Caput XV. Compendium disputationis de cooperatione

(jratise et liberi arbitrii, aliquot sententiis

comprehensum.

Ad extremum totius disputationis opera? pretium esse duxi, si per modum compendii sententiis aliquot comprehenderem, quid de cooperatione gratia? et liberi.arbitrii sentiam, adjuncta simul auctoritate, non solum Concilii, aut veteris alicujus patris, sed etiam Joannis Dricdonis, et Ruardi Tapperi, qui hac nostra a?tale totam hanc materiam diligentissime pertractarunt, ut habeat lector, ubi plura legere possit, si velit.

Septem quasi tempora hominis per Spiritum 'reiiascentis, his nostris sententiis concludemus. Primum dici potest, cum omni gratia Dei caret, et in tenebris peccati, vel morte jacet. Secundum cum a Deo, per internam vocationem excitatur. Tertium, cum vocationi acquiescens, eligit poenitentiam. Quartum, cum incipit opera poenitentiae tacere, orare, jejunare, flere, eleemosynas dare. Quintum, cum illi per actionem poenitentia? disposito, gratia justificationis infunditur. Sextum, cum justificatus, opera justitia facere statuit. Septimum, cum ipsa opera faciens viam mandatorum magna alacritate percurrit.

Prima sententia: « Homo ante omnem gratiam liberum habet arbitrium, non solum ad opera naturalia, et moralia, sed etiam ad opera pietatis, et supernaturalia ». Docet hoc S. Augustinus in lib. de spir. et litter. cap. 33-. ubi dicit, liberum arbitrium esse vim naturalem et mediam, qua? ad fidem, et infidelitatem inclinari potest. Vide Driedonem in lib. de concordia liberi arbitrii, et pra?destinationis cap. 3. et Tapperum in explicatione art. 7.

Idem etiam probatur ratione. Nam liberum arbitrium non potest dari, nec tolli per gratiam, neque per peccatum. Manet igitur ante gratiam, et post peccatum. Non dari per gratiam, certum est, quia libero arbitrio.possumus bene et male uti, et non nisi per ipsum peccamus, quando peccamus," ut S. Augustinus docet lib. ii. de peccator, iner. et remiss. cap. 18. ut gratia? donis nemo

potest male uti. Neque per gratiam ullus' peccat. Nec minus certum est, non dari liberum arbitrium per peccatum, quoniam nemo potest bene uti peccato, libero autem arbitrio (ut dictum est) bene et male utimur. Non tolli per gratiam, extra controversiam est, quoniam gratia perficit, non destruit naturam. Non tolli etiam per peccatum, inde constat, quod peccatum la?dero potuit naturalia bona, non tamen extinguere, ut supra multis argumentis probatum est.

Secunda sententia. « Habet homo ante omnem gratiam, potentiam remotam, et imperfectam ad opera pietatis facienda ». Docet hoc idem Augustinus libro de pra?dest. Sanctorum cap. 5. « Posse habere fidem, et charitatem naturae est hominum». Idem lib. de gratia Christi cap. 50. citat Ambrosium his verbis: « Naturalem possibilitatem, peccato esse vitiatam, enervem, infirmamque testatur venerandus Ambrosius ». Vide Driedonem loco notato. Denique intelligi non pctest, quomodo ad opera pietatis active voluntas humana concurrat, si nou habeat ex se potentiam activam, saltem remotam.

Tertia, « Non habet homo ante omnem gratiam potentiam proximam et perfectam ad opera pietatis, et ideo nihil omnino in hoc genere ex se facere potest ». S. August. lib. i. Ilctract. cap. 22: « In potestate, inquit, hominis est, mutare in melius voluntatem, sed ea potestas nulla est, nisi detur a Deo; de quo scriptum est: Dedit eis potestatem filios Dei fieri ». Atque hinc solvitur illud dilemma Kemnitii. Aut habet homo ex se aliquas vires, quamvis exiles, aut nullas omnino. Si habet aliquas, ergo potest aliquid sine Deo, contra illud Joan. xv: Sine me nihil potestis facere. Si nullas, igitur extinctum est liberum arbitrium, neque gratia? cooperari potest. Sed hoc dilemna ex dictis in hac, et superiore sententia, plane solutum manet. Habet enim potentiam remotam, et vires imperfectas, et ideo nihil per se potest, sed si perficiatur ea potentia, et vires addantur, poterit multa pra?stare.

Dices: Quomodo liberum est arbitrium ad utrumlibet ante gratiam, si bonum facere non potest? Respondeo, liberum est, sed ejus libertas est quasi ligata et impedita; solvitur autem et expeditur, cum potentia proxima ad operandum per Dei gratiam pra?venientem ei confertur. Simile aliquid experimur in potentia videndi: nam absente specie sensibili, habet homo potentiam et libertatem videndi; non enim ea species causa est libertatis, aut potentiae videndi; tamen potentia remota est, et libertas ligata, donec accepta specie potentia perficiatur, et in actum prodire possit.

