Caput XIII. Explosa hæreseos, erroris ac schismatis nota, aliæ notæ excutiuntur ; articulos Gallicanos neque esse temerarios, neque scandalosos, neque piarum aurium offensivos ;…
Explosa hæreseos, erroris ac schismatis nota, aliæ notæ excutiuntur ; articulos Gallicanos neque esse temerarios, neque scandalosos, neque piarum aurium offensivos ; vera pietas cum veritate et traditione conjuncta : censuræ vagæ et inconditæ : sancti Ambrosii locus : prima pars concluditur.
Explosis hæreseos, erroris ac schismatis, quas quidam inustas nobis volunt, notis, supervacaneum videri posset de aliis notis [608] dicere ; cum facile intelligatur ex dictis, cleri Gallicani Declarationem tanta auctoritate nixam, nihil immodeste aut contumeliose asserentem, nihil novi christianis auribus afferentem, neque temerariam, neque scandalosam, neque piarum aurium offensivam esse. Ne tamen aliquid omittere videamur, has quoque perpendamus notas.
Non deerunt forte rerum ecclesiasticarum imperiti, qui patres Gallicanos eo nomine temeritatis accusent, quod de primæ Sedis auctoritate, et quidem nulla necessitate, statuere ac judicare videantur.
At illi, si qui sunt, theologiam ne primo quidem, ut aiunt, limine salutarunt. Solet enim theologia de Deo, divinisque personis, atque aliis fidei christianæ mysteriis quæ tradita sunt, dicere, summa cum reverentia divini Numinis. Eodem plane ritu de Sede apostolica tractat, neque ullam sibi vindicat in ejus jura auctoritatem, cum ea, quæ de ipsa sint tradita, exequitur et exponit. Ita clerus Gallicanus magnum unitatis pacisque mysterium in Sede apostolica collocatum, cum omnibus catholicis impense veneratur : qua in re à Christo constituta sit ejus auctoritas, ne aliena, ne prava, ne invidiosa attingantur, summa cum reverentia ex Patrum traditione declarat.
Temerarium passim theologi definiunt, quod nove, insolenter et audaciter nulla doctorum auctoritate dicitur ; quæ multum à nostris abesse ipsi adversarii confitentur, cum gravissimos nostræ sententiæ defensores nominent. At vero quanto magis ab omni temeritatis crimine nostros articulos eximemus, cum probationibus expeditis conciliorum atque Pontificum decretis niti ostendemus ? « Est et ea, inquit Canus, temeraria propositio, quæ in doctrina fidei, cum celebris universitatis communi decreto ac definitione pugnat. Quanquam enim circumferuntur articuli Parisienses, qui non sunt fidei articuli omnes, quoniam ne hanc quidem vel longissime tangunt ; sed ejus Academiæ tamen de fide et religione fixa constantiaque decreta semper Christi Ecclesia suspexit ; qui vero contempserunt, inaniaque et levia ac pro [609] nihilo existimaverunt, omnes ad unum periclitati sunt. » Qua regula non profecto nos, sed ii sunt temerarii vel maxime, qui nos Parisiensis Academiæ defensores exosi, etiam temeritatis, quodque est gravius, erroris ac schismatis accusant.
An forsitan temere allata sunt in medium, quæ tractari necessitas nulla cogebat ? Verum aliud est nova sine necessitate quærere, aliud vetera et ab antiquis sæpe tractata, atque ab ipsis synodis Constantiensi et aliis, summa necessitate quæsita et decisa retinere. Cur autem ea repeterent Gallicani Patres, in præfatione Declarationis, atque in epistola ad episcopos scripta, causas idoneas protulerunt, quas æqua posteritas probatura sit, neque jam improbent ii, qui necessariam doctrinam omni arte opprimi atque oblitterari pridem ingemiscebant.
Neque fas erat cleri deputatis omittere ea, cum illis mandatum esset Ecclesiæ Gallicanæ antiquas et canonicas libertates asserere, quarum fundamenta ac summa his articulis continentur.
Sane qua modestia viros ecclesiasticos esse oportet, Lovaniensium quorumdam gravibus querelis ac Domini Strigoniensis censura moveremur, si afferremus nova. Cæterum, cum ea afferamus quæ saltem à trecentis annis toti Ecclesiæ nota1 à conciliis et Pontificibus, ut nos quidem credimus, approbata, ut autem etiam adversarii confitentur, et res ipsa docet, sine ulla censura relicta sunt ; non nos profecto, sed iniqui censores temeritatis incurrunt notam : quod quidem à censoribus nostris consideratum volumus. Sane id advertant quod dicimus : non enim dicimus non posse universim reprobari, nisi ea quæ Ecclesia expresse condemnavit ; sed, cum rebus pensatis, sæpe et consulto noluit aliquid condemnare, nemo jam nisi temere condemnare potest. Ecclesia enim perspexit non esse condemnationi locum.
Quæ ratio ostendit procul abesse à nobis scandali aut offensæ pietatis suspicionem. Quod enim Ecclesia à tot sæculis æquis [610] auribus pacatoque animo audiat, id repente scandalo aut offensioni vertere, nihil aliud est, quam commovere turbas, et perturbare pacem ecclesiasticam.
De pietate quod objiciunt, placet audire Melchiorem Canum, cum illud tractaret quod sit piarum aurium offensivum. Ibi vero demonstrandum aggreditur, « Ecclesiam propositionum absonarum consonarumque judicium in vulgi auribus minime collocasse. » Quo loco hæc habet : « Hic si abusus reprehendas, qui in imaginibus et colendis et ornandis, in sacellis , templis, monasteriis, sepulchrorum monumentis, sempiternisque memoriis condendis, invaluerunt plurimi ; si affirmes in ejuscemodi interdum, vel potius nimium sæpe, plus vanitatem valere quam religionem, diabolum quam Christum ; hi fortasse dicent, te Lutheranis opinionibus occupatum intolerabiles sonos fundere ; adeo in optimi quæque vulgus inconditum, falsa pietate, vanitatem , aut etiam superstitionem inducit . » Pergit : « Non est igitur habenda ratio vulgi promiscue imbecillis, perturbati, imprudentis ; sed prudentis, sinceri, pii, incorrupti ; nec theologia modo requirenda est, sed pietas et prudentia.2 »
Neque nos fugit quanta sæpe pars turbæ sint, qui etiam se peritos ac theologos videri volunt ; atque ut cætera taceamus, quot videmus, qui Luthero et Calvino per nimia et extrema repugnare pium putant, à quorum sententia nos alienissimos esse ultro profitemur ? Non enim si quid privati aliqui doctores adversus Lutheranos urgendum putarunt, id nos statim ut fidei decretum amplecti oporteat ; sed nempe, ut dicebat olim sanctus Cœlestinus Papa : « Sufficere credimus quod apostolicæ Sedis nos scripta docuerunt ; » scilicet Pii IV professionem, qua plane perfecteque hæretici condemnentur ; atque id gravioribus theologis ac doctoribus, cardinali Perronio, eumque secuto Meldensi episcopo, ac tot cardinalibus Romanisque prælatis, ipsique adeo sancto Pontifici Innocentio XI placuisse gaudemus in Domino, totique Ecclesiæ gratulamur. Ulteriora extorquere non suadet vera pietas. Ut enim nihil à fide demi, ita nihil addi fidei debet ; reique animarum sunt, qui plus ab hæreticis postularint, quam communi [611] omnium fide requiratur. Neque minus absurdum est aliud à catholicis doctoribus extorquere velle, nisi forte aliam fidem in Ecclesia docemus, aut tuemur in scholis, aliam contra hæreticos propugnamus.
Pietatis vero nomine ad aliud nos cogi, nec ipsa sinat pietas. Vera enim pietas non cæco affectu, sed majorum auctoritate ac traditionis regula ducitur. Quæ ab his aberrant finibus, sine more modoque crescunt, veramque pietatem falsis et alienis, ex arbitraria pietate superstructis, obscurant et offuscunt. Hæc arbitraria pietas multis persuasit sancti Petri successores, non tantum ex officio sanctos, sed etiam vita necessarie pios esse ; ut grave haberet bonus Otho Frisingensis, vir alioqui doctus et diligens, de Joanne etiam XII dici : « Sic reprehensibili ter eum vixisse et super hoc ab episcopis aliisque subditis suis conventum fuisse ; cui rei, inquit, durum videtur fidem accommodare ; quia Romana Ecclesia hoc speciale privilegium sacerdotibus suis adscribere solet, quod meritis Petri supra firmam petram fundati, nulla eos vel porta inferorum, vel turbo tempestatum ad exitialem ruinam involvat.3 » Quæ ab Ennodio Ticinensi deprompta,4 ac pro tempore laudata, Gregorius VII, quantum potuerat , confirmaverat,5 novo genere pietatis, quo vel negare manifesta, vel infanda , non tantum tacere, verum etiam probare cogeremur,
« At, inquit Baronius in hunc Othonis locum, non tanta nos vindicamus, ut esse non possit, quin fœdus turpisque moribus irrepat vel irrumpat in Sedem illam ; fide autem impius nullo modo.6 » Quasi magis illud ad pietatem pertineat, ut nullus fide impius Pontifex esse possit, aut transire cogamur ad illam fere ab omnibus explosam, et canonistis omnibus, theologis omnibus repugnantem Alberti Pighii sententiam, nullum Pontificem hæreticum esse posse. Hæccine ergo est pietas, omnibus ac singulis Pontificibus, quasi sub Christi nomine (quis enim tanquam ex [612] proprio nomine audeat) ista polliceri, ut, si quid, occulto Dei judicio, vel tale contingit, vel aliquando contingat, tum labascere incipiat, vana scilicet expectatione delusa, infirmorum fides, ac ipsa quoque Christi promissa vacillare putet. Atque hanc pietatem Bellarmino quoque et Suari placuisse vidimus. Neque, ista referentes, viros doctos ultro lacessimus, aut eorum pietati detractum volumus quidquam, quorum alioqui (Deus testis est) favemus laudibus. Id tantum advertimus, viris etiam maximis contigisse, ut vana saperent, quoties cæcis illis, quos pios vocare volunt, affectibus aliquid induxerunt.
Piget commemorare quot opinionum monstra ejusmodi pietas in Ecclesiam induxerit. Hinc enim etiam illud quo totus orbis circumsonat : « Pontificem utriusque potestatis apicem tenere, regna ac diademata dare ac detrahere, orbis dominum etiam in temporalibus, ac monarcham esse Christi Regis Vicarium, sive Viceregem, in regnis et imperiis omnia posse ; neque tantum indirecte, sed directe ; falli Bellarminum indirecta potestate contentum, neque postulantem ut ea tanquam de fide certa credantur ; hæc enim omnia de fide esse et qui negent esse hæreticos ; neque propterea quidquam iniqui regibus et imperiis metuendum, cum is à quo pendent, neque errare, neque quidquam injusti moliri possit.7 » Neque satisfiet nobis, si eum, qui recens hæc scripserit Marchionem, in rebus quidem theologicis ineptum imperitumque esse dicant. Ecce enim Nicolaus Dubois, theologiæ Professor primarius, nos serio et graviter ad hujus viri tractationem remittit, eumque cum honore nominat. Idem D. Dubois ait non posse constare Romano Pontifici summam illam potestatem, à Florentina synodo in decreto unionis attributam, nisi potestas etiam indirecta tribuatur : quin, illa eversa, eam partem decreti stare omnino non posse. Quare et D. Strigoniensis, illum Declarationis Gallicanæ articulum, quo potestas indirecta rejicitur, cum reliquis articulis, ut æque detestabilem, æque schismaticum damnat.
Nequevero placet indirectæ potestatis nomine, ac mutato tantum vocabulo res eadem, idem jugum imperiis impositum : neque probare possumus pietatem illam, quæ priscis inaudita [613] sæculis, conciliandis christianis, ac propagando Evangelio, publicæ denique paci inimica, invidiosis æque ac inanibus titulis Petri Cathedram oneret, eamque doctrinam reducere moliatur, quæ quoties exequenda prodiit, toties orbem christianum infandis bellis et cædibus cruentavit,
Neque etiam placent, pietatis licet nomine venditata, quæ passim apud canonistas legimus : « Posse Pontificem omnia in orbe terrarum : posse quæcumque Deus possit, excepto peccato, neminem ab eo rogare posse : Quid ita facis ? Legibus et statutis omnibus et generalibus conciliis posse eum contravenire legitime ; » et alia ejusmodi, Pontificibus bonis modestisque æque ac nobis exosa. Hæc ipsi canonistæ, puto, erubescant, nisi interpretatione molliantur. At pietas non est, inflare et exaggerare verbis Petri privilegia, tanquam exigua sint, quæ per sese sunt maxima ; eaque comminisci, quæ cum interpretatione recta evanescant atque effluant, malevolis interim calumniandi ansam præbeant, tendant laqueos imperitis, audaciores ad extraordinaria quæque contra regulam postulanda, aut etiam per obreptionem impetranda incitent, atque ita censuram canonum ac vim disciplinæ resolvant, ejusdemque instaurandæ spem omnem incidant. Cæterum cum talia nullus unquam docuerit Pontifex, neque unquam comprobarit, id unum à nobis scilicet vera pietas postulat, ut admiremur gravissimam, sapientissimam atque à Deo protectam Sedem, quæ tanta etiam assentatione circumdata modum tenuerit. Interim cum hæc nimia, pietas incomposita suaserit, certum nobis est nullam pietatem agnoscere, nisi cum veritate et traditione conjunctam.
Hæc erant quæ de particularibus censuris dicenda habebamus, quantum earum vim intelligere possumus, ex doctorum scriptis ; quæ arbitrariæ inani tantum strepitu teneant imbecilles animos, nulloque certo titulo, nulla certa ratione, tantum anathemata crepent, atque intentare non cessent. Eas ut veritate contemnimus, ita charitate refugimus, qui veritatem pacemque diligamus ; atque interim opponimus illud Ambrosii : « Fucum faciunt, qui non audent explicare quod sentiunt, censorie.8 » A [614] Sede certe apostolica, quæ et paci consulere, et antiqua revolvere, et posteritatem respicere, et omnia sæcula mente complecti soleat, nihil tale metuimus ; præsertim postea quam, uti jam facere aggredimur, nostra à conciliis et Romanis Pontificibus expresse et sæpe probata esse demonstraverimus. Nam hactenus iniqua certe conditione luctamur, qui tantum ictus declinamus, nondum arma expedimus. Nunc, cum probationes nostras allaturi simus, nostra jam liberior decurret ac lætior, ac veluti scopulos et syrtes prætervecta, plenis jam velis oratio navigabit.
Sancti Eusebii Romani Presbyteri ac Martyris acta referuntur.9
Tunc Eusebius Romanus presbyter martyrium passus est, cujus memoriam 14 Augusti cum Ecclesia Romana agimus ; quo die in Martyrologio Romano celebratur.
Hujus acta Baronius in Annalibus paucis refert10 : in notis ad Martyrologii diem 14 Augusti remittit ad Boninum Mombritium Mediolanensem, ex quo ejusdem Eusebii uberiora acta promamus.
