Capitulum I

Memitil, me ante hoc ferme quinquennium, cum adhuc Romae essem et Ecclesiasten sanctae Biesillae noslri operis subita morle sublracla est, et non meruimus, 0 Paula et Eustochlum, talem vitae noslrae

lectoris studium deterrerem; nec rursum conlra conscientiam meam, fonte verllalis omisso, opinionum rivulos conseclarer.

EXPOSITIO HUIUS Prologi.

Huic libro praemittit sanctus Hieronymus Prooemiuui, in quo primo manifestat motivum ad transferendum. Secundo determinat translationis modum, ibi: Hoc breviter admonens.

Prima pars habet tres partes. Primo dicit, quid movit eum ad inchoandum, scilicet intercessio san-

Verba Ecclesiastae etc. Iste totalis liber dividitur in tres partes: in titulum sive prooemium et tractatum, qui incipit ibi: Vanitas vanitalum etc.; et epilogum, qui incipit ibi: Cumque esset sapientissimus Ecclesiastes. — In titulo manifestatur efficiens, in tractatu materia et forma, in epilogo finis.

De TITULO.

(Vers. I.). In titulo igitur manifestatur auctor quantum ad sapientiam, quantum ad bonitatem, quantum regiam potestalem. — Ratione sapientiae dicit: Verba Ecclesiastae, supple: quae sequunlur sunt verba Ecclesiastae; quia Ecclesiastes dicitur concionator, et concionator esse non polest, nisi sit sapiens; quia dicitur Proverbiorum vigesimo sexto: «Quomodo si nascatur spina in manu temulenti, sic indecens est in ore stultorum parabola »; unde Proverbiorum decimo septimo: « Non decent stultum verba compo- Ilunc prologum transcripsimiis ex edilione Vallarsii Opectae Blesillae. — Secundo tangit, quid impedivit ad differendum, scilicet mors eiusdem, ibi: Itaque, quoniam in procinctu etc. — Tertio, quid movit ad consummandum, scilicet et eius memoria et intercessio Eustochii et Panlae, ibi: Nunc in Bethlehem positus etc.

Hoc breviter admonens. Hic tangitur modus i transferendi, et primo ponitur modus, scilicet quod nec omnino convenit cum aliis nec omnino differt, immo, in quibus potuit bono modo, eos est imitatus. Secundo subiungitur ratio, scilicet ibi: Ut nee novilate nimia efc. Et est ratio, quia secutus est in aliquibus, ne videretur nimiam ingerere novitatem; nec omnino secutus, ne desereret verilatem. sita ». — Quantum ad bonitatem manifestatur, cum dicitur: Filii David. David enim sanctus fuit, et iinitationis filii sancti sunt; unde in Scriptura noinen est benignitatis et mansuetudinis; Matlhaei decimo quinto: « Miserere mei, fili David ». — Quantum ad regiam potestatem, cum dicitur: Regis lerusalem, quia lerusalem nobilissima erat civitas et totius regni principium, infra: Ego Ecclesiastes fid rex Israd in lerusalem, quia ibi maxime morabatur.

I. Incidit hic quaeslio: cum Salomoii tres libros fecerit, quid est, quod libro Proverbiorum et huic praemittit titulum, in quo exprimitur nomen suum, sed non praemittit in Canticis canticorum?

Respondeo: dicendum, quod in libro Proverbiorum introducitur ipse Salomon loquens ut sapiens ad discipulum; unde vocat auditorem filium; similiter

hic inlroducitur ut homo diversa expertus; sed in Canticis canticorum loquilur sponsa et sponsus. Ne igitur videretur, quod essent verba Salomonis ad uxorem suam — sed sunt Christi ad Ecclesiam — non praemittit ibi nomen suum. Hic autem quia in persona sua ul plurimum loqueljatur, et in libro Proverbiorum; ideo praemittit titulum, in quo nomen eius specificatur et aperitur.

II. Item quaeritur, quare in libro Proverbiorum dicit parabolae, hic autem dicit verba. — Si tu dicas, quod ibi loquitur parabolice et (igurative, hic autera aperte; tunc quaero, quare hic et ibi diversificat modum agendi.

Respondeo: dicendum, quod quidam est modus loquendi proprm et apertus, quidam parabolicus; et hic est duplex; quidam per paraboias et apertas similitudines; quidam per occultas et profundas. Quoniam ergo Salomon in libro Proverbiorum loquitur parvulis et indoctis, ideo loquitur parabolice et aperte; quia vero in Ecclesiaste proficientibus, ideo apertcBtproprie; sedin Canticis, quia perfectis, quorum est solidus cibus, ideo parabolice et occulte.

III. Quaestio est, quare in titulo Proverbiorum se vocat nomine suo, hic vocat se Eccksialen?

Respondeo: dicendum, quod, sicut dicit Hieronymus Salomon fuit trinomius, quod quidem convenit ei secundura triplicem scripturam, quara ecUdit. Dictus est enim Salomm, dictus Ecclesiastes et Idida. Salomon, pacificus, quia totura regnum in pace possedit; unde et oranibus doctrinara parabolarum tradidit. Ecclesiastes, concionator, quia i personis loquitur diversoruni. Idida idem est quod dilectus Doraini. — Ideo igitur se vocat Ecclesiasten, quia in hoc hbro diversorura adducit sententias et secundura hoc diversiraode persuadet. Idida dictus est in titulo Psalmi Eruclavit, qui de ipso est ad htteram.

IV. Itera quaeritur, quare hic se dicit filium David et regem lerusalem, sed in Proverbiis dicit se regem Israel?

Respondeo: suraitur una ratio ex parte auctoris, quia, secundura quod credunt Hebraei, liber iste fuit Saloraonis poenitentiara agentis et se humiliantis. Et ideo in Proverbiis non denominat se abalio, imrao manifestat totius regni sui potentiam; hic autem se hurailiat; ideo, ab alio se denorainans, non totara potentiara, sed partem indicat, et ideo etc.