Quarta. « Gratia excitans interna necessario praecedere debet hominis conversionem, sive ab infidelitate ad fidem'; sive a peccato ad justitiam, neque sufficit gratia adjuvans ». Haec est contra quosdam, qui existimant, sufficere externam excitationem per Evangelii praedicationem, vel lectionem, cum auxilio Dei concurrente ad eliciendum actum conversionis.

Sed probatur nostra sententia ex loco illo Evangelii, Joan. vi. Nemo potest venite ad me, nisi Pater meus traxerit eum. Tractus enim non est gratia adjuvans, sed excitans, quia praevenit nolentem, ut faciat volentem; gratia enim adjuvans non praevenit, sed comitatur, neque dicitur trahi, qui juvatur, sed qui impellitur. Neque per hunc tractum potest intelligi praedicatio externa. Dominus enim jam praedicaverat istis, quibus dicebat: Nemo potest ad me venire etc. sed quoniam multi ex iis non convertebantur, ideo adjunxit: Nemo potest, etc. et addidit: Omnis, qui audivit a Patre meo et didicit, venit ad me.

De hoc tractu loquens Augustinus in lib. de praedestin. Sanet, cap. 8: «Valde, inquit remota est a sensibus carnis haec schola, in qua Pater auditur, et docet, ut veniatur ad filigm. Ibi est et filius, quia ipse est verbum ejus, per quod sic docet, nec agit hoc cum carnis aure, sed cordis ». Non igitur hic tractus est praedicatio externa, quae non est remota a sensibus carnis. Immo carnis au rem potissimum pulsat.

Idem probatur ex can. 7. Concilii Arausicam, ubi dicitur, haeretico spiritu falli eum, qui dicit, posse hominem evangelizanti praedicationi consentire, absque illuminatione et inspiratione Spiritus sancti. Et ex illo canon. 44. Concilii ejusdem: « Nullus miser de quantulacumque miseria liberatur, nisi eum misericordia divina praeveniat ». Jam autem.diximus, gratiam adjuvantem proprie non praevenire, sed comitari. Tunc enim solum juvamur, cum re ipsa conversionis actum producimus,

Sed hoc ipsum clarissime docuit Concilium Tridentinum, quod illi non spernunt sed explicare conantur, contra quos in prae-

senti disserimus. Igitur Concilium sess. G. cap. 5. generatim loquens de conversione tam fidelis, quam infidelis, dicit exordium justificationis sumi a Dei vocatione, seu excitatione, et declarat hanc excitationem fieri, tangente Deo cor hominis per Spiritus sancti illuminationem, ubi aperte loquitur de excitatione interna. Deinde cap. 6. de infidelibus dicit: « Disponuntur, dum excitati divina gratia, et adjuti, etc. » Et cap. 44, de fidelibus lapsis: « Qui vero, inquit, accepta justificationis gratia per peccatum exciderunt, rursus justificari poterunt, cum excitante Deo, per poenitentia; Sacramentum, merito Christi, amissam gratiam, recuperare procuraverint ». Et can. 3. « Si quis dixerit, sine praiveniente Spiritus sancti inspiratione, atque ejus adjutorio, hominem credere, sperare, diligere, poenitere posse, sicut oportet, ut ei justificationis gratia conferatur, anathema sit ».

Nec puto ullum fore tam audacem, ut hunc locum in eam sententiam detorquere conetur,ut per praevenientem Spiritus sancti inspirationem intelligendam esse velit externam praedicationem. Multo etiam minus probanda est illorum interpretatio, qui dicunt. Concilium loqui de modo ordinario, et communi vocationis, non de omni vocatione. Nam Concilium non dicit, neminem credere aut poenitere, sed neminem posse credere aut poenitere, sine praeveniente inspiratione.

Idem probari potest ex Patribus. Nam certe Augustini verba clarissima sunt in ii. lib. de peccat, mer. et remiss. cap. 48: « Quod nos ad Deum convertimus, nisi ipso excitante et adjuvante non possumus ». Et ne trahatur excitatio ad praedicationem externam, repetatur locus paulo ante citatus, de praedestinatione Sanctor, cap. 8. et copsulaturtotus liber de gratia Christi, sed praesertim cap. 7. et seq.

S. vero Gregorius, non solum praedicationem hominum, sed ipsam Dei vocem externam non sufficere sine interna inspiratione confirmat in lib. xi. Moral. cap. 5. « Cain, inquit, divina voce admoneri potuit, et mutari non potuit, quia exigente culpa malitiae, jam intus Deus cor reliquerat, cui foris ad testimonium verba faciebat ».