Sed quandoquidem Mombritius in paucorum est manibus, non pigebit antiqua sancti Eusebii acta memorare, prout ea ex illustrissimi archiepiscopi Rhemensis excuso codice diligenter exscripsimus . Is igitur sic habet, tom. I, p. 51511 : « Tempore quo Liberius de exilio revocatus fuerat à Constantio Augusto hæretico, in eodem tantum dogmate, ut non baptizaret populum, sed una communione contaminaret plebem, Eusebius presbyter urbis Romæ cœpit declarare Liberium hæreticum et amicum |615] Constantii ; cumque multi in sancta confessione et catholica fide vitarent communionem Liberii per Eusebii presbyteri doctrinam, occupantur Ecclesiæ à Liberio, ejicitur Felix de episcopatu, subrogatur Liberius, tenetur Eusebius presbyter, et quod in domo sua, quam ipse construxerat, populum congregaret, et quia plebem sanctam exhortabatur. Tunc Constantias imperator aggreditur cum Liberio Eusebium presbyterum, dicens : Tu solus christianus es in urbe Roma ? Eusebius presbyter respondit : Sic confidimus in Domino, quia fideles non inveniet Christus, sicut et baptizati sumus, et benedictionem, quam à beato Julio suscepimus , tenemus. Liberius dixit : Nos cujus fungimur vice ? Nonne Julii antecessoris nostri ? Eusebius presbyter dixit : Si perseverasses in fide quam in persecutione primo tenere visus fueras. Liberius dixit præsente Augusto : Tam contumacem me existimas ? Eusebius dixit : Res ipsa te docet et declarat. Imperator Constantius dixit : Et quid est inter fidem et fidem ? Eusebius presbyter respondit : Quantum ad nos peccatores , integre tenentes fuimus : quantum ad vos, insania diaboli et invidia superstitionis vestræ, ut Felicem episcopum, quem vos non tenuistis catholicum, et Dominum Jesum Christum invocantem, purum sacerdotem ab omnibus declaratum, in damnationis causam exilio direxistis ; qui tamen in prædiolo suo orationibus vacat. Et quidem jussu tuo Christianis occisionem et necem præcepisti inferri, maxime clericis, presbyteris et diaconis. Tunc iratus Constantius sub rogatu Liberii inclusit Eusebium presbyterum in quodam cubiculo domus suæ, quod humile erat, in latitudine pedes quatuor ; et ibi multis diebus in oratione constanter perseverans, inclusus tamen post menses septem dormitionem accepit, 19 Kalendas Septembris : cujus corpus collegerunt Gregorius et Orosius presbyteri, et parentes ejus, et sepelierunt in crypta juxta corpus B. Xysti martyris et episcopi, in via Appià, in cimeterio Callixti ; ubi et titulum ipsius scribentes, posuerunt pro commemoratione ejus : Eusebio homini Dei. In eodem tempore auditum est à Constantio imperatore, quod Gregorius et Orosiu presbyteri collegissent corpus Eusebii presbyteri, et in eâdem crypta vivum præcepit includi Gregorium. Tunc Orosius [616] presbyter collegit semivivum B. Gregorium noctu occulte, propter Constantium Augustum, et emisso spiritu, sepelivit eum juxta corpus sancti Eusebii presbyteri ; qui etiam Orosius hæc gesta scripsit. Ab eodem die intra Ecclesias, jussu Constantii imperatoris, quisquis inventus fuisset non sic confiteri et participare sicut Liberius, indiscussus gladio puniretur. Qua propter in plateis, et in vicis, et in ecclesiis, sive in balneis gladio trucidabantur, persequente Constantio christianos una cum Liberio. Mortuo autem Liberio, levatur Damasus, qui voce publica damnavit Liberium, facta synodo cum episcopis viginti octo et presbyteris viginti quinque, et cessavit persecutio ; non tamen multum tempus, donante Domino Jesu Christo, qui vivit et regnat in sæcula sæculorum. Amen. »
Huc usque acta, ubi innata simplicitate ipsa se prodit antiquitas ; et quibus ejus generis actorum aliquis inest gustus, hoc sapiunt. Tum Usuardus monachus et Ado Viennensis hæc acta viderunt, ex quorum quippe verbis, brevem illam, quam suis Martyrologiis inserant, sancti Eusebii contexunt historiam. Cæterum id quod hic de Damaso in fine actorum scriptum est, quod « voce publica damnavit Liberium, facta synodo, » ad Damasi pontificatum referendum non est : pridem enim Liberius resipuerat ; sed hæc fecit Damasus tum presbyter, ac, deficiente Liberio, Synodum fieri procuravit ; innuuntque obiter acta, eum qui hæc fecerit, merito Liberio subrogatum fuisse.
Quod autem in his actis, ut et in vita Liberii, scriptum est de rebaptizatione ab Arianis facta, non debet movere doctos, qui apud Ambrosium de Auxentio legerint12 ; « Cur igitur rebaptizandos Auxentius fideles populos putat, baptizatos in nomine Trinitatis, cum Apostolus dicat ; Una fides , unum baptisma.13 » Hoc igitur Liberius reservavit, ne Romani rebaptizari cogerentur. Quid autem egerit, quam à rectæ fidei defensione defecerit, quam persecutionem moverit adversus fratres , quos confirmare in fide jubebatur, satis patet ex actis.
Explicit defensio declarationis cleri gallicani. [611]
MÉMOIRE DE MONSEIGNEUR BÉNIGNE BOSSUET, ÉVÊQUE DE MEAUX,
présenté au roi,
contre le livre intitulé : De Romani Pontificis auctoritate, etc., divisé en trois tomes in-folio, par dom frère Jean-Thomas de Roccaberti, autrefois général de l'ordre de Saint-Dominique, archevêque de Valence.14
I
Idée générale du livre, et de quoi le roi se peut plaindre.
Pour donner d'abord Vidée de ce livre ; il est composé de trois gros volumes, dont les deux premiers regardent l'infaillibilité du Pape, et le troisième contient trois livres, où sa souveraine puissance, tant directrice que coactive, sur le temporel , est amplement prouvée, ainsi que le porte le titre.
Le dessein du livre est d'attaquer et de condamner en tout et [618] partout la Déclaration du clergé de France, de la manière la plus outrageante ; et après qu'on est d'accord avec Rome, et que Sa Sainteté a été contente des devoirs et des soumissions que les évêques lui ont rendus, ce prélat espagnol, poussé de la haine de sa nation contre ce royaume, non-seulement tâche de son côté de renouveler la querelle, mais encore il n'oublie rien pour exciter le Pape à la recommencer.
Ce qui est à considérer dans ces livres, c'est, premièrement le corps de l'ouvrage ; secondement, les épîtres dédicatoires et les préfaces de l'auteur ; troisièmement, les approbations qui sont imprimées à la tête.
Aux deuxième et troisième tomes, on voit deux brefs du Pape à Fauteur, dont il faudra parler à part ; et voilà de quoi sont composés ces trois gros volumes.
Sans entrer dans le fond des matières, le roi a toujours sujet de se plaindre de cet ouvrage, à cause de l'aigreur qu'il inspire partout au Pape et à tout le monde contre la France, et de la manière dont y est traité, non-seulement tout le clergé, mais encore la personne auguste et sacrée de Sa Majesté.
II
L'auteur traite les François comme hérétiques sur l'infaillibilité du Pape.
Dès le commencement du livre, il propose la question de l'infaillibilité du Pape, ou de « la constance des Pontifes romains dans la foi, comme une importante question entre les catholiques et les hérétiques : les hérétiques, dit-il, comme ennemis déclarés de l'autorité du Pape, soutenant la négative, et les orthodoxes qui ont à cœur la religion catholique, combattant pour l'affirmative comme pour les autels et les temples.15 »
Cependant il nomme lui-même, pour l'opinion qui n'admet pas l'infaillibilité, des auteurs très-célèbres et très-catholiques de toutes les nations, et non-seulement de la France, comme Gerson et Almain, mais encore des autres pays, comme Alphonse de [619] Castro et Jean Driédo, fameux docteurs de Louvain.16 Il est vrai qu'il cite le moins qu'il peut de ces auteurs, passant par-dessus le cardinal Pierre Dailly, évêque de Cambray, par-dessus Tostat, Espagnol ; et, ce qui était bien plus important, par-dessus le pape Adrien VI, autrefois précepteur de Charles-Quint, compté par le cardinal Bellarmin entre les défenseurs de la doctrine opposée à l'infaillibilité du Pape, et qui a fait imprimer à Rome durant son pontificat le livre où il s'était expliqué sur cette matière, étant simple docteur de Louvain et professeur en théologie de cette savante université.
Ce qu'il y a de plus remarquable, c'est qu'en rapportant de si graves auteurs, il ne produit contre eux aucune condamnation directe ou indirecte du saint Siège ; et au contraire, il cite le cardinal Bellarmin,17 qui tout zélé défenseur qu'il est de l'opinion de l'infaillibilité, avoue que la doctrine opposée n 'est pas proprement hérétique , et que tout ce qu'on peut en dire, c'est qu'elle semble erronée et approche de l'hérésie ; n'osant pas même l'assurer absolument, mais disant seulement qu'il semble , videtur.
Il rapporte aussi lui-même l'endroit de ce cardinal,18 où, poussant le plus loin qu'il peut sa censure contre la doctrine de la supériorité du concile au-dessus du Pape, il n'a pourtant pu dire autre chose, sinon que le sentiment opposé est presque de foi, qui est la note la plus légère qui pût sortir de la bouche d'un homme aussi prévenu.
Après cela il est étonnant que lui et ses approbateurs traitent partout d'hérétique le clergé de France et le sentiment des anciens docteurs de Paris, qui était commun de leur temps dans les universités des autres royaumes, et fassent de si grands efforts pour aigrir le Pape contre la France, comme si l'on y défendait « des monstres d'erreur qu'il faut exterminer de tout le monde chrétien, et des dogmes pernicieux qui agitent la nacelle de saint Pierre par des flots sortis de l'enfer. » Ce sont les propres paroles de l'auteur dans l'épitre dédicatoire à sa Sainteté, à la tête du premier tome.
Il est encore plus outré dans ses préfaces, puisqu'il ose s'en [620] prendre jusqu'à la personne du roi, lui reprochant de faire enseigner « par violence et par des menaces de peines et de supplices, des propositions si éloignées de la piété chrétienne, des propositions si déshonorantes de la suprême autorité du saint Siège apostolique, et qu'on ne peut attribuer qu'à l'impiété et à l'hostilité par laquelle les hérétiques s'emportent contre ce siège. » C'est ici qu'il ose nommer ouvertement le nom auguste de Louis XIV, comme de celui qui, le premier « depuis Clovis, est l'auteur de ces violences, aux louanges duquel, dit-il, il ne manque que d'éteindre tout à fait les erreurs dont les perfides hérétiques tâchent d'infester ce royaume très-chrétien, en y rendant comme odieuse l'autorité du Pape19 ; » qui est accuser le Roi de manquer à un devoir essentiel d'un roi chrétien.
III
Il traite d'impie, hérétique et schismatique, la doctrine de l'indépendance des rois dans leur temporel.
Ce n'est pas seulement la doctrine de l'infaillibilité qui le fait emporter à cet excès : il condamne également le clergé et le royaume de France, sous prétexte qu'on s'y oppose « à la suprême autorité des papes sur le temporel des rois, et à la puissance coactive qu'ils prétendent pouvoir exercer en les déposant . » Dès l'entrée de son troisième tome, il range cette controverse au nombre de celles « qui se sont élevées entre les catholiques et les hérétiques.20 » Il tâche de rendre odieuse la doctrine de l'indépendance des rois dans leur temporalité, en l'attribuant « à Calvin, à Pierre Martyr, et aux autres hérétiques ennemis déclarés de l'autorité et de la gloire pontificale.21 » Comme si les hérétiques étaient hérétiques en tout, ou qu'on ne sût pas qu'ils retiennent beaucoup de vérités essentielles, et qui n'en sont pas pour cela moins vénérables.
Cependant, sous ce prétexte, il traite l'opinion qui défend l'indépendance des rois dans leur temporalité, d'impie et de fausse : [621] il rapporte le décret de l'inquisition de Tolède, « qui condamne comme erroné et schismatique de dire que le Pape ou l'Église n'aient pas une puissance directe ou indirecte pour dépouiller les rois de leur domaine22 ; et s'étonne que le clergé de France soutienne la proposition que ce tribunal sacré et souverain condamne d'erreur et do schisme23 ; » comme si la France était obligée à reconnaître l'autorité de l'inquisition de Tolède. Il porte son venin contre la France jusqu'aux pieds du Pape, dans la lettre dédicatoire, où il présente à Sa Sainteté ce troisième tome . Il s'y glorifie dès l'entrée qu'en entreprenant de défendre « la suréminente autorité du Pape sur le temporel des rois, il traite une matière que peu ont traitée exprès ; » ce qui devait lui faire sentir qu'elle n'est donc pas fort essentielle au service de Dieu. Il ajoute que nier cette autorité, c'est faire « une guerre ouverte au saint Siège. » A l'entendre, on est l'ennemi du saint Siège, si l'on n'attribue au Pape, « de droit divin, cette plénitude de puissance sur le temporel des rois. » Sous prétexte de consulter Sa Sainteté sur celte matière, il veut faire accroire à tout le monde chrétien, qu'il en va naître des calamités infinies, et même « un schisme imminent auquel la Déclaration gallicane ouvre une entrée manifeste, » Il dissimule que cette dispute et toutes les autres, où chacun soutient son sentiment, sans vouloir condamner ceux qui n'en sont pas, n'ont jamais fait aucune rupture ; et que la Déclaration du clergé de France, qu'il attaque perpétuellement comme schismatique , n'est pas écrite dans un autre esprit.
Sur cela néanmoins il reproche à ceux « qui se glorifient d'être très-chrétiens, de conspirer avec les hérétiques et de souscrire à leur doctrine. »
Sous prétexte de ce péril imaginaire de schisme, il presse le Pape avec toute l'amertume de son style, « d'en venir aux remèdes les plus efficaces pour remédier aux maux dont la France est menacée, et de prévenir le schisme qui va, dit-il, rompre la tunique sans couture de Notre-Seigneur, au sujet des propositions du clergé de France, que les autres royaumes jugent erronées, impies et schismatiques. » [622]
Voilà où pousse les choses un évêque qui fait le zélé pour le saint Siège : mais on voit bien où il tend ; et s'il aimait le saint Siège, il ne donnerait pas au Pape le violent conseil de sévir contre les plus soumis de tous ses enfants ; et plus Espagnol que chrétien, il ne travaillerait pas à troubler un accord dont le Pape lui-même est content .
IV
Excès des approbateurs sur la temporalité des rois.
Ses approbateurs sont encore plus violents que lui : mais il en adopte tous les excès en les imprimant à la tête des trois tomes de son ouvrage, et principalement dans le second, comme faisant partie de ses preuves .
On n'a jamais vu d'approbations en cette forme, ce sont pour la plupart de longs traités sur la matière ; et tous sont d'outrés panégyriques de l'auteur, composés par des religieux de son ordre ou de son diocèse, et par d'autres religieux également complaisants pour un archevêque si autorisé, qui avait été vice-roi du royaume de Valence, et qui est à présent grand inquisiteur de toute l'Espagne.
Ce prélat non-seulement s'y laisse flatter de la vanité d'être de race royale, et d'avoir toutes les qualités dont le cardinal Cajetan compose un prince24 : mais encore, ce qui n'est pas supportable, il se laisse dire, comme on ferait de « Jésus-Christ, que qui le suit ne marche point dans les ténèbres,25 et que comme l'Église s'écrie : Heureuse faute d'Adam, qui a mérité d'avoir Jésus-Christ pour rédempteur ! il faut de même s'écrier : Heureuse faute du clergé de France, qui a mérité d'avoir l'illustrissime Roccaberti pour adversaire.26 »
Pour autoriser cette souveraine puissance sur le temporel de tous les empires du monde, la première approbation que cet auteur fait paraître, dit qu'à raison « de cette puissance du droit [623] divin, non-seulement sur le spirituel, mais encore sur le temporel, que les hérétiques tâchent d'enlever au Pape, il est le Roi des rois, et le Seigneur des seigneurs, absolument et sans aucune restriction27 ; » ce qui n'a jamais été dit que de Jésus-Christ . Voilà ce qu'étale ce prélat à la tête du iiie tome, où il entreprend d'établir cette puissance absolue sur la temporalité des rois.
V
Ce que disent les approbateurs sur les privilèges et les libertés de nos rois et de l'église de France.
Ses approbateurs disent ailleurs : « Les François nous opposent des privilèges et des libertés : mais les privilèges, qui sont une défection de la souveraine puissance de la Chaire de saint Pierre, ne sont pas des privilèges, mais des iniquités : Non privilegia, sed pravilegia. Tout ce qui s'élève dans la maison de Dieu est au-dessous de la Chaire de saint Pierre, et est l'escabeau de ses pieds. Tout ce qu'il y a de juridiction, de grâces, de privilège et de liberté dans les patriarches, dans les primats, dans les princes, dans les rois et dans les empereurs, ils l'empruntent (emendicant), ils le participent, ils le puisent du Pape et de sa parole révocable.28 » Je ne crois pas qu'on ait jamais dit avec tant d'excès que toute juridiction temporelle et spirituelle émane du Pape, ni que sa parole soit révocable à sa volonté, ce que néanmoins ces mêmes approbateurs confirment, en disant que « le Pape comme suprême monarque de l'Église, peut révoquer, casser et abroger à sa volonté, pro suo arbitrio, et annuler tous et un chacun des privilèges et libertés du clergé de France, du peuple et du roi ; » sans songer qu'une très-grande partie de ces privilèges et libertés est fondée sur des concordats exprès entre les Papes et le saint Siège, et les rois et le royaume de France. Et néanmoins tout cela est également abandonné à la volonté du [624] Pape et à sa parole révocable ; ce qui détruit tous les fondements de la foi publique.