Alia ratio fuit ex parte operis, quia iri Proverbiis inducit ad cognitionem agendorum, hic ad conteraptum praesentiura. Et quia plurimi sunt, qui plus volunt sapere quara praesentia conteranere; ideo ibi se dicit regera Israel, hic vero lo-usalem, quia contemptores mundi sunt cives supernae lerusalem, qui non habent hic manentem civitatem, sed futuram imiuirunt

V. Et ex hoc patet solutio illius quaestionis, quae potest fieri: quare hic non exprimit finem, sicut Proverbiis. Quia finis Proverbiorum est quae allicit ad audiendum; frais huius libri est contemptus, de quo pauci audire

Ex his patet, quare dixit verba, quare dixit Ecclesiastes, quare filii David, quare regis lerusalem, quare etiani non addidit de utihtate sententiae huius libri, sicut in Proverbiis.

SeQUITUK HUIUS UBRl TRACTATUS.

(Vers. 2.). Vanitas vanitatum, dixit Ecclesiastes, vanitas vanitatum, et omnia vanitas. — Hic incipit tractatus; et quia « finis iraponit necessitatera his quae sunt ad finem »; cum finis huius libri sit oraniuin rerum conteraptus et Dei solius timor: ideo in omnibus intendit ostendere vanitatem. Et quia procedit tanquam concionator persuadendo etprobando, ideo tractatus iste habet tres partes: quia primo proponit quod intendit probare, scilicet esse in omnibus vanitatem; secundo probat, ibi: Quid habet amplius homo de labore suo etc.; tertio concludit tanquam probatum circa finera: Vanitas vanitatum etc.

Propositio rei probandae.

Proponit ergo in rebus triplicera vanitatera, scilicet poenalilatis, iniquitatis, mutabilitatis. Quantum ad vanitatem poema/itofe; Vanitas vanitatum, dixit Ecclesiastes, id est, proposuit. De hac, infra secundo: Cuncti dies eius labor-ibus pleni sunt, nec per noctem mente requiescit; et hoc nonnevanitas esl? — Quantum ad vanitatem iniquitatis dicit iterum: Vanitas vanitatum; unde leremiae decimo: Vana sunt opera eorum el risu digna; in die visitationii suae perihunt. — Quantum ad vanitatem mutabilitatis dicit: et mnnia vanitas, quia omnia subiecta sunt mutabilitati; ad Romanos octavo: Vanitati subiecta est creatura non volms; et infra tertio: Cuncta subiacenl vanilali, et omnia pergunt ad locum unum. Non igitur est verborum inculcatio, cum ter dicil vanitas, sed intelligibilium mira distinctio.

Et notandum, quod ista triplex vanitas est consequenter se habens, et una ex altera oritur: quia jjg iniquitatis ex vanitate mutabilitatis, licet illa non sit tota causa; vanitas vero poenalitatis ex vanitate iniquitatLi. Has igitur vanitates ordine praepostero resolutorio ordinat, et e contrario in consequentibus prosequitur. Et quia illa duplex vanitas ortum habet ex alia vanitate, sed tertia non; ideo bis dicit vanitas vanitatum, et post tantum vanitas.

Notandum est etiam, quod haec triplex vanitas jn homine reperitur, quia ipse est, in quem cailit poena et culpa; et propler hoc dicitur in Psalino: Uniuersa vanitas omnis homo vivens. Est enim in eo vanitas naturae, vanitas culpae et vanitas poenae. De vanitate naturae, in Psalmo: Hcmio vanitati similis factus esl, dies eius sicut umbra praetercunt. De vanitate culpae, in Psalmo similiter: Dominus scit cogitationes hominum, quoniam vanae sunt. De vanitate poenae, lob decimo quarto: ffomo natus de muliere, brevi vivens tempore, repletur multis miseriis.

Notandum etiam, quod ipse Salomon loquitur de et similiter Moyses. Huius autem potest ratio assi- 1. gnari triplex: una est ex ]iarte efjicientis primi, quia Spiritus sanctus ipse est auctor Scripturae, non Salomon vel alius; ideo, quando introducitur ipse in sacra Scriptura, debet Scriptura de ipso facere sermonem quasi de alio, sicut dixit Balaam Numerorum vigesimo quarto: Dixit auditor sermonmn

2. Dei etc. — Alia ratio sumitur ex parte efjcientis immediali: quia Scriptura omnem refugit superbiani et praetendit humilitatem; el ideo nulius in ea doctor debet de se ut de se loqui, sed propter humi- 3. litatem quasi de alio. — Terlia ratio: quando Scriptura magna innuit et mirabilia, debet quasi a longinquo ostendere; unde Hugo: « Hoc genus locutionis, quoties in Scriptura assumitur, vel humilitatis causa fit, vel admirationis. Nam et m:igna propter humilitatem a nobis removere debemus, el mirabilia propter admirationem quasi de longe ostendere ». Exemplum in Paulo et loanne.

Divisio TOTIUS PROBATIONIS.

Quid habet amplius homo etc. Supra proposuit quod probare intendit, hic probare incipit; et secundum quod triplex vanitas proposita fuit esse in rebus, sic et triplex esse probatur. Unde Iiabet haec pars tres partes. Primo enim in rebus ostendit esse vanitatem mutabilitatis; secundo vero, vanitatem iniquitatis, ibi: Vidi sub sole in loco iudicii impietatem; tertio, vanitatem poenalitatis, infra septimo: Cuncta tentavi m sapientia. « Prima est naturalis et apta, ut dicit Hugo; secunda culpabilis, quia perversa; tertia vero poenalis et misera ».

Pars t. Probatur vanitas mutalnlilatis duo.

Mutabilitas autem in rebus dupliciter consideratur: uno modo ratione transmutationis, alio modo in comparatione ad mensurain certi temporis. Primo ergo agitur de vanitate naturae mutabilis quantuni ad transmutationem; secundo, quantum ad lempus, infra tertio: Omnia tempus habent. Partis primae membrum 1. Ostenditur vanitas naturae mutabilis quoad transmutationem.