Et S. Fulgentius in lib. de Incarnat. et grat. Christi, in ultimis verbis: « Frustra? inquit, sermo divinus exterioribus auribus sonat, nisi Deus spirituali munere, auditum hominis interioris aperiat »,

S. Prosper in lib. contra Collatorem, cap. 28. reprehendit Cassianum, quod diceret, inesse animae semina virtutum, sed excitanda per externam praedicationem. Ponit enim haec verba Cassiani: « Ad perfectionis incrementum semina haec pervenire non poterunt, nisi opitulatione divinas fuerint excitata». Et addit: « Ut scilicet opitulatio Dei sit cohortatio, atque doctrina; mens autem quae virtutum est opulenta seminibus, utatur facultate, possidet etc. »

Denique S. Bernardus, ut alios omittam, in libro de grat. et liber, arbit.: « Conatus, inquit, liberi arbitrii et cassi sunt, si non adjuventur, et nulli, sinon excitentur».

Accedat postremo etiam ratio, nam gratia adjuvans, requiritur ad exercitium actus, gratia excitans ad specificationem. Illa enim est ratio agendi, et quasi semen fructus futuri, ut eam appellat sanctus Prosper in ii. lib. de vocatione gentium, cap. 26. et sicut aqua, ut possit calefacere, non solum exigit concursum divinum, quo adjuvetur, sed etiam ut prius in ipsa imprimatur forma caloris, quae sit ratio agendi; et terra, ut possit germinare, non solum eget cooperatione Dei, sed etiam conceptione seminis: sic et humana mens, ut pariat actum pietatis, non auxilio tantum eget cooperationis Dei, sed etiam semine Spiritus sancti, quod in gratia excitante, ac praeveniente, id est, in illuminatione cordis et boni desiderii inspiratione consistit.

At objiciunt aliqui: primo si semper requiritur excitatio praeveniens, quomodo aliqui convertuntur in momento? Secundo, si semper requiritur excitatio praeveniens, non igitur in potestate hominis erit conversio. Non enim excitatio illa est in hominis potestate. Tertio, fideles, quamvis peccatores, fidem habent, igitur per eam orare possunt, ac per hoc non egent gratia excitante. Quarto, possumus nos addere testimonium S. Augustini ex lib. de spiritu et littera cap. di. ubi sic loquitur: « Visorum suasionibus agit Deus, ut velimus et credamus, sive extrinsecus, per Evangelicas exhortationes, sive intrinsecus, ubi nemp habet in potestate, quid ei veniat in mentem ».

Respondeo ad primum, conversionem fieri semper in momento, si conversio accipiatur pro actu voluntatis, quo vocationi Dei consentinus: sed si accipiatur pro toto illo ope¬

re, quo vocantem audimus et vocationem percipimus, ac demum illi acquiescimus, non posse fieri in momento, sed in tempore brevissimo, quod non inusitate momentum dici poterit. Illos enim repente converti vulgo dicere solemus, qui statim ut audierin? vocem aliquam concionatoris, aut sententiam aliquam legerint, vitam mutare constituunt, ita ut neque dies, neque horae, sed tempus longe brevius inter vocem concionatoris, et conversionem peccatoris intersit.

Ad secandum respondeo, Conversionem semper esse in potestate liberi arbitrii, quoniam potest semper converti, quando voluerit. Id enim dicitur esse in potestate ( ut Augustinus definit lib. de spiritu et littera cap. 31. et lib. v. de Civit. V ei cap. 10) quod adest, quando volumus, et quando nolumus non adest. Quo sensu admittit Augustinus ibidem, fidem esse in potestate libexd arbitrii, quia credit homo, si vult, et si non vult, non credit. Ceetermn ipsum velle credere, aut converti, non potest homo habere, nisi per gratiam praevenientem acceperit, ut possit. Neque est in potestate hominis, ut Deus illum vocet atque excitet; alioqui non diceret Apostolus II ad Timoth. ii. Ne quando det eis Deus poenitentiam, et convertantur a diaboli laque is. Neque tam anxie oraret Ecclesia pro infidelibus, aliisque peccatoribus, si possent ipsi suis viribus, absque divina inspiratione converti. Atque hoc est, quod supra diximus, habere hominem ad actus pietatis, ante omnem gratiam, liberum arbitrium et potentiam remotam, sed nqn proximam.

Ad tertium respondeo, in homine pecca* tore fidem quidem esse, sed mortuam. Quae nihil operari potest in ordine ad salutem, nisi per divinam inspirationem et vocationem excitetur.