Si c'est là un zèle pour le Pape, ou plutôt un moyen de rendre odieuse la puissance la plus vénérable qui soit sur la terre, et d'empêcher les potentats hérétiques de s'y réunir, on le laisse à considérer aux gens sages et modérés. L'auteur propose cela à la tete de ses ouvrages comme les preuves de sa doctrine, ainsi qu'il a déjà été remarqué : et tout est si outré dans ces approbations étalées avec tant de faste, qu'on ajoute à tous ces excès : « Que le Pape ne peut errer dans la foi, même comme personne privée ; » ce qui a paru si excessif, que le cardinal Bellarmin et les autres l'ont rejeté.
VI
Outrages contre la France, et manquement de respect entiers le roi dans les approbateurs et dans l'auteur même.
L'auteur se fait partout donner la louange d'avoir exterminé une Déclaration « d'où Ton devait craindre avec horreur l'extirpation du culte divin, la ruine de la religion, le renversement des royaumes, la dégradation des magistrats légitimes, l'oppression du saint Siège, le mépris du vicaire de Jésus-Christ, et la révolte contre ce divin monarque de tout le monde, et ce roi des rois.29 » De si prodigieuses exagérations, et les outrages qu'on trouve partout contre les François, pour relever la gloire de l'auteur, comme de celui qui les abat à ses pieds, font voir dans ces Espagnols, et dans celui qu'ils entreprennent de faire valoir, non pas des théologiens qui enseignent sérieusement et gravement, mais des ennemis emportés, qui sous prétexte d'élever la puissance pontificale, que la France n'a jamais cessé un seul moment de révérer, ne songent qu'à contenter leur aigreur, et à l'inspirer au Pape et à tout le monde.
C'est sur ce fondement qu'ils promettent à l'auteur le chapeau de cardinal, « que les astres et les destins lui doivent30 ; » et on voit bien à quel prix ce prélat le veut acheter. [625]
C'est ce qui lui fait remplir des outrages que nous avons vus contre la France jusqu'à ses Épîtres dédicatoires au Pape,31 où la révérence de Sa Sainteté devait du moins lui inspirer quelque sorte de modération. Sa préface est encore plus injurieuse ; et ce prélat y affecte de raconter au long avec une aigreur extrême, ce qui s'est passé sur la Régale32 : matière très-éloignée de son sujet, et sur laquelle on sait que le roi a plus donné à l'Église qu'on ne prétend qu'il lui a ôté ; en tout cas, il sied mal à un archevêque et à des théologiens, de venir avec un esprit d'hostilité troubler une négociation pacifique, où l'on tâche de concilier les esprits, et de donner au saint Siège toute sorte de contentement par des expédients convenables .
Cependant l'archevêque de Valence et ses approbateurs prennent cette occasion d'imputer au roi tout ce qui est le moins convenable à un si grand prince, dont on sait que le cœur est tout tourné à la piété , à la douceur et à un respect sincère envers le saint Siège . Quoique cette vérité soit constante, on le représente au Pape et à toute la chrétienté, « comme ayant blessé les Clefs de saint Pierre et la puissance ecclésiastique,33 et comme s'étant publiquement ligué avec l'ennemi commun de la chrétienté : on lui reproche d'avoir empêché l'Empereur de délivrer la Terre Sainte34 ; comme si l'on ne pouvait pas, avec beaucoup plus de raison, reprocher si l'on voulait, à la maison d'Autriche, d'avoir mieux aimé se liguer avec le parti protestant et avec l'ennemi le plus déclaré de la catholicité et de la royauté, pour détruire la France et pour augmenter dans l'Empire la puissance des protestants, que de poursuivre ses victoires contre les infidèles.
Sur ce fondement, un des approbateurs adresse la parole au Pape et à l'empereur, pour les animer contre le roi et contre la France, et pour rendre la guerre immortelle, jusqu'à dire au pape Innocent XII : « Servez-vous de l'occasion qui vous est offerte pour opprimer les perfides, » c'est-à-dire, les Français, qu'il nomme dans tout son discours comme les ennemis du saint Siège. [626]
VII
Deux Brefs du Pape à Fauteur, à la tête du tome ii et du iii.
On voit donc dans l'archevêque de Valence et dans les approbations qu'il met à la tête de son livre, un zèle amer contre la France ; et quoiqu'on ne doute pas que la grande sagesse du Pape et sa bonté paternelle ne méprise ces déclamations emportées, on ne laisse pas de connaître les desseins ambitieux de ce prélat ; et on a même sujet de craindre que les ennemis de la France ne se vantent à la fin, quoique sans raison, d'avoir fait entrer Sa Sainteté dans leurs sentiments.
Ce qui pourrait le faire soupçonner, ce sont deux Brefs du Pape à cet archevêque : l'un à la tête du tome II , en date de Rome, à Saint-Pierre, du 30 Janvier 1693 ; et l'autre à la tête du IIIe tome, pareillement en date de Rome, à Sainte-Marie-Majeure, le 21 Novembre 1694 ; où l'on spécifie expressément le livre qui a été présenté à Sa Sainteté de la part de ce prélat, « sur la constance des Papes dans la foi, et sur leur suprême puissance dans la temporalité. »
Quoique le Pape lui donne de grandes louanges, et lui promette dans l'occasion, selon le style ordinaire, des marques de sa bonté paternelle, on voit bien que l'intention de Sa Sainteté n'est pas d'approuver le fond de ces livres, mais de louer seulement « la diligence, l'étude, l'affection et le zèle, l'érudition et l'esprit que l'auteur emploie à l'avantage du saint Siège, » qui sont les termes des Brefs de Sa Sainteté : néanmoins il est fâcheux de voir à la tête de cet amas d'invectives contre un si grand roi, deux Brefs du Pape à la louange de celui qui les étale avec tant d'aigreur, et qui ose répandre son venin contre un prince si pieux, dans ses Préfaces et jusque dans les Épîtres qu'il adresse à Sa Sainteté. [627]
VIII
Quel remède on peut apporter à ce livre injurieux ; trois choses proposées au roi sous son bon plaisir : la première.
Après cela, il paraît que Sa Majesté peut faire trois choses : la première, de faire défendre, par un arrêt de son Parlement, le débit dans son royaume d'un ouvrage de cette nature.
On a prononcé souvent des condamnations plus rigoureuses contre des livres semblables, quoique beaucoup moins envenimés , puisqu'ils ne contenaient rien de personnel : on les a lacérés par la main du bourreau et condamnés au feu ; on les a flétris par des censures de la Sorbonne, comme il paraît par celle de Sanctarel et des autres. Mais il semble que par sa bonté et par sa clémence, même par une espèce de respect pour les Brefs du Pape qui sont à la tête, le roi puisse prendre des sentiments plus modérés.
IX
Seconde et troisième chose que le roi peut faire.
La seconde chose que le Roi peut faire, c'est de faire supplier Sa Sainteté qu'elle veuille bien s'expliquer sur l'intention de ses Brefs, de peur qu'on n'en étende les louanges jusqu'aux invectives irrespectueuses dont sont remplies les Préfaces et les Épitres dédicatoires de l'archevêque de Valence au Pape même.
Il ne paraît pas que le Pape puisse refuser de faire sur ce sujet une réponse et déclaration avantageuse qu'on pourra trouver moyen de rendre publique.
En troisième lieu, il paraît qu'en tout cas le roi pourrait faire supplier le Pape d'empêcher les Espagnols et tous les autres de traiter la France et son clergé d'hérétiques et de schismatiques, sous prétexte d'opinions que le saint Siège n'a jamais notées d'aucune censure. [628]
Il n'est plus question d'invectiver contre la Déclaration du clergé de France, sur laquelle le Pape est content et le clergé ne dit mot : mais sous prétexte de s'y opposer, outrer la censure jusqu'à vouloir qu'on soit hérétique ou schismatique, pour ne pas suivre des sentiments qu'on agite depuis trois cents ans dans les écoles, sans que les Papes les aient notés ou défendus, même pour ne pas reconnaître dans le saint Siège la puissance de déposer les rois et de disposer de leur temporel ; c'est un excès si étrange qu'on ne le peut dissimuler.
La France est pleine de gens savants et de plumes très-éloquentes, qui, sans déroger aux droits et à l'autorité du saint Siège, pourraient faire voir l'injustice de ces censures, et montrer à l'archevêque de Valence et à ses semblables leur ignorance et leur emportement. Ils pourraient faire voir aux Espagnols que pour ne pas appeler le Pape Roi des rois sans restriction, et pour ne pas venir devant lui, comme parle l'un des approbateurs, l'encens d'adoration à la main ,35 ils n'en savent pas moins défendre la constance des Pontifes romains dans ta défense de la foi, et les autres prérogatives de leur siège. On pourrait aussi relever les excès où les Espagnols, qui font tant les religieux, se sont laissé emporter contre le saint Siège, pour peu qu'ils aient cru être blessés. On n'épargnerait pas l'archevêque de Valence ni ses vaines dissertations sur le phénix et sur les antipodes, ni le fatras de ses ignorantes et inutiles citations entassées sans choix et sans jugement. Si l'on ne fait point de justice au roi sur ce sujet, et qu'on permette toujours de condamner la France comme hérétique ou schismatique, quoiqu'il n'y ait aucun royaume où la foi soit défendue plus fortement et plus purement, à la fin il faudra laisser repousser ces outrageux discours, et montrer à nos ennemis qu'ils n'en sont pas plus orthodoxes, mais seulement plus emportés et plus injustes, pour condamner ou de schisme ou d'hérésie tout ce qui ne s'accorde pas avec leurs excès. [629]
X
Remarques sur ce Mémoire, et ce qu'il semble qu'on doit éviter dans cette occasion.
On a tâché de ne rien dire jusqu'ici (sauf le meilleur jugement de Sa Majesté) qui ne paroisse pouvoir être porté au Pape de vive voix et par écrit, par ceux qui sont chargés à Rome des affaires de Sa Majesté, en ajoutant ou retranchant ce que le roi trouverait à propos par sa prudence, et selon les conjonctures présentes. On se croit après cela obligé de dire plus expressément ce qu'il semble qu'on doit éviter dans cette occasion.
On doit éviter, premièrement, de faire faire une censure de Sorbonne, pour deux raisons : la première, parce qu'il y en a déjà plusieurs sur tous ces sujets ; la seconde, parce que ce serait donner à Rome sans nécessité une occasion de querelle ; ce qui semble ne convenir pas à la conjoncture présente.
Secondement, il semble encore, pour cette dernière raison, qu'on doit éviter dans l'arrêt qui se donnera, les termes injurieux de lacérer ou de brûler par main de bourreau. Pour repousser les injures, de simples défenses du débit suffisent, et le Pape ne peut s'en offenser à cause des invectives et outrages dont le livre est plein.
Troisièmement, on suppose que MM. les gens du roi, en disant ce qui sera essentiel à l'affaire, sauront éviter par leur prudence les termes qui pourraient causer de l'aigreur.
M. Roccaberti s'étend beaucoup sur des faits particuliers, comme sont celui de la procédure de feu M. l'archevêque de Toulouse, et celui de la condamnation et exécution en effigie du frère Jean Cerle,36 et autres de cette nature. On les a omis dans ce [630] mémoire, et on croit pour de très-bonnes raisons qu'il n'est pas besoin d'en parler.
Pour ceux qu'on a relevés, comme il pourrait y avoir de l'inconvénient à dissimuler tout à fait des outrages et des invectives publiés avec tant d'apparat, il n'y en aurait pas moins à pousser les choses si loin, que le cours des négociations nécessaires avec le saint Siège en fût retardé.
FIN DU MÉMOIRE PRÉSENTÉ AU ROI.
EPISTOLA CLERI GALLICANI
PARISIIS CONGREGATI ANNO 1682 AD SANCTISSIMUM DD, NOSTRUM INNOCENTIUM PAPAM XI.
BEATISSIME PATER,
Quam consecrandi fecimus apostolicæ Sedi canonicæ obedientiæ professionem, ea nos impellit, ut quæ Parisiis jussu regio congregati gessimus, ad apostolatum vestrum referamus, gravesque metus nostros paternum in sinum effundamus. « Cum enim te Dominus, gratiæ suæ præcipuæ munere, in Sede apostolica collocaverit, talemque nostris temporibus præstiterit, ut nobis potius ad culpam negligentiæ valeat, si apud venerationem tuam quæ pro Ecclesia suggerenda tacuerimus, quam ea possit Sanctitas Vestra, vel fastidiose, vel negligenter accipere ; non ambigimus quin magnis periculis nostris pastoralem diligentiam adhibere digneris.37«
Sane, beatissime Pontifex, à majoribus nostris, sanctis, gravibusque viris accepimus, regni et sacerdotii tuta piaque concordia res humanas niti, « dum unum ab altero impugnatur, periclitari utrumque ; ea occasione et de regno tolli justitiam et de Ecclesia pacem, schismata et scandala suscitari, et fieri [632] animarum perditionem simul et corporum, sine horum concordia res humanas nec incolumes esse posse, nec tutas.38« Hæc Goffridus Vindocinensis ; hæc Ivo Carnotensis, sanctissimi, gravissimique Ecclesiæ Gallicanæ præsules immortalibus scriptis testata reliquerunt ; hos in medium afferre et ad Vestram Sanctitatem allegare juvat, quos pro ecclesiastica libertate, atque apostolica auctoritate multa perpessos sancti vestri decessores, non tantum ut probabiles magistros, sed ut præcipuos, singularesque filios semper habuerint . His accedat tertius Clarævallis abbas, non Gallicanæ tantum, sed universæ Ecclesiæ lumen, sanctus Bernardus, ille canonum propugnator, ac fortissimæ cujusque sententiæ gravissimus auctor : ubi nimio rigore regnum et sacerdotum dividi, atque « inconsutilem Christi tunicam »39 scindi animadvertit, utili condescensione temperari canones supplicavit, ac pacem utriusque potestatis, quæ utramque fulciat, retineri, præsertim in Gallia, ubi « nullam unquam regnum inter et sacerdotium divisionem fuisse,40 » antiquiores episcopi gloriati erant ; ubi denique, ipso teste Bernardo, toto orbe colliso, ipsisque pontificibus gravi toties tempestate jactatis, non modo nullæ scissuræ factæ essent, sed etiam « solerint scissuræ aliæ resarciri.41 »
Nec minore studio apostolici præsules, Vestræ Sanctitatis antecessores,42 eam concordiam commendarunt, cum gemina potestate res humanas regi ex sacris Litteris accuratissime tradidere ; quarum proinde concordia publicam pacem, totiusque generis humani statum contineri certissimum sit, dicente Propheta : Ecce vir Oriens nomen ejus, Zorobabel in persona, in figura Christus, certe populi Dei dux et princeps ; et ipse extrueret templum Domino ; et ipse portabit gloriam , et sedebit, et dominabitur super solio suo : et erit sacerdos super solio suo , et consilium pacis erit inter illos duos .43 Stet ergo utrumque solium, alterum principis, alterum sacerdotis, auxilio mutuo, mutua consensione munitum : hinc populi salus, hinc non tantum corporum, sed [633] etiam animarum lucra proveniant : hinc denique res humanæ stabili, ac Deo pariter hominibusque placita tranquillitate decurrant.
Quæ cum ex patrum traditione, ipsaque adeo prophetica ac divina auctoritate descenderint, ubi eam pacem nostris temporibus occasione Regaliæ sollicitari vidimus, coepimus cogitare quid majores nostri, quid antiqui Sedis apostolicæ antistites praescriberent ; pro certo habituri quod verbo pariter et exemplo docuissent. Sic autem comperimus quæ evangelica auctoritate, quæ æterna lege sancita essent, manere inconcussa, quæ ecclesiastica prohibitione constarent, in his ecclesiarum principes multa pro tenore canonum districtius judicasse, multa pro temporum necessitate tolerasse, ubi non periclitatur fidei veritas aut morum honestas, quædam instituta temperari ; non cæca tamen et indiscreta relaxatione disciplinæ, sed si adesset necessitas, ex qua leges quoque mutari contingeret ; sanctos enim pontifices antecessores vestros ita præcepisse, « ubi necessitas non est, sanctorum Patrum decreta manere inconvertibilia44 : » eadem ergo decreta ex necessitate interdum temperanda ; eam vero necessitatem esse, si graves dissensiones, si turbulenti motus, tumultusque imminerent, quam populorum stragem sancti Patres vocant45 ; tunc enim charitatem, quæ summa Ecclesiæ lex sit, alias emollire ac temperare leges, ac « detrahendum aliquid canonum severitati ; ut majoribus morbis sanandis charitas sincera subveniat46 : » hinc nempe profectam a sanctis Patribus, ipsaque apostolica Sede toties celebratam moderationem canonum, quæ utili dispensatione et provida compensatione librata Ecclesiam ædificet, propulset dissidia, regnum et sacerdotium firma pace componat.