Prima habet duas, quia primo ostendit, in rebus esse mutabilitatem, et per hoc vanitatem; secundo vero ex cognitione eius suam reprehendit curiositatem, ibi: Ego Ecclesiastes fui rex, etc.

Art. 1. Probatur mutahilitas i.n existenlia creaturarum quoad duplex esse.

Ostenditur igitur primo mutabilitas in existentia creaturarum. Et quia creaturae triplex habent esse, scilicet in Verbo, ratione exemplaritatis; in univer-so, per modum materialitatis; in animo humann, per modum abstractionis; priinum e.ise est indellciens et immutabile, unde nullam habet vanitatem; sed in aliis est vanitas; et ideo haec pars habet duas: quia primo notatur vanitas mutabilitatis in rebus secundum esse, quod habent in universo; secundo, quantum ad esse, quod habent in animo humano, ibi: Cunctae res difficiles etc. ad tertium caelum. — Superius pi'o immediate ex K substitui-

Probatur vanitas mutabilitatis secundum esse rerum in universo, et hoc tripliciter.

Prinia pars iiabet Ires secunduni triagenera creaturarum, in quibus ostendit mulabilitateni: quia primo ostendit in creatura raioiMifo; secundo, in caelesti, ibi: Oriliir sol; tertio, elementari, ibi: Lustrans universa etc.

(Vers. 3. 4.). Qnantnm igitur ad creaturam rationalem, hominem scilicet, ostendit esse mntabilitatem, a qua nullo labore potest eripi; propter quod dicit: Quid hubet ampHus komo de universo labore suo, quo laborat sub sole? Supple: nisi vanitatem et mutabilitatem, quasi dicat: nihil. De hoc labore dicitur lob quinto-: «.vis nasoitnr ad volandnm, et homo ad laborem »; et Genesis tertio: « Maledicta terra in opere tuo; in labore comedes ex ea cunctis diebus vitae tuae ». — Et quod non babeat amplius quam vanitatem, ostendil, cum snljdit: Generalio praeterit, el generatio advenit. Ergo mutatio est et successio tam in homine quam in suis operibus; Ecclesiastici de-.cimo quarto: «.lia 'generantur, et alia deiiciuntnr; sic generatio carnis et sanguinis: alia finitnr, et alia nascitur»; secundum quod dicitur lacobi quarto: « Quae est vit;i vestra nisi vapor ad modicum parens»? Sed dnm corrnmpunlnr, non cedunt in nihil, sed in aliquid, quia in terram; unde dictum est.dae: « Pulvis es, et in pulverem reverteris ». Propterea subdit: Terra, vero m aeternum *toi, quasi materia, ad quam fit resolutio; Psalmus: « Qni fnndasti lerram super stabilitatem suam»; ct Proverbiorum octavo: « Quando appendeljal fnndamenta terrae ». tur, tendit ad occasum, unde non permanet in ortu. Propterea dicit: Oritur sol et occidit, ita quod in loco ortus non permanet nec etiam in loco occasns; unde subdit: Et ad locum suum revertilur..Nec ibi pennanet, unde et subdit: /feiMe rcnascens gyrat per meridiem. Nec etiam in loco medio permanet; ideo subdit: El flectitur ad aquilonem.

Istud exponi potest quantum ad motum diurnum, vel etiani annuum. Quantum ad diurnum, dicit Hugo: « Oritur sol quotidie, quando humanis praesenlatur aspectibns. Occirfis/, quando, descendens ad inferiores partes, oculis nostris se subtrahit. Revei-titur ad locum suwin, quia, impeilente volubilitate subtus, rursus ad locum suum revertitur. Sed renascens gyrat per meridieni, quia obliquo dnctu ab ortu ad lineam meridianam conscendit; deinde flectitur ad a/juUonem, quia, ad occasum descendens, rursus obliqua progressione ad aquilonem inclinatur ». — Quantum ad motum annuum sic: « Oritur sol, quando per vernale aequinoctium ad nostrum polum consurgit. Occidit, quando per autumnale aequinoctium exiens ad inferiora descendit. Qyrat per meridiem, quando in liiemalibus signis commoratur. Flectitur ad aquilonem, quando in aestivis signis, quae polo boreali viciniora sunt, circumfertur ». Et sic non stat sol per naturam, sed solum per miraculum, sicut legitur losue decimo: « Sol contra Gabaon ne movearis, et luna contra vallem Hailon » etc.

(Vers. 6.). Lustrans universa. Hic tangitur tertio sive invento, qui vel est motus aeris secunduni aliquos philosophos, vel secundum Aristotelem niotus vaporis in aere, ad cuius motura etiam movetur aer. Propter quod iJicit: Lustrans universa in circuitu pergit spiritus, id est, ventus omnia per- Instrando circuit. Spiritus dicitur ventus; Exodi decimo quinto: « Flavit spiritus tuus, Domine, et opernit eos mare»; et in Psalmo: «Ignis, grando, nix, glacies, spiritus procellarum ». — Hic pergit in circuitu, quia oritur a quatuor plagis terrae; Zachariae secundo: « Fugite de terra aquilonis, quoniam in quatuor ventos caeli dispersi vos»; et Ezechiehs trigesimo septimo: « A quatuor ventis veni, spiripincium, etpost aguilonem subnectitur hoc est a principio artetus » etc. Quatuor enini venti sunt principales et octo collalerales. — Et in circulos suos revertitur, quia tunc cessat ventus, quando vapor ille quiescit et ad terram, unde oritur, revertitur. Et quia causa illa estocculta, ideo dicitur in Psalmo: « Qui producit ventos de thesauris suis », id est occultis.

Vel, sicut exponit Glossa, potest hoc intelligi de sole quantum ad motum annuum, qui lustrat universa et revertitur in circulos zodiaci; et dicitur sol spiritus, quia principium et causa vitae omnis; unde cetera facit spirare.