Ad quartum respondeo, ad gratiam excitantem pertinere, ut proponat objectum aliquod congruum menti, per quod homo persuaderi possit; et praeterea ut excitet mentem ad illud considerandum, et ut moveat.voluntatem, eamque inclinet ad illud acceptandum. Quod igitur attinet ad repraesentationem objecti, non est necessarium, ut id semper fiat interius, sed satis est, si fiat extrinsecus per Evangelicam exhortationem, et hoc est quod dicit eo loco S. Augustinus, ubi non negat requiri, ut Deus intrinsecus

excitet aci intendendum praedicationi, et ad eam amplectendam. Quamvis illa etiam sit gratia Dei, quod talis exhortatio extrinsecus offeratur, quae menti sit congrua, ut idem Augustinus docet in lib. de bono persever. cap. 14. Vide Driedonem in libro de captiv. etredempt. generis humani, tract. 5. cap. 2 par. 2. Tapperum in explicat, art. 7. ante medium, id est, ante illa verba capitalia: tractantur circa hanc materiam etc. pag. 313. in alia editione 320.

Quinta sententia: « Gratia excitans datur homini sine ullis meritis praecedentibus, ac sine ulla praeparatione ». Haec satis probata est supra cap. 4. et 3. et manifestissima est, nam cum haec absolute prima gratia sit, non potest ulla ratione cadere sub meritum, ne gratia non sit gratia, et cum haec eadem sit prima dispositio ad justitiam, non potest eam ulla ratione praecedere alia dispositio.

Sexta: « Gratia excitans non datur homini sine actione ipsius, quamvis sine cooperatione liberi arbitrii detur ». Haec etiam probata est supra in cap. 9. et non minus est certa, quam superior. Nam gratia excitans, duo quaedam complectitur, initium bonae cogitationis, et initium boni desiderii. Cogitare autem, et desiderare sunt actus mentis et voluntatis. Quare fieri non potest, ut quis sine suo actu ad cogitandum et desiderandum excitetur. Quia tamen sunt repentini quidam motus, et omnem deliberationem rationis praeveniunt, ideo non sunt actus liberi arbitrii; qualia sunt etiam saepe immunda desideria, et sordidae cogitationes, quas diabolus interdum nobis etiam invitis immittit. Et sicut de malis motibus, quos inviti patimur, quoniam liberi non sunt, vere dicit Apostolus: Jam non ego operor illud, sed quod habitat in me peccatum, ad Roman. vir. Ita de istis motibus bonis eadem ratione, quia liberi non sunt, dicere possumus. Jam non ego operor illos, sed quae praevenit me gratia Dei. De iis Augustinus in lib. de spir. et lit. cap. 34. scribit: « Visorum suasionibus agit Deus ut velimus, sive extrinsecus per Evangelicas exhortationes, sive intrinsecus, ubi nemo habet in potestate, quod ei veniat in mentem ».

Septima. « Ad assentiendum gratiae excitanti, seu divinae internae vocationi, requiritur necessario gratia adjuvans ». Haec nota est ex testimoniis supra citatis. Concilii Tri-

dentini sess. 6. cap. 3. Disponuntur ad justificationem, dum excitati, et adjuti, libere moventur in Deum. Et S. Augustini in Enchiridio cap. 32. « Hominis voluntatem, et praeparat adjuvandam, et adjuvat praeparatam». Et lib. ii. de peccator, meritis et remiss. cap. 18. « Quod nos ad Deum convertimus, nisi ipso excitante, et adjuvante non possumus ». Et S. Bernardi libro de grat. et liber, arbit. « Conatus liberi arbitrii, et cassi sunt, si non adjuventur, et nulli, si non excitentur».

Est autem hoc loco breviter annotandum, a- nonnullis distingui quatuor motus, qui possunt in homine existere, cum a Deo ' interna inspiratione excitatur. Vel enim qui vocatur, rejicit vocantem; vel neque rejicit, neque recipit, sed sinit Deum pulsare ad ostium cordis, et tamen nullo modo afficitur ad pulsantem; Vel neque rejicit, neque recipit, sed gaudet tamen ea vocatione, et incipit affici ad vocantem; vel denique simpliciter vocantem amplectitur, et se trahi sinit quocumque ille voluerit.

Et quidem de primo et postremo cordis motu, nulla potest esse discordia. Certum est enim, posse hominem sine auxilio gratiee rejicere vocantem: non enim Deus nos ad peccandum adjuvat: nec minus est certum, non posse hominem sine Dei gratia, vocantem amplecti. Ac de his duobus motibus loquitur S. Augustinus, cum ait in lib. de gratia Christi cap 14. « Hoc arbitrium potest esse solum, si non venit; non autem potest esse, nisi adjutum, si venit ». De secundo et fertio aliqui ambigunt, sed vix est ulla justa causa ambigendi. Nam secundus pertinet ad primum, et tertius ad postremum.