Hæc ex sancto Augustino, aliisque Patribus ; hæc ex sanctis pontificibus Leone, Gelasio, cæterisque majores nostri didicerunt, nobisque tradiderunt : « Salvo scilicet fidei fundamento et communi morum regula, toleranda quædam, quædam eliam facienda quæ infirma videantur ; hæc enim facit charitas, quæ operit multitudinem peccatorum, quæ cum infirmantibus infirmatur, cum scandalizatis uritur, et omnibus [634] omnia fit, ut omnibus prodesse mereatur.47 » Quod si jus illud regium, quam Regalium dicimus, aut fidei fundamentis, aut morum regulis esset adversum, non illud utique sancti Pontifices doctrina et pietate conspicui, Alexander III, Innocentius III atque alii comprobassent : non illud denique sacrum generale Lugdunense concilium,48 tot personis, totque sub titulis sua auctoritate firmasset . At enim extendi vetuit ad eas ecclesias, quæ primæva atque innata libertate gauderent : sed ut hanc interim quæstionem omittamus, neque minutatim verba concilii variosque sensus, quæque antegressa, quæque consecuta sint, expendamus ; id sane liquido constat nullum esse periculum, ut extensum fidei moribusque noceat, quod illæsa fide, salva que morum regula, longe lateque propagatum, plurimas jam regni ecclesias occuparit : ex quo illud efficitur, regaliæ causam non ad fidei morumque regulam, quæ « immobilis et irreformabilis sit49 ; » sed ad disciplinam, quæ pro locis ac temporibus subinde mutetur, quæque temperamenta, ac salubrem illam moderationem admittat, omnino pertinere.
Jam ergo constituto quæstionis statu, beatissime Pater, quantum intelligimus, rem totam expediri haud difficile fuerit ; cum id unum inquirendum restet, justane causa fuerit cur post ecclesiarum quarumdam libertatem totis sexaginta annis strenue propagatam, victi in eo tribunali, quod ipsi antiquo more regni appellavimus, acquiescere potius quam omnia commovere, regiam potestatem cum pontificali committere, nova denique bella ciere vellemus. Nos pacem anteponimus, nec in simili causa piget imitari Vindocinensem abbatem, non minus fortitudine, quam prudentia clarum, cujus verbis dicimus : « Habeat Ecclesia suam libertatem ; sed summopere caveat, ne dum nimis emunxerit, elidat sanguinem ; et dum rubiginem de vase conatur eradere, vas ipsum frangatur.50 »
Neque vero publicam pacem, ac sub tanto rege prosperum rerum ecclesiasticarum cursum turbatum oportebat. Adhibe pias aures, sanctissime Pontifex, et tantisper cogita quem regem [635] habeamus : non invictam bello dexteram, ac decora victoriarum praedicaturi sumus pacifici sacerdotes ; habent illæ laudem suam universis gentibus celebratam, ac pacis gloria cumulatam. Utinam, beatissime Pater, rebus nostris interesse et coram intueri posses, paternis sane oculis dignum spectaculum, quam benignissime optimus princeps episcopos audiat , quam rebus Ecclesiæ faveat , quam bonos fulciat, quam invicta auctoritate frangat contumaces, quam cœlestem illam nobis à Domino traditam poteestatem intemeratam velit ! Eo protegente, jurisdictio episcopalis propemodum profligata emergit è tenebris ; nostris jam decretis, nostræ auctoritati parlamenta obsecundant, ac regia decreta canonicæ disciplinæ ancillantur. Jam vero hæresis quot accipit subinde salutares plagas ? quot edictis comprimitur ? quot amissa templa luget ? quantas nobilium, plebeiorumque turbas ad Petri, hoc est, Christi ovile revocatas ? Quid deinde referemus, ut regius animus exosas habeat novitates omnes, nulloque regni loco consistere patiatur ? Est profecto Ludovicus Magnus alter ille Mauritius à sancto Gregorio antecessore vestro toties commendatus, « cujus temporibus hæreticorum ora conticescunt ; quia etsi eorum corda in insaniam perversi sensus ebulliunt, catholici tamen principis tempore, prava quæ sentiunt, eloqui non præsumunt.51 »
Hæc coram admiramur ; hæc luculentius Vestra quoque Sanctitas ab altissima illa, cui totus orbis subest, Petri Sede commemorat ; his apostolicum vestrum pectus exultat. Si quid fortasse tot inter prospera emergit incommodi, non omnia proinde ad juris apices exigimus ; magno enim Cyrillo Alexandrino præsule docente,52 didicimus œconomia rerum plerumque cogi nos, etiam à stricto et confesso Ecclesiæ jure discedere. Quanti vero aestimamus illa privilegia aliquot ecclesiarum, si emolumentis damna contendimus ? Quidquod illud onus vix ecclesiæ sentiunt, vacantium ecclesiarum fructibus, quos reges vindicare fisco in ecclesiarum longe maxima parte non dubia consuetudine poterant, successori reservatis, rebusque ad canonum [636] auctoritatem Ludovici XIII augustæ memoriæ edicto redactis ? Quidquod in quibusdam præbendis ac dignitatibus conferendis, siquid erat asperius, nobis supplicantibus, à rege mollitum tanti principis pietatem, largitatemque commendat ? Quidquod capitulis sua jura servata, certique judicibus præscripti limites, Regaliæ nomine omnia invadantur ? Id subjuncta his litteris gesta testantur, certoque indicio sunt quam bene illi aliqua conceduntur, qui multa jam sibi possessione vindicata ultro concedat.
Sed enim exprobrabunt qui votis suis omnia metiuntur, leve illud quoque, sic enim sentiunt, quod rex christianissimus tanto studio assertum coronæ suæ velit, nobis auctoribus ac flagitantibus potuisse dimitti : næ illi falsi sunt, rerumque nostrarum imperitissimi. Liceat vero nobis, beatissime Pater, quando eo in cardine totius negotii summa versatur , paulò liberius interturbare graves illas curas apostolicæ mentis, ac jus regaliæ Francorum regibus, totique regno infixum, prout nostris hominibus insitum, inditumque est, ab ortu repetere.
Sic nempe inclamant regii magistratus, christianissimos reges jam inde à Clodovæo, ac primis christianæ regionis exordiis, ecclesiarum omnium ut pietate filios, ita effusissimâ liberalitate nutritos, et regia defensione propemodum patronos ac tutores extitisse : ea vero quæ ecclesiæ in fundis haberent, teste Augustino, jure Cæsareo, hoc est, regio obtineri, supremamque eorum omnium potestatem penes reges esse : hinc à priscis temporibus, vacantium ecclesiarum regia manu occupata bona, mox reddita successoribus ; nec à Sede apostolica reprobata, quæ huic juri tuendo antiquissimis etiam temporibus reges Francorum fecissent ; præbendas quoque, hoc est, nativo sensu, stipendia clericorum , partem ecclesiasticæ possessionis ac proventus, nec dum à toto discretas, si vacarent ecclesiæ, eodem quoque jure à principibus collatas ; quarum quippe collatio et antiquo jure à solida massa decidi non posse, et recentioribus quoque juris pontificii institutis in fructu haberetur : hæc omnia ab antiquo regibus de se bene meritissimis concessisse Ecclesiam, sane consensisse, jusque illud utriusque potestatis consensione firmatum, regiæ majestati proprium atque congenitum ita coaluisse, ut [637] distrahi nequeat : neque vero fas esse ut ecclesiæ, primis Francici imperii temporibus, diverso jure haberentur, quas eadem regia profectione fulciri, eadem libertate ditari, ejusdem majestatis reverentia ac potestate contineri certum esset : si quid ergo tristioris diversitatis exortum sit, id esse referendum ad illa tempora queis scissum regni corpus, ducumque et comitum olim innocuo, tunc infausto nomine avulsa ac discerpta membra vix inter se cohærerent ; hos enim principes, regalibus occupatis, sæpe etiam sine regum conscientia relaxatis, omnia perturbasse : at postquam regia potestas distractas provincias ad sese revocavit, et afflictum diu dissipatumque regnum suam demum integre sub uno capite nobilissimo pariter ac valentissimo sanitatem intellexit, tunc obliterandam, quæ laceros artus olim dehonestabat, fœdam diversitatem, nec regio juri, ex antiquissimis receptissimisque regni Francici legibus, nocere potuisse possessionem intermissam, quam et per principes sibi subditos diu retinuissent, nec ipsi unquam animo dimisissent ; universasque ecclesias, non tantum ad decorem, sed etiam ad robur, firmamque compagem, eodem denique jure componendas : neque vero obstare Lugdunense concilium, quippe quod nec reges nominet, ex pontificiis quoque decretis pro sua majestate specialiter appellandos, nec de præbendis loquatur, et alio verti possit ; neque à pontificibus, regibusve in quæstione regaliæ, cum de ea maxime ageretur, memoratum aut leviter saltem indicatum fuerit.
Hæc utcumque se habent, neque enim lubet commemorare quæ antecessores nostri reposuerint, aut litigare est animus coram Vestra Sanctitate pacis negotium tractatum ; hæc, inquam, adeo regiis magistratibus infixa menti sedent, ut à se avelli nulla ratione patiantur, causaque ceciderimus, eorum quoque sententia qui et æquitatis laude florerent, et in nostrum ordinem essent propensissimi : qua consensione victus rex maximus, satisque sibi conscius quam ab invadendis ecclesiarum juribus abhorreret, jus regium putat, quod in universum regnum pene diffusum, suo velut cursu undique protendatur, rerum similitudine, parique ecclesiarum conditione, velut in proclive ductum.
Quid hic nobis mentis, sanctissime Pontifex, plane, [638] simpliciterque dicemus. Hæc neque omnia ut certa proponimus, nec ut erronea et fidei regulis adversa propulsamus ; ac dispensationi providæ locum esse censemus, gravissimos scilicet auctores secuti apostolicos viros antecessores vestros.
Prodeat sane vir maximus, non minus in sacris Litteris quam in canonum disciplina versatus, Innocentius III ; atque in simili causa quid agendum sit, doceat : de regalibus agebatur ; jure autem regalium multa contineri quæ jam ecclesiis regum liberalitate remissa sint, certo certius est : primum jus procurationis, sive hospitii, quo episcopi, abbatesque regem domo excipere, totamque cura ipso curiam, publicasque personas alere certis temporibus ; tum jus exercitus, quo certos milites ad regium exercitum ducere, eosque alere deberent ; et quidem occupari a rege ecclesiarum bona, non modo si illæ vacassent ; verum etiam si episcopi consueta, quæ vocabant, servitia omisissent, eaque omnia ab eodem fonte regalium existere, et perspicuum ex sese est, et ipse Innocentius profitetur. Duo ergo episcopi a rege accusati, quod illius injussu milites abduxissent, eorum regalia manu regia confestim invaduntur, nulla judicii forma ; nec tantum regalia, sed etiam alia bona quæcumque possiderent ; id enim juris regii esse rex contendebat : episcopi id negare, tum factum excusare, vim illatam conqueri, gravissimasque expostulationes deferre ad Innocentium.
Quid ergo tantus pontifex ? suscepta, ut decebat, episcoporum causa, Philippum Augustum aggreditur multa interminatus, multisque adhortatus, « ne inter regnum et sacerdotium scandalum oriretur53 ; » intentato quoque apostolicæ censuræ metu, nisi episcopis regalia, aliaque omnia præter jus fasque, sic enim ferebat, occupata relaxaret . Gravis sane causa, in qua rex maximus « censura cohibendus » esse videretur.54 Sed interim Innocentius ad episcopos scribit : « Fraternitati Vestræ consulimus bona fide, quatenus cum charissimo filio nostro rege, quanto melius poteritis, componere studeatis ; quoniam arcus qui semper est tensus vires amittit, et nonnunquam reges melius vincuntur mansuetudine quam rigore.55 » [639]
Præclare ille quidem ubi nullum fidei, nullum morum regulæ creatum periculum est. Sed particulare factum, inquient, nec in exemplum trahendum. Et tamen agebatur, uti prædictum est, non tantum de episcoporum facto, sed etiam de regalium jure, quousque pateret, quæ bona complecteretur, qua forma exerceri posset : sed hæc omittamus. Quid Benedictus Duodecimus, unus omnium pontifex et constantiae et prudentiæ laude ornatissimus ? Is Philippum Valesium regem, edita Philippina, multa regaliæ juri ab antiquo more diversa velut inserentem, gravissimis monitis ab ea tutanda lege deterruit56 : sed præclare functus officio, ab negotio destitit ; neque enim omnia urgentia pontifici, nec exacte semper ad minutos quosque apices res ecclesiasticas deducendos ; Philippinaque ad nostra usque tempora stetit incolumis.
Sed ne Vestræ Sanctitati molesti simus, postremum commemoramus Bonifacium Octavum ; nec tamen refricamus infausta illa dissidia, quæ nec sine lacrymis legi queant : abeant illa in tenebras æterno sepelienda silentio : id de Bonifacio referre Iubet, quod ad pacem conducat, quod dignitatem pariter atque clementiam summæ Sedis deceat. Grave erat Bonifacio à Philippo Pulchro pleno etiam jure conferri præbendas, seu regaliæ, seu quovis alio titulo ; nec tamen negabat pontifex, imo profitebatur id « fieri posse Ecclesiæ consensu tacito vel expresso. » Rex interim se possessione tuebatur ; eo enim jure à se conferri præbendas, « quo à majoribus et à sancto Ludovico avo datæ essent.57 »
Recte ille et ordine, ut videtur : satis enim constabat, reclamante nemine, eo jure usos, neque fraudi esse poterat optimis regibus, quod ad jus regium ea revocabant ; id enim jus regium esse, quod coronæ regiæ ab antiquo insitum coalitumque sit. Atque, ut ex simili rem conficiamus, an non patronatus, quos vocant laicos, ipsis quoque terris atque dominiis ex possessione inhærere, ac quasi temporalis juris loco esse constat ; cum tamen id juris ex ecclesiasticæ potestatis fonte profluere nemo non fateatur ? Quanto ampliora regibus et beneficentia et propria majestas conciliare potuit ? Neque id Bonifacium juris consultissimum [640] fugiebat ; sed cum in ancipiti esse videretur, quatenus juri regio præbendas conferendi Ecclesiæ consensus accessisset , quod dubium, quod illicitum reputabat pontifex, de potestatis plenitudine concedebat, ac licitum faciebat. Quid enim litigamus, inquit ? « Volumus ut rex faciat licite quod facit illicite : volumus super hoc sibi facere gratiam omnem quam poterimus.58 » Sic quem nodum solvere, ex pontificis sensu , antiqua monumenta juraque non poterant , apostolicæ potestatis gladio amputabat.
Atque id Bonifacius Octavus, tot inter simultates conferre ultro voluit in Philippum Pulchrum ; quanta Innocentius Undecimus, benevolentissimus et propensissimus in Ludovicum Magnum ? Neque vero ambiguum quid orbis christianus expectet, si pontifici pontificem, regem denique regi componamus : id tantum postulamus ne plus æquo audiantur, qui in jure coronæ novas hæreses fingunt, nimisque intelligendo faciunt, nihil ut intelligant præposteri homines, qui quem exsufflant pulverem, ut præclare sanctus Augustinus,59 in suos aliorumque excutiunt oculos. Vestra vero Sanctitas hæc omnia supergressa, christianique orbis intenta commodis, tantas contentiones ex tenui ortas, sed in gravissima mala, nisi Deus avertat , aliquando erupturas apostolica auctoritate componat. Pacem expetimus, pacem flagitamus, pacem quæ vestrum nomen tantâ pietatis ac sanctitatis laude omnibus gentibus, ipsisque adeo Ecclesiæ hostibus clarum , venerandumque immortalitati consecratum sit. Satis jam superque parens optimus devotissimusque filius, repugnante animo, altercantur.
Nos quidem, beatissime Pater, ut gratias agimus quas possumus maximas, quod jura quarumdam ecclesiarum, quæ nobis omnibus communia facit ipsa fraternitas, sarta tectaque esse vultis ; ita nostra causa concuti orbem, pacemque christianam conturbari nolumus : quare eo quoque, quidquid inerat, jure discessimus ; id in regem optimum atque beneficentissimum ultro contulimus. « Et si forte propter canonum rigorem minus licebat, factum est tamen, quia ecclesiasticæ paci sic expediebat : cum enim [641] plenitudo legis sit charitas, in hoc legibus obtemperatum esse credimus, in quo charitatis opus impletum esse cognovimus.60 »
Quæ à nobis acta, si Vestra Sanctitas dignetur inspicere, probaturum esse pro sua æquitate confidimus : sane summa consensione, pronâque omnium nostrum voluntate gesta esse testamur : cum præsertim nemo sit, qui, rebus nostris intellectis ac perpensis omnibus, quæ recens nobis supplicantibus à rege maximo statuta sunt, non ultrò fateatur plura et ampliora concessa quam dimissa, atque Ecclesiæ causam regia æquitate ac liberalitate, meliore nunc omnino conditione esse. Quamobrem obsecramus ut quæ à nostra humilitate, non modo publicæ pacis intuitu, sed maximo Ecclesiæ emolumento gesta sunt, quæque rex maximus tanto religionis studio, tantaque omnium nostrum obtestatione concessit, regiis magistratibus necquidquam reclamantibus, sic Vestra Sanctitas complectatur , ut sacerdotii regnique concordiam æternum firmet et sanciat.