(Vers. 7.). Oinnia flumina etc. Hic tang:itur mutabilitas quantum ad naturam elementarem visibilem, scilicet aquam, quia non est ibi status; omnes enim aquae moventur ad mare; unde dicit: Onmia flwmina intrant in mare, scilicet magnum oceanum, de quo dicitur lob trigesimo octavo: « Quis conclusit ostiis mare, quando erumpebat, quasi dc vulva procedens »? Et motus iste non terminatur, quia mare non impletur; ideo subdit: El mare non redundat. Et quia istud videtur mirabile, ideo reddit huius causam: Ad locum, unde exeunt, flumina reverlunlur, non ut ibi quiescant, sed ul ilerum fluanl. Flumina exeunt occulte, manifeste redeunt, quia per meatus subterraneos et excolationes quasdam exeunt. Et sic omnia feruntur in circuitu et vanitati subiecta sunt; Hugo: » Ecce, quomodo in circuitu feruntur omnia et vanitati subiecta sunt; et scimus, quia circulus fmem non liabet; quae ergo in circuitu currunt, currunt quidem, sed ad fmem non perveniunt. Quae igitur requies sperari potest, ubi status nullus esse potest? Et ideo de impiis diclum est: «Caput circuitus eorum »; et iterum: «In circuitu impii ambulant »; et iterum: « Deus meus, pone illos ut totam ».

Spiritualiter notandum, quis sit iste sol, quis sit iste spirilus lustrans, quae flumina circumeun- «la et redeuntia.

Sol iste est Christus, de quo Malachiae quarto: <t Orieiur vobis timentibus nomen meum Sol iustitiae». Iste sol oritur in nativitate ad illuminandum; Isaiae sexagesimo: «Surge, illuminare, lerusalem »; et loannis primo: « Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem». — Iste sol occidit, in ad redimendum; Amos octavo: « Occidet sol in meridie », id est in vehementi amore caritatis. — Iste sol ad locum suum revertitur, in ascensione; Lucae decimo nono: « Homo quidam abiit in regionem longinquam » etc. — Iste sol gyral per meridiem, id est in ferventi Sanctorum dilectione; Cantici primo: « Indica mihi, quem diligit anima mea, ubi pascas, ubi cubes in meridie »; et loannis decimo quarto: « Si quis diligit me » etc, posl: «.d eum veniemus et mansionem apud eum faciemus ». — Iste flectitur ad aquilonem in extremo examine; leremiae primo: « Ab aquilone pandetur omne malum » etc.

Spiritus iste luslrans est Spirilus sanctus, qui ideo lustrare dicitur, quia nos facit omnia perscrutari; primae ad Corinthios secundo: « Spiritus omnia scrutatur, etiam profunda Dei ». — Iste dicitur ire in circuitu, quia nos facit circuire; unde Sapientiae septimo: « Spiritus sapientiae mobilis »; sicut eliam circuiens, quia nos facit considerare circuitum miseriae; lob primo: « Nudus egressus sum de utero matris meae, et nudus revertar illuc». Item circuitus gratiae, de quo loannis decimo sexto: « Ejiivi a Patre et veni in mundurr, et iterum relinquo mundum et vado ad Patrem». Itera gloriae, Ezechielis primo: « Hic eral aspectus spiendoris per gyrum, et haec erat similitudo gloriae Domini ». Hunc facit considerare Spiritus Dei; secundae ad Corinthios tertio: « Nos revelata facie gloriam Domini spcculabimur » etc. — Iste circuitus est in consideratione, quod omnia a Deo et ad Deum. Et dfcit Dionysius, quofl Angeli circulariter moventur cirpa thronum.

Flumina ista sunt flumina gratiarum, de bus loannis septimo: « Qui creditinme, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre eius fluent». — Mare, a quo flumina habent ortum, est divinae largitatis immensitas, quae non augetur nec minuitur; « Magnus enim Dominus noster et magna virtus eius; et sapientiae eius non est numerus ». — Ad hoc mare redeunt flumina gratiarum actionurn, ut iterum fluant; loannis quarto: « Qui liiberit ex aqua hac, quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam ». Ab hoc exewnt; lacobi primo:

« Omne datum optimum et omne donum perfectum desursum est ». Et sicut flumina cessant esse et siccantur, cum cessant fluere et quiescunt; sic et dona gratiarum; Psalnnis: « Tu dirupisti fontes et torrentes», per largitatem; « tu siccasti fluvios Ethan», per iudicii severitatem.

l. Quaeritur liic primo de lioc quod dicit: Quid habet amplius homo etc.?

1. Ista videtur esse haeretica sententia et convenire cum illa, quod vanus est omnis, qid seivit Deo.

2. Item in Psalmo dicitur: Palienlia pauperum iwn peribit in finem: ergo aliquid etc.

3. Item Proverbiorum duodecimo: Qui operatur terram suam satiabitur panibus: ergo bonum est operari et laborare.

Respondeo: sicut dicit Hugo, facienda est vis in hoc, quod dicit: Quo laborat sub sole; « idem enim est, ac si diceret: sub tenipore ».

Propter quod notandum, quod quaedam fiunt cum tempore, ut illa quorum ortum non praecessit tempus, sicut angelica natura et materia prima. Quaedam fiunt in tempore, quae inceperunt post temporis ortum, sed in tempore non habent occasum, ut anima Petri. Quaedam fiunt in tempore et sub tempore, quae post ortum teniporis inchoanl et in tempore terminantur, cuiusmodi sunt mutabilia. Et talia sunt duplicia: quaedam enim fumt pro tempore et suh tempore, et talia transeunt actu et fructu; quaedam pro aeternitate, et talia transeunt actu, sed manent radice et fructu, quia manet bona voluntas in aeternum remuneranda.

Cum igitur dicit, quod non habet homo nisi vanitatem ffe imiverso labore, quo laborat suh sole; intelligitur, secundum quod labor est suh tempore quantum ad actum et intentionem; et tunc non habet locum in bonis.

II. Ilem quaeritur de hoc quod dicit: Terra in aeternum stat.

CoNTRA: 1. Matthaei vigesimo quarto: Caelum et terra transihunt: ergo non stat terra.