Secundus (inquam) ad primum pertinet, quoniam audire vocantem, et non sequi, quid est aliud nisi eum comtemnere ac rejicere? certe qui pauperem clamantem audit, et non movetur ad misericordiam, neque aliquid ei donat, repellere illum dici potest, quamvis neque verbo, neque manu illum abigat. Et qui longo tempore audit suadentem, et non persuadetur, nonne dicitur suadentj resistere? Quare S. Augustinus, loco notato, non ait: Hoc arbitrium potest esse solum, si Deum repellit, sed ait: « Potest esse solum, si non venit». Itaque non solum repellere vocationem contrario aliquo

actu, sed etiam non eam admittere, et non venire, rejicere est.

Tertius autem motus ad postremum pertinet, nec sine adjutorio gratiae haberi potest, quoniam gaudere de vocatione Dei, initium est bonae voluntatis, piique affectus erga Deum; et licet non sit absolute venire, tamen est inclinari ad veniendum, et quasi itineris inchoatio.

Octava sententia. « Neque gratia excitans, neque adjuvans, ullam imponit homini necessitatem, quominus possit libere consentire, aut dissentire Deo vocanti». Nam in primis gratia excitans, si solum sit sufficiens, non autem efficax, rejici potest, et re ipsa rejicitur, ut experientia docet. Si vero sit efficax, non rejicitur unquam neque potest rejici ex hypothesi, sed absolute rejici potest, ut ostendimus capite superiore; et ratio est, quoniam gratia, quantumvis efficax, nihil est aliud, nisi suasio, quae non determinat voluntatem, sed inclinat per modum proponentis objectum. Sed ideo numquam rejicitur, quia Deus sic suadet, ut vidciaptum esse homini, ut suasori acquiescat.

Gratia vero adjuvans tribus in rebus consistit. Primo, in directione hominis. Secundo, in protectione ejusdem, contra varias hostis nostri diaboli impugnationes. Tertio in cooperatione intrinseca, ad eliciendum actum cum ipsa voluntate. Et quidem directio et protectio nullam imponunt necessitatem, cum non attingant ipsum actum liberae electionis, sed tantum removeant impedimenta. Cooperatio autem illa intrinseca non alio modo concurrit, quam auxilium generale. Sicut enim ad opera naturalia facienda necessarium est auxilium generale, sic ad opera supernaturalia auxilium speciale: et sicut illud numquam deest iis, qui habent formas naturales, per quas operari queant, ita neque hoc deest unquam iis, qui habent formam supernaturalem, id est, habitus infusarum virtutum, vel certe gratiam excitantem: et sicut denique auxilium generale ita concurrit cum omnibus rebus in actionibus naturalibus, ut tamen non impediat libertatem et contingenliam, ut ostendimus in quarto libro hujus disputationis, ita speciale auxilium adjuvans ita concurrit ad omnes actiones supernaturales, ut non impediat hominis libertatem; quoniam eodem prorsus modo auxilia ista concurrunt, ut recte docet lluardus Tapperus in explicat, art. 7.

Neque hoc negari potest a Catholicis, salva Concilii Trid. auctoritate, quod disertis verbis in 0. sess. cap. 5 et can. 4. docet, hominem excitatum et adjutum, libere moveri in Deum, quoniam vocationem Dei et recipere ct rejicere potest. Sed refutandae sunt distortae quaedam hujus canonis explicationes.

Dicunt enim aliqui hominem libere moveri in Deum, cum ab ejus gratia excitatur, et adjuvatur, quoniam sponte, et cum pleno, atque perfecto judicio rationis movetur, tametsi necessario moveatur.

At Concilium non solum dicit, hominem libere moveri, sed etiam adjungit rationem: quia potest gratiam non recipere, et vocationi resistere, quod certe non posset, si necessario moveretur. Deinde, nonne beati, qui Deum vident, sponte feruntur per amorem in Deum, ct cum pleno, atque perfecto judicio rationis, et tamen ex communi sententia Theologorum non libere moventur, quia non possunt non moveri? Denique Calvinus ipse, qui praeter caeteros hujus temporis haereticos, liberum oppugnat arbitrium, non negabit, hominem libere moveri in Deum, si hoc sit libere moveri, sponte ct cum pleno judicio rationis moveri. Sic enim loquitur in lib. ii. adversus Pighium; « Si coactioni opponitur libertas, liberum esse arbitrium, et constanter assevero, et pro haeretico habeo, quisquis secus sentiat». Quid igitur Concilium contra haereticos hujus temporis laboravit in canonibus condendis, si Calvinus nobiscum sentit, aut nos potius cum illo sentimus?