Quid enim luctuosius, quam sub tanto Pontifice ac tanto rege, quorum consensione tot in Ecclesiam bona redundatura sint, per invisa et importuna dissidia eludi expeditionem orbis, et publica commoda retardari ? Sane ex quo Ecclesia est, Sede apostolica regnoque Francorum nihil conjunctius fuisse, et maximo honori ducimus, et vestri antecessores libentissime prædicant : hanc vero perpetuam conjunctionem animorum, nostris quoque temporibus auctam oportuit. Quid enim videt orbis Magno Ludovico majus ? quem Turcæ sævienti graviorem hostem ? quam expeditiorem manum ? quem animum promptiorem ? quem idoneum magis quicum ea quæ vos assidue pulsant, coercendi hostis atque amplificandæ Ecclesiæ, communicare consilia ? quem ad ardua quæque jam sponte currentem incitare possitis ?
Ne vero prohibeat Vestram Sanctitatem ecclesiarum aliquarum, haud tantis sane motibus digna, libertas. Solet Ecclesia Christi quædam omittere, ut alia eaque potiora servet, multa quoque in melius, ferendo, commutare. Ipsa regalia quantum imminuta est, cum pii principes à potiundis fructibus jam abstinuerint, et gravissima onera alendorum militum ac procurationum sponte [642] remiserint, ut jam illi à nobis, si necesse sit, memorem animum suo quodam jure reposcere videantur ?
Quid attinet commemorare in episcopis atque abbatibus eligendis, in investituris , in jussionibus, permissionibus, assensionibus regiis, in episcopatuum et abbatiarum concessione et dono, in hominis quoque et sacramentis fidelitatis, quam multa primum censuris gravissimis reprobata, mox ultro concessa sint ? Ipsa apostolica Sedes, arx ecclesiasticæ libertatis, quam multa principum in se ipsam quoque jura tolerant, imo aliquando concesserit, ipsa temporum mora excussa cervicibus, et in optimum statum sponte restituta ? An ergo Ecclesia levitate usa est, fuitque in illa est et non61 ? Absit ; sed satis sibi conscia æternitatis suæ, ipsique veritati semper immobili animo adhærescens, aliqua sui parte humanis se rebus utcumque accommodat, nec tam temporibus quam animarum saluti servit . « Hæc dicendo doctam Paternitatem Vestram non docemus, sed eamdem consulendo et rogando monemus ; ut ibi consilii et pietatis studeatis visceribus abundare, ubi fas non est fortitudinem exercere.62 »
Quare, beatissime Pater, ad sacros vestros pedes rite provoluti, atque apostolicam benedictionem expectantes, summum illum Ecclesiæ, vestrique unici primatus Auctorem oramus, obsecramus ; uti mentem vestram ad pacis consilia inflectat ; et quæ pacis studio, exemplo majorum, Sanctitas Vestra gesserit, ea in vestram gloriam, quam in Christo habetis, totique Ecclesiæ utilitati vertat.
Obsequentissimi et devotissimi filii ac servi vestri archiepiscopi, episcopi, et alii ecclesiastici viri in comitiis generalibus Cleri Gallicani Parisiis congregati.
FRANCISCUS, archiepisc. Parisiensis, præses.
De mandato illustrissimorum et reverendissimorum archiepiscoporum , episcoporum, totiusque cœtûs ecclesiastici in comitiis generalibus Cleri Gallicani Parisiis congregati.
Maucroix, canonicus Remensis, à secretis. Courcier, theolog. eccl. Parisiensis, à secretis.
Datum Parisiis, tertio Nonas Februarii, ann. 1682.
INNOCENTII XI AD CLERUM GALLICANUM RESPONSA
Innocentius papa XI,
Venerabiles Fratres ac dilecti Filii, salutem et apostolicam benedictionem. Paternæ charitati qua charissimum in Christo filium nostrum Ludovicum regem christianissimum, ecclesias vestras, vos ipsos et universum istud regnum amplectimur, permolestum accidit ac plane acerbum cognoscere ex vestris litteris, die tertia Februarii ad nos datis, episcopos clerumque Galliæ, qui corona olim et gaudium erant apostolicæ Sedis, ita se erga illam in præsens gerere, ut cogamur multis cum lacrymis usurpare, propheticum istud : Filii matris meæ pugnaverunt adversum me.63 Quanquam adversus vos ipsos potius pugnatis , dum nobis in ea causa resistitis, in qua vestrarum ecclesiarum salus ac libertas agitur, et in qua nos pro juribus, et dignitate episcopali in toto regno tuenda, ab aliquibus ordinis vestri piis et fortibus viris appellati, absque mora insurreximus, et jam pridem in gradu stamus, nullas privatas nostras rationes secuti, sed debitæ ecclesiis omnibus sollicitudini, et intimo amori erga vos nostro satisfacturi.
Nihil sane lætum et vestris nominibus dignum eas litteras continere, in ipso earum limine intelleximus. Nam præter ea quæ de norma in comitiis convocandis peragendisque servata afferebantur, animadvertimus eas ordiri a metu vestro, quo suasore nunquam sacerdotes esse solent in ardua et excelsa pro religione [644] et ecclesiastica libertate, vel aggrediendo fortes, vel perficiendo constantes . Quem quidem metum falso judicavistis posse vos in sinum nostrum effundere. In sinu enim nostro hospitari perpetuo debet charitas Christi, quæ foras mittit timorem ; qua charitate erga vos regnumque Galliæ paternum cor nostrum flagrare, multis jam ac magnis experimentis cognosci potuit, quæ hic referre non est necesse. Sed quid est autem in quo bene merita de vobis sit charitas nostra, esse imprimis putamus ob ipsum regale negotium, ex quo, si serio res perpendatur, omnis ordinis vestri dignitas atque auctoritas pendet ?
Timuistis ergo ubi non erat timor. Id unum timendum vobis erat, ne apud Deum hominesque redargui jure possetis, loco atque honori vestro, et pastoralis officii debito defuisse. Memoria vobis repetenda erant quæ antiqui patres illi sanctissimi et præsules, quos quam plurimi postea qualibet ætate sunt imitati, episcopalis constantiae et fortitudinis exempla in hujusmodi casibus, ad vestram eruditionem ediderunt. Intuendæ imagines prædecessorum vestrorum, non solum qui patrum, sed qui nostra quoque memoria floruerunt ; et qui Ivonis Carnotensis dicta laudatis, debuistis facta etiam, cum res posceret, imitari . Nostis quæ is fecerit, passusque sit in turbulenta illa ac periculosa contentione inter Urbanum pontificem et Philippum regem, muneris sui arbitratus contra regiam indignationem stare, bonis spoliari, carceres et exilia perferre : deserentibus aliis causam meliorem.
Officii vestri erat Sedis apostolicæ auctoritati studia vestra adjungere ; et pastorali pectore, humilitate sacerdotali causam ecclesiarum vestrarum apud regem agere, ejus conscientiam de tota re instruendo, etiam cum periculo regium in vos animum irritandi ; ut possetis in posterum sine rubore, in quotidiana psalmodia Deum alloquentes, Davidica verba proferre : Loquebar de testimoniis tuis in conspectu regum, et non confundebar .64
Quanto magis id vobis faciendum fuit, tam perspecta atque explorata optimi principis justitia et pietate, quem singulari benignitate episcopos audire, ecclesiis favere, et episcopalem potestatem intemeratam velle vos ipsi scribitis, et nos magna cum [645] voluptate legimus in vestris litteris ? Non dubitamus, si stetissetis ante regem pro causæ tam justæ defensione, neque defutura vobis verba quæ loqueremini, neque regi cor docile quo vestris annueret postulatis .
Nunc cum muneris vestri et regiæ æquitatis quodam modo obliti, in tanti momenti negotio silentium tenueritis, non videmus quo probabili fundamento significetis, vos ad ita agendum adductos, quod in controversia victi sitis, quod causa cecideritis . Quomodo cecidit qui non stetit ? Quomodo victus est qui non pugnavit ? et quis vestrum tam gravem, tam justam causam, tam sacrosanctam oravit apud regem ? Cum tamen prædecessores vestri eam in simili periculo constitutam, non semel apud superiores Galliæ reges, imo apud hunc ipsum libera voce defenderint, victoresque à regio conspectu discesserint, relatis eliam ab aequissimo rege præmiis pastoralis officii strenue impleti. Quis vestrum in arenam descendit, ut opponeret murum pro domo Israel65 ? quis ausus est invidiæ se offerre ? quis vel vocem unam emisit, memorem pristinæ libertatis ? Clamarunt interim, sicuti scribitis, et quidem in mala causa, pro regio jure clamarunt regis administri, cum vos in optima pro Christi honore silueritis.
Neque illa solidiora quod reddituri nobis rationem, seu verius excusationem allaturi rerum in hujusmodi comitiis per vos actarum, exaggeratis periculum ne sacerdotium et imperium inter se collidantur, et mala quæ exinde in Ecclesiam et rempublicam consequi possent : proinde existimasse vos ad officium vestrum pertinere aliquam inire rationem tollendi de medio gliscentis dissidii, nullam vero commodiorem apparuisse remedio ab Ecclesiæ patribus indicato, utili condescensione canones temperandi pro temporum necessitate, ubi neque fidei veritas, neque morum honestas periclitentur ; deberi ab ordine vestro, deberi à Gallicana, imo ab universa Ecclesia plurimum regi tam præclare de catholica religione merito, et in dies magis mereri cupienti ; propterea vos jure vestro decedentes, illud in regem contulisse.
Mittimus hic commemorare quæ significatis de appellato à [646] vobis sæculari magistratu, a quo victi discesseritis : cupimus enim hujus facti memoriam aboleri ; volumus ea vos verba e litteris vestris expungere, ne in actis cleri Gallicani resideant ad dedecus vestri nominis sempiternum.
Quæ de Innocentio III, Benedicto XII, Bonifacio VIII, in vestram defensionem adducitis, non defuere qui doctis lucubrationibus ostenderint quam frivola atque extranea sint huic causæ ; et magis notum est, quam ut opus sit commemorare quo zelo, qua constantia eximii illi pontifices Ecclesiæ libertatem defenderint adversus sæculares potestates ; tantum abest ut eorum exempla possint errori vestro suffragari.
Cæterum ultro admittimus et laudamus consilium relaxandi canonum disciplinam pro temporum necessitate, ubi fieri id possit sine fidei et morum dispendio : imo addimus cum Augustino,66 toleranda aliquando pro bono unitatis, quæ pro bono æquitatis odio habenda sunt ; neque eradicanda zizania, ubi periculum sit ne simul etiam triticum eradicetur . Id ita tamen accipi oportet, ut in aliquo tantum peculiari casu, et ad tempus, et ubi necessitas urget, licitum sit, sicuti factum est ab Ecclesia, cum Arianos et Donatistas episcopos ejurato errore suis ecclesiis restituit, ut populos qui secuti eos fuerant in officio contineret.
Aliud est ubi disciplina Ecclesiæ per universum amplissimi regni ambitum, sine temporis termino, et cum manifesto periculo ne exemplum latius manet, labefactatur ; imo evertitur ipsius disciplinæ et hierarchiæ ecclesiasticæ fundamentum, sicuti evenire necesse est, si quæ a rege christianissimo in negotio Regaliæ nuper acta sunt, conniventibus, imo etiam consentientibus vobis, contra sacrorum canonum, et præsertim generalis concilii Lugdunensis auctoritatem, contra notam jampridem vobis in ea re mentem nostram, et contra ipsam jurisjurandi religionem, qua vos Deo, Romanæ, vestrisque ecclesiis obligatis, cum episcopali charactere imbueremini .
Hæc sancta Sedes executioni mandari, et malum invalescere diutius differendo permitteret ; si non ea nos pro tradita divinitus humilitati nostræ suprema in Ecclesiam universum potestate, [647] solemni more, prædecessorum nostrorum vestigiis inhærentes, improbaremus : cum præsertim per abusum regaliæ, non solum everti disciplinam Ecclesiæ, res ipsa doceat ; sed etiam fidei ipsius integritatem in discrimen vocari, facile intelligatur ex ipsis regiorum decretorum verbis, quæ jus conferendi beneficia regi vindicant, non tanquam profluens ex aliqua Ecclesiæ concessione, sed tanquam ingenitum et coaevum regiæ coronæ.
Illam vero partem litterarum vestrarum, non sine animi horrore legere potuimus, in qua dicitis, vos jure vestro decedentes, illud in regem contulisse ; quasi ecclesiarum, quæ curæ vestræ creditæ fuere, essetis arbitri, non custodes ; et quasi Ecclesiæ ipsæ et spiritualia earum jura possent sub potestatis sæcularis jugum mitti ab episcopis, qui se pro earum libertate in servitutem dare deberent. Vos sane ipsi hanc veritatem agnovistis et confessi estis, dum alibi pronuntiastis jus regaliæ servitutem quamdam esse, quæ, in eo præsertim quod spectat beneficiorum collationem, imponi non potest, nisi Ecclesia concedente, vel saltem consentiente. Quo jure vos ergo jus illud in regem contulistis ? Cumque sacri canones distrahi vetent jura ecclesiarum, quomodo ea vos distrahere in animum induxistis, quasi eorumdem canonum auctoritati derogari liceat vobis ?
Revocate in memoriam quæ inclytas ille conterraneus vester Clarevallensis abbas, non Gallicanæ modo, sed etiam universalis Ecclesiæ lumen à nobis merito nuncupatus, Eugenium pontificem officii sui admonens, reliquit scripta præclare : meminisset se esse « cui claves traditæ, cui oves creditæ sunt : esse quidem et alios cœli janitores et gregum pastores ; » sed cum « habeant illi assignatos greges, singuli singulos, ipsi universos creditos, uni unum ; non modo ovium, sed et pastorum Eugenium esse pastorem ; » adeoque juxta canonum statuta « alios episcopos vocatos fuisse in partem sollicitudinis, ipsum in plenitudinem potestatis.67 »
Ex quibus verbis, quantum vos admoneri par est, de obsequio et obedientia quam debetis huic sanctæ Sedi, cui nos, Deo auctore, quanquam immeriti praesidemus ; tantumdem pastoralis nostra [648] sollicitudo excitatur ad inchoandam tandem aliquando in hoc negotio, quam nimia fortasse longanimitas, vestræ dum pœnitentiæ spatium damus, hactenus distulit, apostolici muneris executionem.
Quamobrem per præsentes litteras, tradita nobis ab omnipotenti Deo auctoritate improbamus, rescindimus et cassamus quæ in istis comitiis acta sunt in negotio regaliæ, cum omnibus inde secutis, et quæ in posterum attentari continget, eaque perpetuo irrita et inania declaramus : quamvis cum sint ipsa per se manifeste nulla, cassatione aut declaratione non egerent.
Speramus tamen vos quoque, re melius considerata, celeri retractatione consulturos conscientiæ vestræ et cleri Gallicani existimationi. Ex quo clero, sicuti huc usque non defuere, ita in posterum non defuturos confidimus, qui boni pastoris exemplo libenter animam ponere parati sint pro ovibus suis, et pro testamento patrum suorum. Nos quidem pro officii nostri debito parati sumus, Dei adjutrice gratia, sacrificare sacrificium justitiæ, et Ecclesiæ Dei jura ac libertatem, et hujus sanctæ Sedis auctoritatem dignitatemque defendere : nihil de nobis ; sed omnia de eo praesumentes qui nos confortat et operatur in nobis, et qui jussit Petrum super aquas ad se venire : Præterit enim figura hujus mundi ,68 et dies Domini appropinquat.
Sic ergo agamus, venerabiles Fratres, ac dilecti Filii, ut cum summus Paterfamilias et Princeps pastorum rationem ponere voluerit cum servis suis, sanguinem pessumdatæ ac laceratæ Ecclesiæ, quam suo acquisivit, de nostris manibus non requirat.
Vobis interim omnibus apostolicam benedictionem, cui cœlestem accedere optamus, interno paterni umoris affectu impertimur.
Datum Romæ, apud sanctum Petrum, sub annulo Piscatoris, die 11 Aprilis 1682, pontificatus nostri anno sexto.