2. Item, Apocalypsis vigesimo primo: Vidi caelum novum et terram novam, ergo terra inveteratur: non ergo stat etc.

Respondeo: dicendum, quod terram stare est dupliciter: vel quantum ad snhstantiam, vel quantum ad figuram sive dispositionem; dico, quod terra stat in aeternum quantum ad substantiam, sed praeterit quantum ad figuram; primae ad Corinthios septimo: Praeterit figura huius mundi. Sed homines generantur et corrumpuntur quantum ad substantiam, ut non homines, sed morlui merito appellentur.

Vel aeternum dicitur multipliciter: uno modo, nem aeternam. Alio modo, quod habet finem, sed non in tempore; sic tempus dicitur esse aeternum. Tertio modo, cuius significatum nunquam finilur. Quarto modo, cuius substantia nunquam flnitur. Quinto modo, cuius substanlia nec finitur nec incepit. — Hoc ultimo modo solus Deus; quarto modo convenit terrae quantum ad substantiam, tertio modo quantum ad significatum, primis duobus modis quantum ad figuram. — Et sic patet responsio ad illud dupliciter.

HI. Item quaeritur de hoc quod dicit: Oritur sol et occidit.

1. Cum enim alia similiter luminaria orianlur, quaeritur, propter quid magis de sole dicit quam de aliis?

2. Item, videtur inordinate procedere, quia prius dicit, quod occidit, quam dicat, quod gyratper meridiem; prius enim gyrat quam occidat.

Respondeo: ad hoc dicendum, quod determinata mutabilitate in sole, qui est nobihssimus et lucidissimus inter corpora caelestia, suflicienter datur intelligi in aliis.

2. Ad illud secundum dicendum, quod non ordinat secundum progressum, sed secundum dimensiones sive terminos dimensionum; ideo, quia oppositi sunt oriens et occidens, ideo immediate ordinantur; item, quia meridies et septentrio, ideo similiter immediate ponuntur in modum crucis. mento magis unus locus solis quani alius. — Si tu dicas, quod ad locum, a quo incepit cufsum; istud manifeste falsum est, quia semper sol movetur motu proprio vel ascendendo, vel descendendo: ergo nunquam redit in idem.

3. Item, quid est quod dicit: Fkctem ad aquUonem. Si enim sol movetur motu diurno motu firmamenti; et flrmamentum uniformiter similiter movetur: ergo non flectitur magis ad polum arcticum quam ad antarcticum, vel e contrario. — Sidicas, Va(. exemplum afTert sncerdotium Lngis, quod figurahal

quod intelligitur: motu proprio; sed sol secundum raotum proprium ascendit et descendit in zodiaco, et quando ascendit, accedit ad aquilonem; quando descendit, appropinquat ad austrum: ergo non magis flectitur ad aquilonem quam ad austrum.

Respondeo: dicendum, quod est loqui de motu solis diurno el annuo. Si loquamur de annuo, verum est, quod sol in locum suum revertitur, quia inde coepit moveri. Si autem inlelligamus de diurno, non redit in locum suum, a quo coepit moveri, secundum veritatem, sed secundum nostram aestimationem, quoniam non facit sphaeram, sed spiram.

2. Ad secundum dicendum similiter, quod si loquamur de motu annuo, verilatera habet secundura quatuor terapora, ut praedictura est, quia oritur in vere, occidit in autumno, gyrat per raeridiem in hieme, flectitur ad aquilonem in aestate. — Si autem intelligas de motu diurno, hoc non habet veritalem nisi secundura nostram aestimationem. Nos enim videraus, firmamentura raoveri, et iraaginaraur polos eius a dextris et a sinistris; sed non est sic, imrao unus potus est quasi super capita nostra, ut aquilonaris; alter quasi sub pedibus. Quando ergo sol volvitur secundura polos firraaraenti, noa recte vadit super capita et sub pedibus, sed quasi transversaliter; et quia nos videraus secundum aequalitatem, videtur nobis, quod de die vergat ad raeridiera et de nocte ad aquilonem.

V. Item quaeritur de hoc quod dicit: Flumina exeunt a mari.

CoNTRA: Mare est amarum, et fluraina dulcia; sed contraria non habent ortum ab uno principio, nec unura ab alio: ergo nec mare a flurainibus, nec fluraina a raari.

Respondeo: dicendura, quod oranis aqua per naturara est dulcis vel insipida, ut dicit Philosophus; sed amara fit ex accidenti, vel per exhalationera partiura subtilium, remanentibus terrestribus, vel per coraraixtionem partium terrestrium. E contrario aqua illa, sicut accidentaliter facta est amara, potest redire in dulcedinera per subtiliationem; sicut est experimentum de Vase teireo posito in mari. Qaoniam igitur fluraina, etsi redeant ad raare in magna abundantia, lamen exeunt latenter et sub terra et per quasdam excolationes; ideo aqua subliliatur et in dulcedinera vertitur.

Qaod ergo obiicitur, quod unura contrariorum non habet ortura ab alio; dicendura, quod aqua aquae non est contraria; et si habeat contrariara dispositionem, non habet per naturam, sed per accidens, sicut patet in aqua calida et frigida. Nec est ortus flurainura a raari ratione proprietatis, quia prior per naturam est dulcedo in aqua, sed quantum ad defluxum, sicut potus vini a dolio; quia ille locus continens est aquarum abundantiam, unde incessanter flt eraanatio. Secundo consideratur vanitas mutabilitatis rerum secundum esse, quod habent in intellectu humano, et haec probatur triplici ratione.

Cunctae res difficiles etc. Supra deterrainata est vanitas in rebus secundum esse, quod habent in universo; hic determinatur vanitas secundum esse, quod habent in inlelkctu humano; et ostenditur in eis vanitas Iriphciter: prirao, quia non patent; secundo, quia non implent, ibi: Non satiatur oculus visu; tertio, qms. mn permanent, ibi: Non est priorum memoria. Non patent ad interpretandura vel docendura; non implent ad discentem reficiendum et quietandura; non permanent ad memorandum. Et respiciunt isti tres actus triplicem vita in nobis: interpretativara, cognitivam et memorativam.