Dicunt rursus, hominem posse dissentire, si velit, sed tamen non posse id velle, si gratiam Dei habeat; et hanc ipsam sententiam fuisse Concilii.

At concilium non splum dicit, posse hominem dissentire, si velit, sed etiam dicit absolute, posse hominem gratiam Dei excitantem abjicere, ut patet ex cap. o. sessionis sextae. Deinde, non posse velle dissentire, pugnat omnino cum libero arbitrio, si ponatur (ut adversarii ponunt) ideo non posse velle dissentire, quia gratia determinat voluntatem active, et intrinsece ad contrarium. Nos quidem supra saepe diximus, posse hominem credere aut diligere Deum, si velit, non tamen posse velle sine adjutorio gratiae. Sed hoc recte dicebatur, quia liberum arbitrium ad bonum pst infirmum, ct ideo indiget adjutorio; sed adjutorio praestito, dicebamus, posse hominem velle et non velle, et eo modo vere ac proprie esse liberum. At si gratia Dei praesente, non potest homo velle dissentire, ea vero absente, non potest velle consentire, nulla est arbitrii libertas, neque ab haereticorum opinione receditur.

Dicunt iterum, posse hominem, juxta Concilii decretum, consentire et dissentire, quia potest fieri, ut habeat gratiam, et potest etiam fieri ut non habeat gratiam. At hoc non facit hominem liberum, sed Deum, qui pro arbitrio gratiam tribuit, vel non tribuit. Alioqui dici posset liberum etiam jumentum, quia potest currere et non currere, si placeat sessori calcaria adhibere, vel non adhibere, et habenas laxare, vel non laxare. Sed respondent, jumentum numquam posse dici liberum, quia naturaliter determinatur ad unum; homo vero non naturaliter, sed beneficio gratiae determinatur ad bonum.

At nos non quaerimus nunc, unde tollatur libertas, ex natura, an ex gratia, sed, an tollatur, et an sit verum, quod Scriptura dicit, Qui potuit transgredi, et non est transgressus, facere malum, et nonfecit; et quod Concilium dicit hominem libere recipere gratiam internae inspirationis, quoniam eam rejicere etiam potest. Quidquid enim sit de Deo et beatis, qui peccare non possunt, Ecclesia Catholica in hominibus mortalibus, secundum Scripturas divinas, et communem Patrum consensum, eam libertatem defendit, per quam possint bene agendo mereri praemium, quia poterant non bene agere; et male agendo mereri poenas, quia poterant non male agere, ut in 4. et 5. lib. satis abunde monstravimus.

Dicunt postremo, Concilium loqui de gratia excitante, non de adjuvante, cum dicit, posse ab homine gratiam rejici et posse hominem dissentire, si velit: se autem non gratiam excitantem, sed adjuvantem asserere ita efficacem, ut voluntatem determinet, et rejici non possit.

At isti falluntur primum in eo, quod gratiam efficacem putant esse gratiam adjuvan tem, cum secundum Scripturas, et sanctum Augustinum, gratia efficax sit ipsa vocatio, sive excitatio secundum propositum, ut copiose "probavimus in lib. i. cap. 12. Unus hic locus sufficiet ex lib. de gratia et libero arbitrio, cap 5. <* Ut Paulus, inquit, tam magna et efficacissima vocatione converteretur, gratia Dei erat sola ». Ubi vides, gratiam efficacem esse ipsam vocationem. Quae autem fuerit illa yocatio, explicat idem Au¬

gustinus in lib. i. ad simplicianum, extremo: (i Una, inquit, desuper voce prostratus, Paulus videlicet, occurrente utique tali viso, quo mens illa et voluntas, refracta saevitia retorqueretur et corrigeretur ad fidem ». Gratia igitur efficax in conversione beati Pauli fuit vox de coelo, cum interna tali inspiratione et suasione, qualis congruebat, ut Paulus eam non sperneret. Yide locum citatum, ubi perspicue haec veritas demonstratur.

Neque solum in eo labuntur isti,quodgratiam efficacem in adjuvante, non in excitante constituunt; sed etiam in eo, quod dicunt, excitantem gratiam respui posse, non adjuvantem. Nam, cum ad hoc detur adjuvans, ut excitans non respuatur, sed ei consentiatur: quomodo potest respui gratia excitans, si respui non potest adjuvans? Adde quod si proprie loqui velimus, recipiet rejici, non potest convenire gratiae adjuvanti, quia gratia adjuvans non est aliquid, quod homini offeratur, sed est ipsa productio actus, quse non est, nisi quando actus producitur, quando autem actus producitur, non potest fieri, ut non producatur, et in hoc sensu non potest rejici gratia adjuvans, sicut nec ipsa cooperatio nostra, quse sunt omnino simul. Et ideo Concilium non dixit, posse rejici gratiam adjuvantem, sed solum excitantem.