Marius Spinula,
Venerabilibus Fratribus archiepiscopis et episcopis, ac dilectis Filiis aliis ecclesiasticis viris, nomine cleri Gallicani, Parisiis congregatis.
EPISTOLA CLERI GALLICANI
ANNO 1682
IN COMITIIS GENERALIBUS CONGREGATI
AD OMNES PRÆLATOS
PER GALLIAS CONSISTENTES ET UNIVERSUM CLERUM.
Pervenit ad nos, tota jam Gallia, toto fere christiano orbe vulgatum Breve apostolicum, quo sanctissimus Papa nostris respondet litteris, die tertia Februarii ad se datis. Quis noster fuerit in eo perlegendo, quis in considerando sensus, quanta sollicitudo pro ecclesiastica pace, quid denique tanto in discrimine cogitemus, significare nos oportet et causæ communis nobis delegatæ reddere rationem. Quo in officio peragendo nihil poterat tristius contigisse, quam ut opposito nobis Innocentii XI tanti Pontificis nomine, adhuc tueri nos necesse haberemus. Tacere enim, et orare, et expectare in silentio salutare Dei, nec Pontificis epistolæ ulla ratione vel leviter obluctari, ut pacatius ex se et plerumque religiosius ; ita nobis jucundius et præstabilius esse videretur, si aut pacis curam à vobis demandatam, et utilissimi consilii defensionem abjicere licuisset, aut personarum vestrarum nobis impositam vilem habere dignitatem.
Et quidem testamur cordium inspectorem Deum, nulla nos nostri nominis injuria permoveri. Etsi enim permolestum fuit parentem optimum in nos exacerbatum, rescissa, nec sine gravi ignominiæ nota, quæcumque pacis studio magnaque Ecclesiæ [650] utilitate in negotio regaliæ gessimus ; quin ea pontifici horrori fuisse, nosque reprehensos, ut qui metu et ignavia Ecclesiæ libertatem, hierarchiæ disciplinam, salutem quoque ipsam, omnemque Ordinis nostri dignitatem atque auctoritatem prodidissemus, fidem denique ipsam, quo nihil in episcopos gravius dici potuit, in discrimen adduci ; æquo animo passi simus ; solatio enim erat apostolicum illud : Gloria nostra hæc est, testimonium conscientiæ nostræ.69
Scrutamur enim vias nostras coram Domino ; et quo vehementiora sunt quibus incessimur, eo magis constat iis non lædi nos, à quibus nihil gestum quod non è re Ecclesiæ esset, et appellata conscientia renuntiet, et omnes regni Ordines profiteantur. Quod vero Pontificem adeo gravem et infensum habeamus, admiretur nemo qui vel cogitaverit quam ei omnia nostra dicta gestaque tetris , sed non suis, picta coloribus, exhibita fuerint : adverterunt omnes et obstupuerunt.
Quis ille sit demum qui in ipso initio Brevis apostolici toti nostro cœtui exprobretur metus ? Nempe metuebamus ne, rupta concordia sacerdotii et imperii, pax Ecclesiæ turbaretur atque inde illa emergerent mala quæ nostri antecessores, viri fortissimi, metuissent. Inde vero exorsi nostram epistolam, statim significavimus, adhibitis etiam Patrum Africanorum verbis, et quis ille metus foret, et quanta pericula ex ea dissensione Ecclesiæ imminerent, quamque illa nostra essent propter susceptam Ecclesiæ curam, et quantum nos juvaret graves illas curas in sinum Pontificis optimi parentis effusas quodammodo deponere, et collaborante nobiscum apostolica charitate veluti partito onere sublevari . Hic nos incusatos, quasi indigno et præpostero metu dissoluti, pontificii quoque pectoris robur infringere aggrediamur ; quam ab Innocentio XI alienum est, tam aliunde suggestum intelligere nos oportet ; et hæc omnia leviter transilire, neque his immorari quæ tanto nomini haud congrua in Brevi pontificio scripta doleremus ; quæ nec memoraremus, nisi et solatio et præsidio esset pontificis animum, nonnisi instigatum et omni arte deceptum, in nos adeo exarsisse. [651]
Ex illo epistolæ Pontificis initio, statim intelleximus secuturas graves iras et infausta fore omnia ; nec tamen charitatem optimi Pontificis defuisse ; sed ei occultata esse nostra consilia, eaque maxime in quibus totum negotium, totaque rerum à nobis gestarum ratio versaretur. Id ita se habere qui litteras pontificis legerit et cura nostris contulerit, inficiari nemo poterit.
Et quidem recte et ordine factum, quod rescriberet Pontifex ad episcopos, ipsum negotium more majorum, pensatis undique rationum momentis, copiose tractatum. Sed cum duo sint quibus hæc causa nititur, eaque in epistola ad ipsum Pontificem diligentissime explicata : primum quod jure nostro ita discesserimus, ut majore emolumento damnum sarciretur ; tum quod ejusmodi esset regaliæ negotium, quod temperamenta ac salubrem illam canonum moderationem admitteret, imo pro temporum necessitudine postularet. Primum illud totum in Brevi apostolico prætermissum est ; alterum ita involutum, ut pateret omnibus nihil magis extimuisse sancti Pontificis in hoc quidem negotio consiliarios, quam ne is agnita veritate anteferret eos, qui in re non summa æquiora et mitiora suasissent.
Et quidem cum edictum à nobis postulatum, mense Ianuario in publicum prodiit, quanta Ordinis nostri lætitia et gratulatio fuerit, meministis, sanctissimi et religiosissimi consacerdotes. Omnes admirari sublatum à regalia quo maxime Ecclesiæ gravarentur per quingentos annos revocatas ad Ecclesiæ auctoritatem sive præbendas sive dignitates, quibus singulari titulo cura animarum vel aliqua jurisdictionis ecclesiasticæ pars annexa esset ; tantam rem per tot sæcula , nescio quo casu, nullo certe reclamante, non clero, non episcopis, non ipsis etiam Pontificibus, imo his ultro assentientibus, regiæ potestati relatam, atque optimis regibus sancto etiam Ludovico usitatam, à Ludovico Ecclesiæ restitutam ; ad hæc lites infinitas uno edicto præcisas, plerisque capitulis redditam libertatem, inventum denique quo, post perditam integro fere sæculo propugnatam causam, victa Ecclesia meliore conditione : laudare consilium omnes ; efferre meritum optimi principis, qui antecessores inclytos belli pacisque artibus supergressus, sancti quoque Ludovici celebratissimam omnibus [652] gentibus pietatem aliqua parte vicisset : nos quoque beatissimos prædicare, qui, regiis magistratibus tanto studio reluctantibus, id impetrassemus : nobiles et plebes in gratulationem effundi : nemini dubium esse quin regis prudentia tanto ecclesiarum bono faceret, ac pacem ecclesiasticam his conditionibus stabilitam vellet. Nec immerito : satis enim ostendimus pietate regum nostrorum eo demum redactum regaliæ negotium, ut jam una quæstio superesset, ea scilicet quæ in conferendis beneficiis versaretur.
Neque vero quidquam in regalia gravius quam decanatus, archidiaconatus, pœnitentiarias ac theologatus, etc, sive præbendas sive dignitates quæ ex suo titulo singulari, novo vel antiquo jure, curam animarum gererent, vel aliquam partem ecclesiastici muneris obirent, vacantibus ecclesiis ita in regia potestate esse ; ut non modo nulli canonico et ecclesiastico examini subderentur, sed etiam nullam aut missionem aut approbationem ecclesiasticam obtinerent. Id vero ejusmodi est adeo alienum a canonica disciplina, et ita Ecclesiæ grave et intolerandum ; ut qua arte in mores nostros irrepserit, vel tot sæculis servari potuerit, vix ipsi intelligamus . Etsi enim satis constabat nonnisi aliqua Ecclesiæ consensione potuisse id juris transferri in principes ; primum quidem tantam rem, tam ecclesiasticam ad laicos translatam minime oportuit ; tum illud Ecclesiæ periculosissimum, ne hujus quidem concessionis ullum in actis publicis, ullum in annalibus esse vestigium, ac necesse recurri ad tacitum consensum, quo nihil est infirmius aut inhonestius. Quamvis esset id ex se grave ; quæ deinde incommoda secuturis temporibus merito timeremus ? quantam gliscente licentia ecclesiastici muneris occupationem ? cum res obvia sit, commemorare nil attinet. Hæc sublata penitus edicto Januarii mensis a nobis impetrato, et a gravi morbo, graviore periculo liberata Ecclesia est .
Jam illud liquido constat earum ecclesiarum ad quas extensa sit maximam partem, ex recentiore edicto, ejusmodi esse, nihil ut in eis juris regi relinquatur : ac profecto si placeat inita ratione vel subductis calculis numerare ecclesias vel præbendas, et quæ ex nostra cessione et edicto 1673, regaliæ attributæ essent, et quæ [653] novo edicto ab ea vindicatæ ; has numero vincere, et ea quoque parte profecisse Ecclesiam certum perspectumque est : ut regi quidem honestius visum sit communi lege extendi Regaliam ad omnes provincias, nobis vero e re Ecclesiæ visum quam plurimas ecclesias et præbendas præstare liberas. Quæ minutiora licet, neque comparanda iis quæ ad jurisdictionem spectant, hic quoque a nobis excuti oportuit ; ut intelligat universa Ecclesia quam ad tenues res tantam controversiam, tantos animorum motus, tantamque expectationem christiani orbis redire necesse sit, si negotium urgeatur.
His ita constitutis, non tantum æquus æstimator, sed rigidus quoque ecclesiastici juris exactor fateatur à nobis diligentissime ac religiosissime tractatam Ecclesiæ rem ; idque plane evinceremus si res integra esset, et æquo adhuc jure, nullo judicio victi disceptaremus ; non potuisse tamen meliore conditione transigi ; imo, si optio detur, id magis eligendum quod victi impetravimus, quam id quod victores jure nostro obtinere potuissemus. Hæc nobis evenisse, in eam nos temporum necessitudinem incidisse, ab optimo principe tam fausta impetrasse, tam exigua, imo vero tam nulla jam concessisse, tanta vero recuperasse, victosque quam victores meliore omnino conditione esse ; quis demum præstitit nisi Deus noster, in cujus manu et temporum vices et corda regum sunt. Ipse enim humiliat et exaltat, nec deficere unquam, sed in spem contra spem proficere jubet Ecclesiam suam.
Nec in tanto Ecclesiæ bono sanctissimus Pontifex conticesceret ; sed pro sua pietate effunderet cor suum ante Dominum, et lacrymas in gaudium verteret, si vel id advertere dignaretur quod ea de re in epistola nostra accuratissime pertractavimus ; neque horrori fuisset, sed potius voluptati nostra illa non jam cessio, sed optima et saluberrima et maxime necessaria permutatio. Verum eum locum epistolæ nostræ, nescio quo animo, sanctissimo Pontifici tacuerunt harum turbarum auctores : qui si id quoque ut cætera nostra improbabant, quin aperte et libere, ut reliqua omnia quæ scripsimus et gessimus, confutare aggrederentur ? Sin autem occulte approbabant, viderint æquone animo hoc praetermiserint , ipsique Pontifici dissimulaverint quo se causa nostra [654] maxime tueretur ; ut omissa scilicet optima defensione, in episcoporum famam liberior ac plenior, ne dicam violentior, animadversio desæviret
Atque utinam prætermisso maximo hujus causæ præsidio, quæ pontifici exhibenda senserunt, ea saltem integra protulissent. Sed enim metuebant ne merito conquereretur æquissimus pontifex se in regem maximum Ecclesiæ primogenitum ejusque amantissimum, in Galliam universam clerumque Gallicanum, Sedi apostolicæ obsequentissimum, plusquam ipsa causæ ratio pateretur, incitatum atque exasperatum fuisse . Quo enim pertinebat tanta vehementia, tam exquisitis verbis atque sententiis exaggerari gravitatem hujus causæ : ab ea pendere salutem Ecclesiæ et omnem episcopalis ordinis reverentiam, everti disciplinam, imo disciplinæ atque hierarchiæ ecclesiasticæ fundamenta, fidei quoque ipsius integritatem in discrimen vocari ? Usque adeone à quingentis annis, ne vetustiora sectemur, atque in maxima certe christianissimi regni parte profligata Ecclesia est, ac fidei integritas in discrimen adducta ? Non id advertisse tot reges optimos, nec religiosissimos fidei defensores antecessores nostros, à Romanis pontificibus toties commendatos, non ipsos etiam pontifices Innocentium III, Alexandrum III, innumerabiles alios qui Regaliam consensione approbarunt ; quin ipsum etiam sacrum generale Lugdunense concilium, roborata Regalia ubicumque viguisset, errori favisse ac tantum malum tanta auctoritate firmasse ?
An vero Regalia anteactis temporibus innocua erat , cum fructus vacantium Ecclesiarum occuparet omnes ; cum abbates, cum episcopos ad arma cogeret ; cum gravissimo procurationum70 onere premeret Ecclesias ; cum beneficia omnia, etiam quæ jurisdictionem ecclesiasticam proprio nomine exercerent, nullo ecclesiastico examine, nulla approbatione conferret ? Nunc vero evertit [655] Ecclesiæ libertatem, hierarchiæ disciplinæque fundamenta, ac fidem ipsam infandum aggreditur ; cum his amotis ac velut abstersis omnibus, nihil jam sibi reliquit unde vel nostris vel secuturis temporibus noceat. Sed nimirum nisi ista dicerentur, nec irritari pontifex, nec illa rejici quam suadebamus moderatio canonum, nec increpari nos clerumque Gallicanum tam immitibus verbis, nec tanto fragore Romana facundia detonare posset.
Nobis quidem tot inter minacia et aspera quæ in Brevi legebamus, aliqua tamen, ut in magna tempestate, spes serenitatis illucescere visa est ex his verbis : « Cæterum ultro admittimus et laudamus consilium relaxandi canonum disciplinam pro temporum necessitate, ubi fieri id possit sine fidei et morum dispendio.71 » Quo semel admisso, quis jam non speraret exortam aliquam conciliandi haud sane inexpiabilis dissidii rationem, et Pontificis epistolam in aliquid tandem laetius desituram, cum et gravis necessitas urgere videretur, satisque constaret Regaliæ causam non ad fidem illam qua christiani sumus, aut ad fidei conjunctam certissimam morum regulam pertinere ; sed in ea parte versari disciplinæ quæ variari possit pro temporum ac locorum conditionibus, quæque temperamenta ac salubrem canonum moderationem admitteret ? Sed postea advertimus ita esse laudatam apud Pontificem saluberrimam illam et conciliatricem animorum prudentiam, ut simul demonstraretur nullum ei relinqui in hac causa locum. Sic enim concedit temperamenta canonum accipi oportere, « ut in aliquo peculiari casu, et ad tempus, et ubi necessitas urget, licitum sit72 ; » quæ hic scilicet locum non habeant.
Hic consistamus oportet, suo deinde loco cætera exequemur. Ergone parum gravis illa necessitas ubi de concordia sacerdotii in imperii in amplissimo regno agitur, ubi Galliarum regi ac magistratibus, episcopis quoque conciliandae pacis viam aggressis extrema omnia Pontifex minitatur ? An vero moderandorum canonum ratio tantum valet in peculiari casu et ad tempus ? Pudet vero eorum qui hæc suggerere pontifici non verentur, coguntque nos, aliis exemplis prætermissis, vel illud revolvere quod [656] Leo X, Lateranensis approbatione concilii, ecclesiis nostris Gallicanis abstulerit , quod in reges contulerit. Nunc post amplissimas Ecclesiæ dignitates in regum potestate positas , de aliquot canonicatibus litigabitur, nec jam ullus relinquetur compositioni locus ; et regi, quotquot sunt, non tantum maximo, sed etiam optimo et in Ecclesiam longe beneficentissimo ea intentabuntur, quæ referre horret animus. Cujus consilii auctores quanto æquius considerarent quæ nos in extrema epistolæ parte velut conglobatim posita, ne in immensum quæstio excurreret, tantum indicavimus. Et ne ab hac Regaliæ causa discedamus ; annon eam, ubicumque invaluerat, Lugdunense concilium contra priscam Ecclesiæ disciplinam retinuit et in perpetuum confirmavit ; ut in eo quoque decreto, quo vel maxime pontifex nititur, exemplum habeatur illius, quam duce charitate suadebamus, paternæ canonum moderationis. Neque vero minus tum regalia protendebatur ; cura e contra, si universam spectemus Ecclesiam, se quoque protenderet latius, quippe quam non modo Gallicani, verum etiam Anglicani et alii reges, et multi principes inferioris ordinis sibi vindicarent ; nunc vero certum sit uno fere Galliæ regno contineri. Quare nec illud metuendum erat quod ut pontificem a pace averterent memorarunt, « manifestum esse periculum, ne exemplum latius manet73 ; » quasi ullum aliud jam præter Gallicanum in Ecclesia catholica regnum esset, ubi jus illud valeret ; aut non reges singuli præter communia jura regnorum, peculiaria quædam, nec in exemplum trahenda, possiderent.