(Vers. 8.). Primo igitur notatur, quod non patent ad explicandura; ideo dicit: Cunctae res di/flciles, scilicet ad inveniendam earura rationem; unde Sapientiae nono: «Dinicile aestimaraus quae in terra sunt; et quae in prospectu sunt invenimus cura labore »; infra octavo: « Intellexi, quod operum Dei nuUara possit homo invenire rationera» etc; et ideo, quia ditficiles sunt, non potest homo eas explicare sermone; lob trigesimo octavo: « Quis enarrabit caelorura rationera »? Ecclesiastici quadragesirao itertio: « Multa dicemus, et deficiemus in verbis; consummatio sermonum ipse est».

(Vers. 8. 9. 10.). Non saturatur etc. Hic secundo tangitur, quod non implent ad discentem reficiendum; et quia duobus sensibus raaxirae addiscimus, visu scilicet et auditu; ostendit, quod in neutro est satietas; et propterea dicit: Non saturatur oculu,s visu; Proverbiorum vigesirao septirao: « Oculi enim horainuni insatiabiles». Nec auris impletur auditu, quoniam est ibi pruritus audiendi nova et curiosa; secundae ad Timotheum quarto: « Ad sua desideria coacervabunt sibi magistros prurientes auribus ». Et ratio huius est, quia illud, in quo est vera satietas, nec oculus vidit, nec auris percepit; primae ad Corinthios secundo: « Nec oculus vidit, nec auris audivit » etc. ingreditur per parietes cereos (It potabilis aqua; tanquam enim

Et quod in his terrenis non possit refici, ostendit, quia oculus et auris vult nova percipere; seii nihil in novitate manet: ergo auris et oculus in nullo implentur. Maioreni supponit, et nianifestatur Actumn decimo seplimo: «.thenienses ad nihil aliud vacabant, nisi aut dicere, aut audire aliquid novi »; sed hic proponit minorem, quia nihil habet novitatem, nec quantum ad esse nec quantum ad fieri. — Proplerea dicit: Quid esl quod fuit? Quaerit et ipse respondet: Ipsum quod futurum est: ergo a simphci conversa: quod futurmn est fuit. Similiter sequitur: Quid est quod factum est? Respondet; /psum quod, faciendum est: ergo a simplici conversa: quod faciendum est factum est. — Et ex hoc concludit: Nihil sub sole novum, nec valet quisquam dicere: Ecce hoc recens est: ergo nec dicere nec audire aliquid novi. Et rephcat probationem: lam enim praecesserunt in saeculis, quae fuerunt ante nos; secundae Petri tertio-: « Ex quo [«tres nostri dormierunt, omnia sic perseverant ».

(Vers. U.). Non est priarum memoria. Tertiohic 3. tangitur, quod res non permanent ad memorandum, quia omnia traduntur obhvioni; unde dicit: Non est priorum memoria, scihcet apud nos posteriores; Sapientiae secunuo: « Nomen nostrum obhvionem accipiet per tempus, et nemo memoriam habebit operum nostrorum ». Et sic est in praeteritis et in futuris; unde subdit: Sed nec eorum quidem, quaepost futura sunt, erit recordatio apud eos qui futuri sunt in novissimo, id est: posteriores non erunt memores priorum, et hoc propter tempus, quod inducit obhvionem; infra secundo: « Futura tempora obhvione cuncta operient ».

1. Quaerilur de hoc quod dicit: Cunctae res difficiles.

Contra: 1. Multa sunt, quorum cognitio est communis nobis et brutis: ergo non est difficile homini cognoscere quod cognoscit bestia.

2. Item, quaedam sunt, in quibus non contingit errare, sicut in cognitione sensibihum — quia sensus non fallitur circa proprium obiectum — et principiorum intelhgibilium, sicut dignitatum; et taha facile est cognosc«re.

3. Item, quid est quod dicit: Non potest homo eas explicare sennone? Facilius est homini loqui, quam alicui creaturae facile operari: ergo si alicui creaturae facile est operari, ergo homini, eius operationem explicare.

Resix»ndeo: dicendum, quod est cognoscere ««- miplene, ut quando cognoscitur secundum accidentia, vel secundum aliquam operationem. Est iterum cognoscere perfecte, et ille perfecte cognoscit, qui plene novit substantiam, virtutem et operationem et causas et rationes horum. Et quia virtus est occulta, et substantia remota a sensibus; ideo cunctae res nobis sunt difficiles.

1. Quod ergo obiicitur, quod aliqua cognoscimus cum brutis, verum est aliquahter, ut quod hoc est amarum; sed plene brutum nihil cognoscit.

2. Simihter patet secundum: quia, secundum quod sensibile est, manifestum est.

3. Per hoc etiam patet sequens: quia differt dicere aliquid et explicare; explicare enim est latentes rationes intus et involutas extra depromere; el hoc non potest facere, nisi qui intelligit; et hoc arduum est et paucorum.

4. [tem quaeritur de hoc quod dicit: Non saturatur oculus visu etc.

5. Quaeritur, quare non inducit in aliis sensibus, cum similiter per eos contingat cognoscere?

6. Item, quid est quod dicit: Non saturatur? Dicitur enim tunc sativrari, quando non vult amplius de eo quod desiderabat; sed contingit aliquando, quod homo non vult plus videre nec audire, immo quiescere: ergo etc.

7. Item, si non saturalur, ergo desiderium eorum nunquam quiescit: ergo cum desiderium, cuius non esl quies, fruslretur fme; et omne tale otiosum: ergo desiderium visus est oliosum.

Respondeo: dicendum, quod ideo solum istos duos sensus commemorat, quia loquitur de sensibus, secundum quod sunt via in cognitionem et referuntur ad sensualem iucunditatem. Et duplex est verbiun, quo recognoscimus omnia: verbum scilicet divinum et verbum humanum. Verbum divinum est omnis creatura, quia Deum loquitur; hoc verbum percipit oculus. Verbum humanum est vox prolata, et hoc percipit auris. — Vel quia duplex est cognitio: per inven- Simili modo Arislot., I. Elhic. c. 2,.de ultimo hominis

tionem et doctrinam; nam prima respicit visum, secunda vero respicit auditum.