Sed quamvis gratia adjuvans, proprie loquendo, non possit rejici, tamen adhuc remanet quaestio, an operatio illa Dei, determinet prius natura voluntatem nostram, nec ne. Nam si non determinat, ut nos probavimus in iv. lib. fere extremo, in nostra potestate est, ut ea gratia ponatur vel non ponatur, et sic in quodam sensu potest rejici; quomodo auxilium generale in nostra quodammodo potestate est, et in quodam sensu potest rejici, quia si volumus operari, ponitur; si nolumus, non ponitur. At si gratia illa determinat prius natura voluntatem nostram, tunc quidem in nullo sensu potest rejici, sed tollitur libertas arbitrii, ut loco citato satis probasse nos credimus.

Nona sententia: « Fieri potest, ut eadem motione interna duobus adhibita, unus convertatur, et alius non convertatur, et unus magis, alius minus proficiat ». Haec est Ruardi Tapperi loco citato, et colligitur ex iis, quae ante dicta sunt. Nam motio divina relinquit hominem plane liberum, ut possit converti et non converti, et magis minusque proficere. Et confirmatur ex parabola seminantis, Matth. xm. ubi Dominus causam diversitatis, cur idem semen alicubi multum, alicubi parum, alicubi nihil omnino protulerit, refert in variam terree dispositionem. Denique accedit etiam communis piorum confessio, qui negligentiam suam accusant, et ingenue profitentur, se non tantum proficere, quantum possent, si gratiae divinae majori studio cooperarentur.

Dices, si res ita se habet, poterit, qui convertitur, aut qui magis proficit, gloriari adversus alterum, 'qui ex eadem vocatione et auxilio converti noluit, aut minus proficere studuit. At id est contra illud Apostoli I. ad Corinth. iv. Quis te discernit? quid habes, quod non accepisti (i)?

Respondeo: qui non convertitur, aut minus proficit, merito poterit negligentiam suam accusare, quod gratiae divinae cooperari noluerit: qui vero convertitur, aut magis proficit, non habet unde glorietur, nisi in Domino, quoniam dono Dei habuit, non solum posse converti, et proficere, ut alius, sed etiam velle converti, et magno fervore proficere. Tametsi enim eadem fuit motio in utroque, quod attinet ad substantiam motionis, tamen uni fuit congrua, alteri non fuit. Et quoniam gratia Dei singularis est, ut dignetur ita movere hominem, sicut videt congruum atque aptum esse illi, ut persuadeatur, atque consentiat, ideo non diximus, posse fieri, ut unus convertatur, alius non convertatur, si eadem utrique gratia donetur; id enim falsum esse censemus. Sed si eadem utrique motio adhibeatur. Potest enim, ut diximus, eadem motio uni esse congrua, alteri non congrua, ac per hoc uni dari ut possit, alteri ut possit et velit.

Decima sententia. « Conversio hominis ad Deum, ut etiam quodlibet aliud opus pium, quatenus opus a libero arbitrio est tantum, non tamen secluso auxilio generali; quatenus pium, a sola gratia est: quatenus opus pium a libero arbitrio et gratia simul ». Haec est ejusdem Ruardi ibidem. Et probatur, quoniam causa efficiens actionis humanae, ut est actio, est ipsa voluntas hominis; ut est libera, est libertas arbitrii; ut est pia, est divinum semen, et auxilium tali semini conveniens. Proinde gratia solum facit, ut actio humana sit talis, id est, pia et supernaturalis, ad quod sane viribus suis numquam ipsa natura pertingeret.

Undecima. « Ad opera, quae sequuntur actum conversionis tam interna, quam externa, id est, ad opera poenitentiae, quibus ad justificationis gratiam praeparamur, non videtur requiri necessario nova aliqua gratia, sed solum continua directio, et protectio, et conservatio divini seminis jam concepti et formati». Est Ruardi ibidem, et probatur, quoniam posita vokmtate efficaci, non est dubium, quin caetera opera necessario consequentur. Nam qui vult efficaciter vitam mutare, orare, jejunare, eleemosynas dare, continere se a deliciis et voluptatibus, ista omnia non difficulter exequitur. « Certum est (inquit Augustinus in libro de gratia et libero arbitrio cap. 16.) nos mandata servare, si volumus, sed quia praeparatur voluntas a Domino, ab illo petendum est, ut tantum velimus, quantum sufficit, ut volendo faciamus ». Et infra: « Certum est nos facere, cum facimus, sed ille facit ut faciamus, praebens vires efficacissimas voluntati ». Et in lib. vili. Confess. cap. 9. totam causam, cur non posset abdicare a se carnis voluptates, eam fuisse dicit, quia non plene volebat.