Quam ergo vana sint quæ paci opponuntur, et vos advertitis, sapientissimi præsules, nec ipsos fugiebat qui maxime in nos pontificis animum instigarunt. Quare decurrendum tandem fuit ad illud extremum, nempe per regaliam convelli ipsa Ecclesiæ fundamenta, ipsamque adeo fidem, quam immobilem et irreformabilem, nec per ulla temperamenta unquam inflexum esse nostra quoque epistola prædicaret. Quæ accusatio quam gravis ex sese est, tam potest a nobis facile propulsari ; neque aliud postulandum quam ut ipsa Brevis apostolici verba perlegantur ut quantum deceptus sit optimus pontifex omnibus pateat. Sic ergo scriptum legitur : « Per abusum Regaliæ, non solum everti disciplinam Ecclesiæ , res ipsa doceat ; sed etiam fidei ipsius integritatem in discrimen vocari, facile intelligatur ex ipsis regiorum decretorum verbis, quæ jus conferendi beneficia regi vindicant, non tanquam profluens ex aliqua Ecclesiæ concessione, sed tanquam ingenitum et coaevum regiæ coronæ.74 »
Liceat simpliciter dicere summa cum reverentia apostolici nominis quod ipsa necessitas exprimit. Decretum illud regium anni 1673 hic allegatum non negat jus profluere ab aliqua Ecclesiæ consensione ; non asserit ingenitum coronæ regiæ, non denique ei coaevum ; id tantum dicit, jus illud unum esse ex antiquissimis regiæ coronæ juribus : quo non significatur ipsi coronæ ac regiæ potestati ex sese ingenitum, nec aliunde profluens ; sed ex his esse juribus quæ, labente tempore, potestati regiæ accrescere et coalescere soleant, utcumque se habeant et undecumque sint. Verba perpendite, sanctissimi consacerdotes ; quid Gallicanis auribus sonent æstimate ; et nobiscum dolete optimo regi aliena et perversa imputari Pontificis nomine, qui et dubia quoque in conquirendo sensum paterno animo interpretari debuisset, et suo ingenio fecisset.
Sane ab antiquissimis regibus Ludovico VII et Philippo Augusto totum id quod Regaliam dicimus, antiquis regni sui, hoc est alio nomine coronae suæ juribus accenseri solitum : nec ab eo jure destitisse sanctum Ludovicum, imo a se quoque more majorum exercitum ad nepotes transtulisse annales nostri produnt : quæ post tot sæcula Ludovico Magno culpæ imputari, aut tanquam adversantem fidei accusari, nec Deo nec hominibus placeat.
Neque abs re monueramus in epistola nostra, non esse audiendos qui in illo coronæ jure novas hæreses fingerent. Id enim ad jus regium pertinere, non tantum quod regiæ coronæ ex sese innatum, ut belli pacisque jus ; sed quod undecumque insitum coalitumque sit, ab Ecclesia licet profluat, ratione et exemplis abunde firmavimus : quæ omnia, quanquam in his causa versaretur, Breve apostolicum prætermisit. [658]
Hic autem ad cumulum probationis addimus, reges nostros adeo non movisse litem Ecclesiæ de hujus origine juris, ut advocatus regius quo Philippus Pulcher, hujus quidem juris vehemens assertor, ad illud tuendum usus, ultro profiteatur ab Ecclesiæ concessione profectum : ut plane ac liquido constet optimos principes id tantum persuasum habuisse, à se optimo jure ac debita concessione gestum, quod ab antecessoribus manasse ad se intelligerent.
Quòd si Ludovicus Magnus id quoque judicavit, jus illud ab antiquo in universum regnum regibus convenisse, neque adeo unquam ex communi lege regni alienari potuisse, aut ulla temporum præscriptione violari : sit illud sane dubium ; sit Pontifici manifeste falsum ; sit, si Iubet, iniquum : ad fidem pertinere qua christiani sumus nec ullus dixerit ; nec nostri antecessores, cum teste Pontifice tam strenue hanc causam agerent, id unquam in medium attulere ; aut reges fidem apostolico ore laudatam ad hæc levia quoque et minuta descendere vel suspicati sunt.
Nos vero aliquid amplius egimus ; et si quid dubii in illo coronæ jure latere potuisset ; plane sustulimus clare et aperte professi cum in congregationibus nostris, quod ipse quoque Pontifex attestatur, tum in ipsa epistola ad Pontificem data, Regaliæ onus ea maxime parte quæ beneficiorum collationem spectat, non potuisse imponi nisi Ecclesia concedente vel saltem consentiente : quod à nobis pronuntiatum, ac per totam Galliam totumque christianum orbem divulgatum, neque rex ægre tulit, neque tam aperta juris ecclesiastici declaratione jus suum lædi aut imminui queritur. Quin nostra illa cessio, à summo Pontifice tam acerbe vexata, clamat quam certum haberemus illud jus regium ab Ecclesiæ auctoritate originem ducere, quod, vel amissa causa, nostra quoque concessione et consensione firmari, et extra omnem litis aleam poni potuisse judicaremus . An vero sineret rex suorum jurium scientissimus ac fortissimus vindex, ut quod plene et absolute juris regii esset, id quacumque ratione in eum à nobis transferri jactaremus, ac non eam cessionem ut regiæ majestati contumeliosam aversaretur ?
An vero qui ? merito vel suspicari possit ab eo rege invadi [659] ullam partem ecclesiasticæ potestatis, aut juri regio plene et absolute vindicari potuisse, qui edicto Januarii tot ac tanta dimiserit, quod nobis agentibus ecclesiastico et episcopali juri nocitura intelligeret ? Quare quisquis ille est qui in illo coronæ jure latere hæresim Pontifici persuasit, metum deponat ille tandem ; neque fateri erubescat ab eo errore tutam Ecclesiam, et antiqua Gallorum declaratione , et pietate regis, et nostra quoque opera, nostraque doctrina, nostra etiam episcopali cessione præstari.
Quæ cum ita sint, jam Ecclesiæ fidem ac fidei conjunctam certissimam morum regulam in tuto collocatam ; atque adeo hanc causam in ea parte versari disciplinæ quæ variari possit, quæque temperamenta non tantum admittat, sed etiam postulet, certo ac liquido constat ; illudque fundamentum totius epistolæ institulique nostri inconcussum manet ; quo quidem necesse est non modo corruant, sed etiam, audenter dicimus, nobis laudi vertantur quæcumque immerentibus ingesta sunt probra. Neque enim quidquam in Brevi apostolico aut vehementius allatum est, aut etiam plausibilius, quam ut Ivonis Carnotensis, cujus dicta laudavimus, facta imitaremur. Nos vero propositum à sanctissimo Pontifice exemplum admittimus, ac nobis gratulamur probari Pontifici eum quem maxime secuti sumus temperandorum canonum et conciliandae pacis auctorem. Hujus gesta præclara, hujus exilia et carceres in illa turbulentissima contentione inter Urbanum II ac Philippum I fortiter toleratos, in mentem nobis à summo Pontifice revocatos grato animo accipimus, quos et in epistolæ nostræ principio retuleramus . Suspecta enim fuisset in homine molli illa prudentia canonum moderatrix, nec profecto, a nobis laudari oportebat pacifice condescendentes auctores, nisi antea rebus pro Ecclesia fortiter gestis, non tantum æquo et modesto, sed etiam magno et erecto animo fuisse constitisset.
Sed tamen cogitandum est quæ causa illa fuerit Quid enim ? Annon constat à Philippo I, Evangelii legem aperte violatam, neque tantum nulla versa causa repudiatam uxorem suam, sed etiam alienam, eamque cognatam, et indignissime raptam, et publice ductam ; regem nec admonitum, nec increpatum ab [660] infando facinore cohibere potuisse, et omnem morum regulam exemplo solvisse ; cum in eodem facinore et adulterium, et raptus, et incestus, et sacrilegium, et immane scandalum, omnia denique flagitia pariter et scelera concurrerent. Tum vero Evangelii causam suscipiente Urbano, si episcopi defuissent, et commaculari sinerent tali dedecore virginitatem Ecclesiæ ; si condescendentes præpostero laudassent, et contra Evangelii legem ac necessarium disciplinæ vigorem indigna et impia temperamenta quæsissent ; si denique bonorum damna, aut etiam exilia et carceres formidassent, quid jam impedimenti obstaret quominus in evangelicam disciplinam humana licentia impune grassaretur ? Merito in ea causa episcopus Carnotensis non jam prudentiam canonum moderatricem, sed executricem evangelici præcepti sequitur auctoritatem : quippe cum de lege Dei ageretur, ubi nulla relaxatio, nulla dispensatio est. Et id ultro profitetur : « Omnia enim, inquit, perferam pro lege Dei mei.75 » Attendite verba, sancti consacerdotes . Ideo nullam dispensationem admittit, quod nimirum agatur de ipsa lege Dei, quam infractam invictamque, ac pleno robore constare necesse sit.
Jam vero videamus quid in iis causis cogitet, ubi non de lege Dei, sed de ecclesiastica auctoritate ageretur : neque a Philippi I exemplo discedendum. Ubi enim hujus regis uxore mortua, res eo devenerat ut pollicem suam jam in legitimum conjugium posset adsciscere, si Ecclesiæ auctoritas accessisset ; Ivo Carnotensis erga impium regem dispensandi auctor fuit76 ; et quod divina lex jam in tuto esset, canonum temperamenta ultro proposuit ; non sane mutatus, sed mutata personarum rerumque conditione alia consilia executus.
Sed quandoquidem Ivonis exempla et dicta placent, quid in alia causa, eaque nostræ simillima, idem Ivo gesserit, tantisper consideremus. Nempe idem Urbanus II in Claromontano concilio, utique in Galliis facto cum ducentis episcopis fere Gallicanis, nemine repugnante, sanxerat, « ne episcopus vel sacerdos regi, vel alicui laico in manu ligiam fidelitatem faceret77 ; » quam quidem fidelitatem fontem regaliæ esse harum rerum periti sciunt. [661] Cum rex et optimates postea contradicerent, et sub Paschali II Urbani successore ab archiepiscopo Remensi sacramentum exigerent ; Ivo Carnotensis, quo in aliis causis nemo fidelior aut disciplinæ studiosior extitisset, idem in hac causa condescendendi auctor fuit ; et archiepiscopum ad regem ipse deduxit, et sacramentum præstari voluit ; et præclaram illam ad Paschalem epistolam a nobis commemoratam scripsit78 ; et quæ non evangelica sed ecclesiastica tantum prohibitione constarent, quantacumque canonum auctoritate firmata, omittere non dubitavit ob publicam pacem : nec tum discedi a lege : sed super ecclesiasticam legem observari charitatem, multis Scripturæ et Patrum testimoniis affirmavit. Quod si præter pacem alia quoque maxima bona retulisset ; et remisso canonum rigore, majorem Ecclesiæ gloriam libertatemque peperisset, ejusque conditionem meliorem præstitisset, uti nos, non judiciorum nostrorum, sed temporum opportunitatibus a Deo præviis et dispositis factum satis demonstravimus ; quanta fiducia ab æquo Pontifice non jam veniam, sed laudem postulasset ? Hujus dicta laudamus, hujus in re simili facta imitamur ; imo singulari Dei beneficio superamus : hujus denique exemplo ab ipso Pontifice comprobato, gesta quoque nostra tandem aliquando probanda confidimus ; ac si res potius quam verba attendantur, jam probata gloriamur.
Silentium nobis objicit sanctissimus Pontifex ; nec tantum in hoc Brevi, sed etiam in aliis antecessorum nostrorum, meritis sane laudibus, extollit fortitudinem : illos quidem hanc causam in simili periculo constitutam non semel apud superiores reges, imo apud hunc ipsum libera voce defendisse, et a regio conspectu victores discessisse, relatis etiam ab aequissimo rege præmiis pastoralis officii strenue impleti ; nos vero indecores, sine pugna, sine defensione victos, nec causa cecidisse qui nec unquam stetissemus. Multa hic prætermittimus, quæ non tam ad antecessorum nostrorum commendationem , quam ad nostram invidiam dicta videantur.
Neque enim antecessores nostri causam hanc in simili periculo defenderunt, cum illi eam integram, nos vero judicio perditam [662] desperatamque haberemus ; nec victores unquam à regis conspectu recesserunt, qui dilato judicio ea tantum impetrassent, quæ indefinito decreto nocitura potius quam profutura essent : id actis probare, nullo operæ pretio, non aggredimur. Quod autem præclari viri ab aequissimo rege pastoralis officii bene gesti præmia reportarint, nihil sane ad hanc causam, nisi quod vel eo constet et causam summa libertate actam, et æquo animo auditam, postea tandem esse amissam ; adeo jus regium ipsi regi regioque consilio certum est visum ; et auditis omnibus nulla jam clero spes, prolato judicio, relicta erat.
Hæc vero omnia, si Iubet, omittamus ; graviora enim urgent : nempe quod scripsimus, datis ad Pontificem litteris, sæcularem magistratum à nobis appellatum, à quo victi discesserimus. Id ita abominatur Pontifex optimus, ut e litteris nostris expungi jubeat, « ne, inquit, in actis resideant ad nostri nominis dedecus sempiternum.79 » O nos miseros, quibus dedecori antecessorum quoque nostrorum gesta imputentur ! Sane ad Pontificem scripsimus nos causa cecidisse, et hac quidem causa totis sexaginta annis strenue propugnata, in eo tribunali victos quod ipsi, antiquo regni more, appellassemus, in regio scilicet consistorio et apud regem ipsum : quæ à nobis prolata non præsentis cœtus nostri peculiari nomine, sed cleri totius assumpta quam gerimus persona, res ipsa clamabat. Neque enim nos ipsi, sed nostri antecessores totis sexaginta annis hanc causam defenderunt : illi profecto non nos à parlamento parisiensi ad regis consistorium rem totam detulimus ; idque factum ab ipsis ipso anno 1608, cum primum de Parisiensis parlamenti decreto ad regem questi sunt ; neque deinde illam causam apud alium judicem egerunt. Si tanta hæc culpa est, ut consciis inferat dedecus sempiternum, non nostra illa fuit. Nos tamen perscindimur atrocibus dictis ; nostri sane antecessores fortitudinis nomine commendantur, nos ipsorum quoque laudibus premimur ; ac si eos ad invidiam nostram laudari oporteret, nec tam ut ipsi clari honestique haberentur, quam ut splendore suo nos urerent, et infra se positos prægravarent. Quæ quo magis absunt à Pontificis majestate et [663] Innocentii mente, eo magis non in nos sed in Pontificem peccarunt, qui tanto nomine ista scripserunt.
Jam si curæ graves et sollicitudo omnium ecclesiarum sinunt à summo Pontifice et nostra et antecessorum gesta penitus introspici, satis apparebit et nos et illos gessisse quæ temporibus congruebant . Illi enim non immerito Regaliæ causam ad regem detulerunt, quam intelligerent jam inde ab initio in regia curia fuisse tractatam ; et à trecentis annis innumera ejusdem curia decreta suppetebant, quibus ecclesiæ vel ab ea liberæ vel eidem addictæ pronuntiarentur. Neque unquam pontificem ea de re interpellatum prodebant annales ; sed potius pontifices ultro fatebantur, auctoritate et appellatione regno consuetis, Regaliæ causas à regia curia solere decidi : atque hæc ipsa causa sexaginta annis toto regno celebrata, et publice toties coram rege acta, neque per nuntios, neque per legatos apostolicæ Sedis, neque per pontifices ad apostolicum tribunal revocata unquam fuit ; neque antecessores nostri cum Sede apostolica conjunctissimi, et rerum ecclesiasticarum strenui defensores, animum induxerunt ut hoc in negotio pontificiam implorarent opem ; adeo infixum erat hæc in ipsa Gallia disceptari oportere.