1. ± Quod obiicitur de saturitate; dico, quod loquitur de horum saturitate, secundum quod sunt organa cordis et voluntatis sive appetitus; et quia cor non saturatur, nec hi duo sensus. Unde Hugo: « Omnis pulcritudo, omnis iucunditas, omnis suavitas rerum conditarum afBcere cor humanum potest, satiare non potest nisi illa dulcedo sola, ad quam factum est».

2. Quod ergo obiicit: fruslrari, falsum, quia alibi terminatur.

3. Quod obiicit, quod non vult plus; hoc est, quia lassatur et fastidit, non quia saturatur.

III. Quaeritur de hoc quod dicit: Nihil sub sole Contrarium videtur: 1. leremiae trigesimo primo: Novum faciet Dominus super terram.

2. Item, Apocalypsis vigesimo primo: Vidi caelum novum et terram novam.

3. Item, ex hoc verbo videtur error confirmari, quod in rebus sit circulatio secundum egressum, ut eadem sint quae fuerunt, et hoc per litteram sequentem: lam praecessit in saeculis, quae fuerunt ante nos; et sic verificari videtur error ille, qui ponit, post magnum annum, qui continet quindecim millia annorum, omnia renovari.

Respondeo: dicenduni, quod est operatio conditionis, conservationis, reparationis, glorificationis; quaelibet istarunl operationum est supra naturam, et ideo non erit suh sole sive sub tempore, sed supra, praeter propagationem; unde de hac tantum intelligit.

Et sic patent alia. — De hac « notandum, quod 3. ipse vocat novum, cuius simile non praecessit; et sic non est aliquid novum secundum propagationem, quia semper ibi simile ex simili; ipse autem obiicit, quasi dicat de eodem; et illud est sic impossibile intelligere, quia, si omnis forma corrupta et iterum generata differt numero, non potest inteUigi de eodem numero.

IV. Item quaeritur de hoc quod dicit: Non esl priorum memoria.

CoNTRA: Dicitur in Psalmo: Meniw fui operum tuorum, Domine.

Respondeo: ad hoc dicunt aliqui, quod illud intelligitur de malis, non de bonis. — Sed istud adhuc falsum, quia etiam multa mala sunt in memoria. — Et propterea dicendum, quod ista propositio non est intelligenda ut vera universaliter, sed ut in pluribus, quia plurium est obUvio quam memoria; plurima tamen eorum quae facta sunt, in nostra memoria sunt. Art. 2. Ex consiiieratione duplicis vanitatis rerum manifestat et reprehendit suam curiositatem.

Ego Ecclesiastes fui rex etc. Supra ostendit in rebus vanitatem; hic ex consideratione mutabilitatis rerum suam reprehendit curiositatem. Et habet haec pars duas, quia primo suam manifestat curiositatem; secundo reprehendit curiositatem ob vanitatem, secundo capitulo: Cumque convertissem me ad universa opera. Primo manifestat suam curiositatem, primo quidem in operibus prudentiae. secundo, de curiositate opulentiae sive artis mechanicae, ibi: Magniftcavi opera mea. — Prima habet duas: quia primo agit de curiositate quantum ad considerationem naturalium sive scientiae speculativae; secundo, quantum ad considerationem moralium sive scientiae practicae, ibi: Locutus sum in corde meo etc.

DesoTibitar ouiiositas philosophiae, primo quidem quoad considerationem rerum naturalium, et hoc quadruplici Ratione.

Curiositatem igitur in operibus naturae sive in consideratione operum divinorum hoc ordine describit. Primo innuitur considerantis idoneitas, secundo vero ipsius curiosilas, tertio divini iudicii severitas, quarto concluditur vanitas:

(Vers. 12.). Primo igitur notatur considerantis idoneitas, cum dicit: Ego Eccksiastes; quia in eo fuit sapienlia, ideo se dicit Ecclesiasten, id est concionatorem; fuit etiam potewia, unde dicit: fuirex; fuit etiam pa, unde subdit: in lerusalem, quae interpretatur visio pacis; Ecclesiastici quadragesimo

septimo: « Salomon imperavit ia diebus pacis»; primi Paralipomenon vigesimo secundo: «Filius.qui nascetur tibi, erit pacificus»; et quia hoc habebat, ideo nihil a consideratione retrahebat.

(Vers. 13.). Et proposui in animo meo etc. Tangitur hic secundum, scilicet ipsius curiositas, quia omnia vohiit scire et subtihter indagare. Propterea dicit: Et propositi. in animo meo r/waeyere, scilicet ab alio, et investigare sapienter, per me ipsum; et hoc est curiositas; ad Romanos duodecimo: « Non plus sapere, quam oportet sapere, sed sapere;ul sobrietatem »; unde Proverbiorum vigesimo quinto: « Mel invenisti, comede quod suiricit tibi, ne forte satiatus evomas illud ». De omnibus, quae fiunt sub sok. Ecce,.niaior curiositas, quia de omnibus; Ecclesiastici tertio: « In supervacuis rei)us noli scrutari multipliciter, el in pluribus operibus eius ne fueris curiosus; plurima enim super sensum hominuin ostensa sunt tibi ».

Hanc occupationem pessimam etc. Tangitur hic tertium, scilicet divini iudicii severitas; quia. divino iudicio propter peccalum primi parentis factum est, quod noslra vis rationalis ita libenter luxuriatur in cognitione terrenorum. Propter quod dicit: Ilanc occupationem pessimam, quia non tanlum est culpabilis, sed etiam poenahs; dedit Deus filiis hominum, id est dari permisit; vel ratione poenahtatis dedit iusto modo,- ut occuparentur in ea, ac per hoc immemores essent suae salutis.