Adhaec, sicut in operibus mentis, ex principiis cognitis, possumus discurrendo conclusiones colligere. Sic etiam in operibus voluntatis ex amore finis, sive naturaliter excitato, sive ex divina inspiratione concepto, possumus sine dubio, absque nova inspiratione progredi ad inquisitionem, et electionem mediorum. Gratia siquidem non tollit aut impedit, sed juvat ac perficit naturalem efficaciam liberae voluntatis. Qui ergo Deo misericorditer praevenienti et vocanti acquiescens, firmissime statuit mutare vitam, poterit sine novae gratise inspiratione inquirere et accipere media ad hoc utilia, modo, ut diximus, non desit divinae directionis ac protectionis auxilium.

Neque repugnat -haec sententia definitioni illi Ecclesiasticae, quam refert S. Augustinus in epist. 106. quod gratia ad singulos actus detur. Significatur enim ea definitione’, nullum esse posse pium actum, qui non sit donum Dei, et non oriatur ex gratia, sed ex solis naturae viribus. Id quod nos libentissime confitemur. Nam opera bona, quae conversionem sequuntur, omnia dona Dei sunt, et ex gratia oriuntur, tum quia imperantur a bona voluntate, quam Deus in nobis per

gratiam praevenientem praeparavit et fecit; tum etiam quia sine speciali Dei directione et protectione non fiunt.

Duodecima sententia: « Habitus gratiae justificantis a solo Deo infunditur, non tamen sine praevia dispositione nostra ». Haec certissima est, quoniam habit is gratiae divina qualitas est, quae non educitur de potentia naturali, sed per quamdam quasi creationem producitur. Solus autem Deus res creare potest. Itaque S. Augustinus in Psal. cxviii. concion. 26. tractans illud: « Feci judicium et justitiam », distinguit justitiam actualem, quam faciunt qui justi sunt a justitiae virtute, qua justi sunt, ac de ista posteriore loquens: « Quis, inquit, facit in homine justitiam, nisi qui justificat impium? »

Ex quo sequitur (ut Ruardus loco citato sapienter admonuit), cum gratia praeveniens semini comparatur, non fieri similem gratiam illam seminibus herbarum, quae virtute continent formam rei producendae; sed semini humano, quod non continet virtute formam humanam, id est, animam rationalem, quae a solo Deo creatur, sed dispositiones tantum ad eam formam recipiendam. Renati, inquit B. Petr. in epistol. 1. cap. x, non ex semine corruptibili, sed incorruptibili per verbum Dei. Itaque sicut in humana generatione, ex vi seminis disponitur, formaturque materia, ut fiat apta ad animam ex divina creatione, atque infusione recipiendam: sic etiam ex vi gratiae excitantis et adjuvantis, disponitur anima peccatoris, ut ei gratia justificationis divino munere infundatur. Porro de gratia justificante in sequenti disputatione, Deo propitio disseremus.

Tertia decima sententia: « Homo justus

potest, quando vult, justitiam tam internam, quam externam, exercere, id est, bona opera facere, ac praecepta divina servare, neque indiget ordinarie nova gratia excitante, sed solum adjuvante». Colligitur haec sententia ex superioribus. Nam si potest homo, nondum justificatus, ex semine bonae inspirationis producere fructum conversionis, et operum poenitentiae, quanto magis ex semine gratiae, gratum facientis, producere poterit fructum justitiae, et operum bonorum? Habetur id praeterea disertis verbis positum in canone postremo Concilii Arausicam.

Diximus autem « ordinarie », quoniam non est negandum, in arduis quibusdam operibus exigi nova et specialia auxilia gratiae. Requiri autem in omni opere bono et pio, gratiam adjuvantem, id est, dirigentem ac protegentem, nec sufficere gratiam justificantem, docent Scripturae, Concilia et Patres passim. Illud enim Joan. xv. Sine me nihil potestis facere, dictum est Apostolis, qui sine dubio justi erant, ut notat S. Augustinus in lib. de corrept. et grat. cap. 1. Et illud: Nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vigilat qui custodit eam, Psalm. cxxvi, intelligunt Hilarius in comment. hujus Psalmi, et Ambrosius lib. ii. in Luc. de anima justi, quae sine, divina protectione non potest tentationi resistere. Concilium Arausicanum can. 19. « Non potest, inquit, natura humana, sine gratia salutem custodire, quam accepit ». Quod idem docet Coelestinus in epist. ad Gallos, cap. 6. et S. Augustinus in lib. de gratia et libero arbitrio, cap. 6. et de corrept. et grat. cap. 12. et alibi.