verba hæc, apponet super illum Deus plagas;23 et si quis diminuerit inde, auferet Deus partem ejus de libro vitæ. Hinc subditur:

Etenim sic ipsa de semetipsa in Eloquiis proprie tradidit, id est, Deitas ita in Scripturis clare et aperte docuit et præcepit.24 Nempe, si crimen enorme est papales falsare mutareve litteras: quanto magis sacram Scripturam, quæ tota profluxit a Spiritu Sancto, et tanquam epistola quædam est, ab ipso directa Ecclesiæ? Ejus quidem qualis est scientia et contemplatio, omnibus invia est, id est, « qualis » sit « scientia » atque cognitio Dei, nulli creaturæ plene reperibile, cognoscibile aut comprehensibile est, præsertim cognitione a priori, et quantum ad quid: aliquid tamen scimus inde a posteriori, videlicet per ejus effectus, et cognitione quia. Scimus enim quod Deus omnipotens est, sciens et sapiens substantialiter et ab æterno, et quod ejus scientia non est causata a rebus, sed potius causa rerum; quod item ejus scientia est ejus essentia, imo et cognitio, quia in ipso realiter idem sunt, essentia, scientia, notitia, quemadmodum esse, posse, et agere. Verumtamen sicut ejus essentia, quantum ad suam infinitatem, nobis incomprehensibilis est, ita et sapientiæ atque scientiæ ejus interminabilitatem nescimus; nec tantam ipsius simplicitatem perspicere possumus, quod in eo sunt idem, esse, posse, et agere.

Præterea, circa sapientiam et scientiam Dei, etiam magni philosophi graviter erraverunt: quibusdam dicentibus, quod hæc inferiora generabilia et corruptibilia nec sciret, nec curaret, imo nec provideret, nisi forsan in generali; aliis, quod inferiora etiam particularia nosceret, non tamen quantum ad particulares proprietates, conditiones et circumstantias; aliis, quod ejus scientia et providentia imponeret rebus necessitatem; aliis, quod divinus intellectus vilesceret, si intelligeret quidpiam extra se. Et nisi in Scripturis Deus nobis veritatem insinuasset de scientia et providentia sua, parum aut nil certum ac consonum inde agnosceremus. Inter prætactos demum Plato multo melius et sanctæ fidei concordantius sensisse ostenditur: qui scientiam ac providentiam Dei usque ad inferiora (hoc est usque ad homines inclusive) extendi, rationalesque animas post mortem protinus in causam duci, perhibuit, ut manifeste legitur in Phædone. Qui et in secundo Timæi disseruit: Hoc quod deerat mundo, addidit opifex Deus, atque ut mens cujus visus contemplatioque intellectus, etc.

Quæ sunt tanquam ab omnibus superessentialiter separata, id est, « quæ » scientia et contemplatio Dei æterna et increata, « sunt » a cunctis creatis « separata », distincta, semota, non locali distantia, sed dignitatis excessu interminato, et excellentia penitus infinita: hinc additur, « superessentialiter », id est super omne genus entis, et super omnem ordinem rerum incomparabiliter, ita quod nulla res alia, puta creata, aliam creatam sic aut tantum excedit, sed minus in infinitum.

Et multos theologorum invenies non solum ut invisibilem eam et incomprehensibilem laudantes, hoc est, invenire poteris in Scripturis multos editores li-25 heorum Scripturæ canonicæ, aut saltem authenticæ, qui superbenedictissimam Deitatem laudant, « non solum ut » in propria sua natura « invisibilem et incomprehensibilem » : ut quum fertur in Joanne, Deum nemo vidit unquam.26 Et quum dixisset, Omnis qui audivit a Patre et didicit, venit ad me;27 confestim adjecit: Non quod Patrem vidit quisquam, nisi is qui est a Deo. Apostolus quoque: Regi (inquit) sæculorum immortali, invisibili. Sed et inscrutabilem simul et investigabilem, ita quod per modum præconii sublimis soli Deo convenientis, laudant eam etiam ut imperscrutabilem et « investigabilem », ita quod non cognoscatur quid sit. Etenim profunditas ejus fundum non habet, nec altitudo ipsius usquam finitur, et versus omnem locum verum seu imaginarium, sine extensione protenditur infinite. Estque supergloriosissimus Deus ante omnia, non solus; post omnia, non præventus; in omnibus, non inclusus; extra omnia, non exclusus; supra omnia, non elatus; infra omnia, non oppressus. De quo scriptum est in Job: Excelsior cœlo est, et quid facies? profundior inferno, et unde cognosces? longior terra mensura ejus et latior mari.

Denique, quum scire sit rem per causam cognoscere, ille qui solus æternus est et simpliciter primus, sciri non valet, nec satis mirari. Nec admiratio de eo concepta, potest satiari neque cessare: siquidem admiratio cessat, dum causa ejus agnoscitur super cujus nescientia admiratio oritur. — Amplius, quædam cognitionem nostram pene effugiunt propter entitatis suæ modicitatem, ut tempus, nunc, punctus, momentum; quædam ob suæ entitatis et actualitatis sublimitatem, ut substantiæ separatæ. Deus ergo superdignissimus, universis et singulis infinite perfectior, actualior, formalior atque splendidior, nonne in infinitum præ omnibus admirabilis, imperscrutabilis incomprehensibilisque consistit? Vere ergo cecinit Propheta Deo: Mirabilis facta est scientia tua ex me; comfortata est, et non potero ad eam.28

Tanquam non exsistente vestigio ullo in occultam ejus multitudinem pervenientium, id est, non apparente ullo signo repræsentativo præcessionis eorum qui pervenerunt ad plenam intuitionem et degustationem suæ excellentiæ et opulentiæ in se ipsa. Quasi dicat: Nulli tales fuerunt, quod est signum suæ incomprehensibilitatis. Hinc in Ecclesiastico dicitur: Glorificantes Dominum quantumcumque poteritis, supervalebit adhuc;29 benedicentes Dominum, exaltate eum quantum potestis: major est enim omni laude. Exaltantes eum, replemini virtute. Ne laboretis, non enim pervenietis. Quis videbit eum, et enarrabit? et quis magnificabit eum sicuti est a principio?

B

C

Footnotes

    1. max. 13.
    ↩

  2. reponendum ↩

  3. Matth. xi, 27. ↩

  4. I Cor. vi, 17. ↩

  5. Prov. xxv, 27. ↩

  6. circa divina, temperantia 11 Cor. x, 13. ↩

  7. « quemadmodum » ↩

  8. « incontemplabilia » ↩

  9. « secundum » ↩

  10. Is. xii, 14. ↩

  11. Rom. xii, 32. ↩

  12. Is. xl, 14. ↩

  13. Rom. xi, 33. ↩

  14. Jer. xxi, 18. ↩

  15. Eccl. i, 5. ↩

  16. Joann. i, 1. ↩

  17. Eccli. i, 5. ↩

  18. Joann. viii, 25. ↩

  19. summitas ↩

  20. Jer. xxiii, 18. ↩

  21. * igitur ↩

  22. Deut. IV, 2. ↩

  23. Apoc. XXII, 18, 19. ↩

  24. * optime ↩

  25. invenimus ↩

  26. Joanne, 1, 16. ↩

  27. Didit, 1, 16. ↩

  28. P. cxxxviii, 6. ↩

  29. Ecc. xiii, 32-35. ↩

Chapter 4 of 143