Unde notandum est, quod est occupatio mala, quae est ex infirmitate; de hac Ecclesiastici quadragggjjjji 5. Occupatio uiagna creata est omnibus hominibus, et iugum grave super filios Adam a die exitus de venire raatris corum usque in diem sepulturae in matrem omnium ». — Est occupatio peior, quae est ex ignorantia, de qua lob tertio: « Obscurent eum tenebrae et umbra mortis; occupet eum cahgo et involvatur amaritudine ». — Tertia est ex curiositate, et haec est pessima, et de hac loquitur hic.

Et notandum, quod « occupatio, ut dicit Hugo, distractio mentis, quae avertit et distrahit et illa- queat animam, ut non possit cogilare ea quae salutis sunt ». Curiosilas vero est intellectus huroani libidinosa prostitutio, passim quamlibet veritatem amplexans et cum ea adulterans, quia sola prima veritas est sponsa.

(Vers. 14. 1!5.). Vidi cuncta, quae fiunt elc. Tangitur hic quarto inventa vanitas, quia nihil amplius profecit, nisi quod in sua consideratione vanitatem invenit. Et propterea dicit: Vidicuncta, quae fiunt sub sole, id est, omnia consideravi. Et ecce, universa vanitas, id est, aperte apparet in eis vanitas, quia, secundum quod dicil.postolus ad Romanos octavo, « vanitati subiecta est omnis creatura non volens »; nec tantuin vanitas, immo el afflictio spirilus. — Sed quia non vident hoc omnes, et quia ila laborant inaniter el non sentiunt suam afflictionem; huic quaestioni tacitae respondet dicens: Perversi etc. Quia plures inveniunlur mali quam boni, plures stulti quam sapientes; proplereadicit: Perversi difficile corrigunlur; unde Proverbiorum decimo octavo: « Non recipit stultus verba prudenliae, nisi ea dixeris, quae versantur in corde suo ». Et slultorum infinitus est numerus, scilicet prae multitudine; et hoc non solum esl vanitas considerare, imino etiam afflictio; unde dicitur in lsalmo: « Vidi praevaricantes, et tabescebam »; et rursus: « Tabescere me fecit zelus meus ».

Perverlitur homo per malam cogitationem; Sapientiae primo: « Perversae cogitatipnes separant a Deo; probata autem virtus corripit insipientes». Per malam affecliomm; Proverbiorum decimo septimo: « Qui perversi cordis est non inveniet bonum, et qui verlit linguam incidet in malum ». Per malam locutionem; Proverbiorum decimo: «Labiaiusti considerant placita, et os impiorum perversa »; Proverbiorum secundo: « U t eruaris ab homine, qui perversa loquitur ». Per iniquam operalionem; Proverbiorum secundo: « Laetantur, cum male fecerint, et exsultantin rebus pessimis»; Isaiaeprimo: «Quiescite agere perverse ».

I. Sed quaeritur hic prirao de hoc quod dicit: Hanc occupationem pessimam etc.

CoNTRA: Hoc est peccatum: ergo dedit Deus peccatum. — Si tu dicas: dedit, id est permisit dari;

secl similiter permisit furari: ergo esset recte dicendum, quod Deus furatur.

Respondeo: « peccata media inter primam apostasiam et ultimam poenam sunt poiena et culpa'»; qyjgjji autem plus dicunt rationem culpae, quaedam plus rationem poenae; illa quae plus dicunt rationem poenae, attribuuntur iusto Dei iudicio, et talis est occupatio el excaecatio Imiusmodi.

II. Item quaeritur de hoc quod dicit: Perversi difjicile corriguntur: quia facile est, aliquem perverti; sed perversio est tontra naturam: ergo si facillimum est reverti ad naturam; cum vitium sit contra naturam, facillimum est corrigi.

Respondeo: ratio sumitur et ex parte operis mali, quia « bonum est uno modo, malum autem omnifarium '»; et ex parte operantis potentiae, quae redditur infirma per culpam, et ideo non pbtest in opus strenuum; et a parte oppositionis honi ad nialum secundum privationem, quia facillimiim est recedere ab habilu ad privationem, sed difficile, vel omnino impossibile est redire.

Desoiibitur curiositas philoaophiae secundo quoad considerationem moialinm, et hoc quadruplici ratione.

Locutus sum elc. Egit supra de consideratione naturalium; hic simihter ostendit suam curiositatem in consideratione moralium; et hoc quidem facit hoc ordine. Primo enim notatur ipsius a naturalibus ad moraha tramlatio; secundo vero, afflictionjs inventio; tertio vero, conversio ad delectabilium fruitionem; quarto, reditus ad utilium considerationem.

(Vers. 16. 17.). Primo igitur insinuatur ipsius ad sum in corde meo, scilicet per cogitationem, dicens: Ecce, magnus effeclus sum, in fama; et praecessi omnes sapientia, qui fuerunt anle nie in Jerusalem; tertii Regum quarto: « Et praecellebat sapientia Salomonis sapientiam omnium Orientalium et.egyptiorum, et erat sapientior cunctis hominibus»; Ecclesiastici quadragesinio septimo: « Eruditus est in iuventute sua, et impletus est quasi flumen sapientia ». Et hanc cognitionem habuit partim revelatione; unde dicit: Mens mea contemplata estmuUa sapienter, divinitus scilicet iUustrata; et partim etiam sua soUicitudine; unde et subdit: Et didici; Proverbiorum quarto: « Ego fui fihus tenellus patris mei et unigenitus coram matre mea, et docebat me »; Proverbiorum ultimo: « Visio, qua erudivit eum mater ». — Hanc igitur sapientiam considerans se habere in rerum naturalium investigatione, quia « disputavit a cedro Libani usque ad hyssopum », secundum quod dicitur tertii Regum quarto; voluit se transferre ad momfea; unde dicit: Dedique cor meum, ut scirem prudentiam, quantum ad facienda; atque doclrinam, quantum ad cognoscenda; erroreiite, contra prudentiam; et stultitiam, contra doctrinani; quia non scitur aliquid perfecte, nisi cognoscatur eius oppositum. Et haec utile est scire, quando modo debito inquiruntur; unde Proverbiorum oclavo: « Accipite disciplinam et non pecuniani; doctrinam magis quam aurum eligite».