Quid igitur victis faciendum fuit ? Cum sexaginta annis nihil prætermisisset quo causam tuerentur, an iterum litigare frustra et clamoribus agere, ac totum regnum, totamque adeo Ecclesiam commovere oportebat ; neque ut loquendi, ita etiam tacendi tempus agnoscere, aut unquam audire illud : Tempus belli, et tempus pacis80 ? Annon è re ecclesiastica magis erat ab infausta litigatione convertere animum ad consilia pacis ; et captata opportunitate, ab optimo rege recuperare quæcumque licuisset ? Quid vero aliud noster cœtus præstitit ? An igitur præstabat incendere clamoribus pontificium animum et concitare, quam conciliare regem à quo meliora reportaremus ; ac fortitudinis gloriam aucupari, negligere prudentiæ, et Ecclesiæ commoda, ubi locus esset, omittere ? Non id postulabat credita Ecclesiæ dispensatio et vestræ nobis delegatæ vices, non in regem noster amor propensissimus et fides, non ipsa regis magnanimitas et pietas singularis, quem [664] intelligeremus nihil unquam Ecclesiæ81 malo animo sustulisse, et ultro etiam, si fandi tempora modumque nosceremus, potiora redditurum. Non id suadebant nostri antecessores invicta fortitudine multa ausi, multa lucrati, sed interdum quoque temporibus servientes. Non id denique docebat ille fortissimus Ivo Carnotensis, cujus inter alia præclare dicta illud etiam laudavimus : « Salvo fidei fundamento et communi morum regula, toleranda quædam, quædam etiam facienda quæ infirma videantur82 ; » neque adeo tantum enitendum episcopis, ut fortitudinis gloria commendati, sed etiam ut christiana prudentia utiles esse possint.
Nec minus nobis favent in epistola nostra relati Innocentius III, Benedictus XII, Bonifacius VIII, quorum quidem pontificum verba et exempla in epistola nostra diligenti et optima fide tractata qui consideraverit, an extranea causæ sint facile judicabit. Certe constabit illud, a pontificibus ultro remissa pacis intuitu, quæ a regibus quoque intentato anathematis metu reposcenda censuissenti adeo gravia et necessaria videbantur. Cæterum tanta res in Brev ; pontificio uno verbo transigitur, memorata breviter lucubratione quam nec factam audivimus. Quod autem additur eximios illos pontifices in tuenda contra principes sæculares ecclesiastica libertate, constantiores fuisse quam ut eorum exempla possint errori nostro suffragari ; primum a Pontifice parente optimo, sed in nos exasperata, postulamus, liceat nobis quærere summa cum reverentia apostolici nominis : Ecquid necesse fuerit episcopos Gallicanos gravi erroris nota dedecorari apud plebem gregesque commissos, quod in re controversa, nullo catholicæ fidei ac sanæ doctrinæ periculo, compositionem utilem exitiosissimæ dissensioni anteponant ? Deinde obtestamur ne contra sæculares principes Innocentio XI, tanta modestia, tanta benignitate pontifici, Bonifacii quoque VIII concilia placeant, aut ut ea magis placeant, quæ, pacis ac publicæ utilitatis intuitu, talis quoque pontifex indulgere voluit* Rogamus denique, ut cum pontifex viderit quos etiam episcopos summosque Pontifices fortitudinis laude commendaverit, eos ex rigore canonum tanta relaxasse, ne pax necessaria [665] sacerdotium inter et imperium scinderetur ; nos eodem metu ad pacis consilia inflexos, neque tantum pacem, verum eliam alia ingentia commoda ex eo consilio reportantes, in paternum sinum lætus recipiat.
Posteaquam satis constitit utilia esse nostris ecclesiis cleroque universo, quæ vestro nomine et ejusdem cleri auctoritate gessimus, nec potuisse meliore conditione transigi hanc causam, quæ et ejusmodi esset et loco posita, ut æqua et ad pacem communemque utilitatem temperata consilia postularet ; nemini dubium esse potest quin eam inire viam componendæ litis necesse haberemus, si id in nostra potestate esset.
Sed, inquiunt, superest an clerus Gallicanus nosque ejus nomine id agere potuerimus, quod adeo necessarium et e re nostra esset. Nostræ quidem potestati hæc obstare videbantur : primum quod Ecclesiæ res, idem enim de cæteris juribus statuendum, alienare non liceat episcopis sine Romani Pontificis licentia et consensu : alterum, quod hæc a concilio generali Lugdunensi olim definita in dubium a nobis revocari non licebat : tertium, quod in hac causa pontifex appellatus ; quare in negotio ad eum devoluto nihil nobis juris aut cognitionis jam relictum esset.
Primum ergo inquiramus quid ad commutandas Ecclesiæ res antiquis decretis requiratur . Hoc sane a Magno Leone olim promulgatum, et juri quoque insertum : « Ne episcopus de Ecclesiæ suæ rebus audeat quidquam vel donare, vel commutare, vel vendere, nisi ut meliora prospiciat ; et cum totius cleri tractatu atque consensu, id eligat, quid non sit dubium Ecclesiæ profuturum.83 » Cum hic a Leone duo decernantur ; primum illud ad res ipsas spectat, « ut meliora prospiciant : » alterum ad agendi formam, « ut totius » cleri consensus habeatur . Primum illud a nobis præstitum satis demonstravimus : alterum profecto, de consensu cleri, nec in dubium revocatur.
Sane additum esse postea decreto, « Ne quid episcopi de ecclesiarum jure concederent absque Romano pontifice ; » adeo non negamus ut e re Ecclesiæ, nostraque omnino esse ultro fateamur. Verum ista imprimis in hoc negotio notari postulamus : primo in [666] permutationibus quæ evidenter essent utiles, qualis hæc nostra est, hanc formam non exacte esse servatam, et plerasque per sese ex totius cleri consensu valuisse ipso decreto Leonis, ubi absque dubio esset Ecclesiæ profuturas : deinde aliam esse rationem eorum jurium quæ confessa essent , aliam eorum quæ in litem vocata et adversus maximas potestates, totoque adversante regno, tuenda, et judicio quoque summa auctoritate prolato essent amissa : has enim temporum necessitudines et extraordinarios casus consuetis legibus non esse comprehensos ; sed semper licuisse quini optima conditione transigere, cum non eo discedatur ab Ecclesiæ jure, sed potius sit jus læsum, aut potius nullum, restituere in integrum, ac deinceps tutum præstare. Tertio, in his spectandam casibus ipsam necessitatem, et magnis negotiis utiles opportunitates et occasiones nunquam impune neglectas ; neque committendum, ut cum statim maxima impetrare possis, ea longo tractatu ac solitis negotiorum ambagibus involvi ac periclitari sinas : sed tunc pro lege sit ipsa necessitas, ipsaque Ecclesiæ utilitas maturo consilio et communi deliberatione perspecta. Quæ qui attenderit, præclare profecto a nobis gestam Ecclesiæ rem ultro fateatur.
Postremo si ad ipsos juris apices redigamur, nec quidquam peccasse nos fidenter asserimus. Sit enim additum Leonis decreto a nobis memorato, non posse quidquam e re ecclesiastica sine pontifice Romano concedi aut permutari : hoc quidem sic additum, ut duo illa prius a Leone sancita robur obtineant, ut et cleri consensus sit necessarius, et id omnino fiat quod non sit dubium Ecclesiæ profuturum. Cum ergo et noster et pontificis consensus stricto illo jure sit necessarius, quid nos peccavimus qui et consensum præstitimus, et quantum in nobis fuit rem ipsam transegimus, et ad pontificem acta transmisimus, et his approbatis firmari Ecclesiæ pacem efflagitavimus ? Quæ si minus probarentur, non ea ut male gesta et attentata temere, rescindi oportebat ; sed simpliciter rejici, ac ne rejici quidem si Ecclesiæ profutura essent ; nam nec pupilli acta rejici aut improbari, si rem suam bene gesserit.
Quare pontificis approbationem nos quodam jure nostro et [667] canonum auctoritate reposcere potuimus, quos manifesta Ecclesiæ utilitate transegisse res ipsa demonstret, nec ipse pontifex in Brevi apostolico negaverit. Cum enim epistolam nostram ad ipsum datam tam atrocibus verbis ubique insectetur, eam sane partem intactam reliquit qua professi sumus plura et majora nos retulisse quam concessisse. Quod nisi verum agnoscerent qui pontificem in nos tanto studio instigarunt, qua hic eloquentia insurgerent ? quam nos exagitarent ? quam fervida et vehemens sese efferret oratio ? Cum enim tam graviter reprehensi simus quod ea egerimus quæ a nobis fieri non potuisse contendunt, pontificis scilicet invisa auctoritate, quanto acrius inveherentur si nec utilissime egissemus, si frustra jactaremus concessionem nostram, edicto Januarii impetrato nixam, maximo Ecclesiæ emolumento fuisse ? Quod profecto cum taceant, rem ipsam a nobis bene gestam, canonicam tantum agendi formam omissam fuisse profitentur. Id et purgavimus, et quod jam a Pontifice canones postulent, demonstravimus , et concessionem nostram undique tutam praestitimus,
Neque nobis obsunt decreta concilii Lugdunensis, sive illud xii in hac quidem causa toties celebratum, sive xxii, pontificiis litteris, ut videtur, indicatum. Ut enim omittamus quæ de xii in epistola ad Pontificem scripta diximus, id nobis sufficit quod ita rem gessimus, ut non tam extensa quam restricta regalia sit ; nec tam sæculari potestati subjecerimus Ecclesiam, quam majore et meliore parte, ea scilicet quæ jurisdictionem spectat, absolutam præstaremus.
Neque jam valet illud quod appellatione facta, reque ad pontificem delata, ejus judicium expectare deberemus, non autem ei causam etiam maximam suscipienti repugnare. Quid enim judici appellato nocet, si partes componant ? An vero appellatio unius episcopi prohibere potuit quin universus clerus, cujus causa maxime agebatur, optimis conditionibus cum rege convenire, ecclesiasticam jurisdictionem asserere, seque a tanto periculo expedire posset ? Pontifici vero causam nostram suscipienti adeo non obstitimus, ut publice gratiis actis quod eam suscepisset, ejus quoque consilia juvaremus. Quid enim cogitabat [668] Pontifex, nisi ut opitularetur Ecclesiæ laboranti ? Quid autem nos84 egimus, nisi ut Ecclesia magnis se difficultatibus exsolveret ; ac projectis quibusdam , maxima recuperaret, libertatemque suam ac jurisdictionem optima sui parte vindicaret ? An vero pontifici decorum eum fructum esse interventionis suæ, ut nostra scilicet concessione rescissa, rex ea reposcat a nobis quæ edicto concessit, quæque ab antiquo, nullis pontificibus imo nec Innocentio XI reclamantibus, possidebat : præclarum vero facinus si amittantur iterum, tanto studio nostro, tanta pietate optimi regis tot ac tantæ ad Ecclesiæ auctoritatem revocatæ dignitates ? An vero iis retentis quæ a rege concessa sunt, jam de concessione nostra litigandum erit, ac ludibrio habendæ maxime ac beneficentissimæ in Ecclesiam potestates ? Quæ non eo dicimus tanquam ab optimo rege aliquid metuamus : neque enim eum unquam recte facti pæniteat, aut Ecclesiæ sancte pieque reddita ad se revocare placeat ; sed quo demonstremus deveniendum esse tandem ad consilia pacis, et a nobis gesta, quoquo id modo fiat, omnino firmanda.
Quæ cum ita sint, sanctissimi præsules, magna nos spes tenet pacis Ecclesiæ : neque ab ea spe Brevis apostolici quantumvis aspera verba nos abducunt : ad quæ intelligamus summum Pontificem, nonnisi occultata rerum veritate, adduci potuisse. Et quidem videtis quid de Brevi sentiendum, quamque irritum cadat ex se, quo vel solo constet optima hujus causæ præsidia, et gestorum seriem Pontifici optimo, non modo involutam, verum etiam omnino tectam. Sed unde malum exortum, inde spes illucescit. Satis enim apparet habere nos pontificem, qui occultata veritate aliquanto tempore exasperari possit ; cæterum tantæ caritatis : tam apostolici pectoris, tam paterni animi, ut non omnia semper turbidis ingeniis permissa esse videantur . Qui sane homines, sive inimico animo in nos agunt, vel privatis studiis, vel ab hujus regni hostibus occulte instigati, sive rem semel aggressos ad æquiora se referre piget pudetque ; certe intelligant et opus [669] fuisse dissimulata veritate ut tantas iras commoverent, et eam aliquando ad pontificiam Sedem vel nostris clamoribus perrupturam.
Cæterum in cathedra Petri tantæ fortitudinis sedere Pontificem, assidue vigilantem, et in gradu stantem pro ecclesiastica libertate ; ac semper paratum , jubente Domino , ambulare super aquas quantumvis turbidas et elatas, Ecclesiæ gratulamur : cui obedire omnia, ac sub ejus pedibus incurvari altitudinem sæculi sane intumescentis, summa votorum est : sed tantam fortitudinem gravioribus malis objicere sese, nec pontificatum tantæ sanctitatis atque expectationis in impare negotio occupari totum, ex animo cupimus. Dabimus sane operam, quantum in nobis erit, ut opportunissimo tempore summa cum reverentia ad sese prolatam veritatem intelligat, et ad consilia pacis pius ac paternus animus inflectatur.
Adjuvate nos orationibus vestris, pro pace Ecclesiæ mandato vestro assidue laborantes. Pax enim à Christo est, pax nostra ipse Christus : ipse increpabit ventos, et imperabit mari, et repente fiet tranquillitas magna ; ut Pontifex quoque frustra trepidasse videatur. Neque vero dubitamus quin et preces publicas indicturi sitis et plebem hortaturi, ut in regis maximi ac religiosissimi consiliis, uti facit, acquiescat : neque quidquam metuant unquam in Sedem apostolicam moliendum. Hæret enim tantæ Sedi intimo corde Gallicana ecclesia ; et quo magis eam potestatem ad antiquos canones et Christi instituta exigendam putat, eo magis animo atque visceribus infixam habet. Dabit Deus vestris plebisque catholicæ precibus, ut in apostolico ordine quam maxima apostolicæ Sedis reverentia vigeat, nulloque decreto tantæ potestatis communem dignitatem pacemque tueamur. Qua sane reverentia, more majorum, pro ecclesiæ Gallicanæ et episcopatus juribus decertaverimus, missa nuper ad vos acta testantur. Eo ab obsequio nunquam discessuros, nihil nos necesse est dicere, cum à nemine in dubium revocetur. Quare, ut egimus, ita porro agemus, et regi pacis cupidissimo summa fide obsecundabimus ; idque eventurum speramus, ut ejus auspiciis et promoveamus sanctum pacis opus, neque deveniamus [670] unquam ad extrema illa remedia juris, quæ nec unquam dimitti, nec nisi summa necessitate adhiberi par est.
Quod autem sanctus Pontifex metuit, ne de manibus nostris pessumdatæ et laceratæ Ecclesiæ sanguis requiratur ; sane recordetur quod sanctus Irenæus unus ex antecessoribus nostris antecessori ejus sancto Victori scripserit : « Laceratur Ecclesia non tantum ab iis qui mala obstinate, sed etiam ab iis qui bona quædam plus æquo urgeant ; » nedum abjicere liceat quæ non modo nullo Ecclesiæ malo, sed etiam maximo fuerint commodo comparata. [671]
EPISTOLA CONVENTUS CLERI GALLICANI
ANNI 1682
AD OMNES PRÆLATOS ECCLESIÆ GALLICANÆ.
Archiepiscopi et episcopi cœterique ecclesiastici viri à Clero Gallicano deputati, mandato regio Parisiis congregati, archiepiscopis et episcopis in toto Galliarum regno constitutis, salutem.
Reverendissimi ac religiosissimi consacerdotes,
Non vos latet concussam aliquatenus nuper fuisse Ecclesiæ Gallicanæ pacem, quandoquidem nos misit vestræ fraternitatis charitas ad illud periculum propulsandum .
Fidenter cum beato Cypriano pronuntiamus, charissimi collegæ, « Christum, ut unitatem manifestaret, unam cathedram constituisse, et unitatis originem ab uno incipientem sua auctoritate disposuisse ; eumque qui cathedram Petri, super quam fundata est Ecclesia, deserit, in Ecclesia non esse ; qui vero Ecclesiæ unitatem non tenet, nec fidem habere.85 » Quare nihil nobis antiquius fuit statim atque congregati sumus in nomine Christi ,86 quam ut unius corporis ,87 quod nos omnes esse inclamat Apostolus, unus esset spiritus, nec essent in nobis schismata ,88 nedum vel minima cum totius Ecclesiæ capite dissensionis suspicio. Hoc autem eo magis pertimuimus, honoratissimi præsules, quod eum pontificem impræsentiarum nobis providit Deus optimus [672] maximus, quem ob eximias, quibus abunde præditus est, omnium pastoralium virtutum dotes, non modo Ecclesiæ petram ; sed etiam tanquam fidelium atque in omnibus exemplum bonorum operum,89 debemus jure merito venerari.
Hanc nostræ concordiae, et ad tuendam Ecclesiæ unitatem conspirationis ideam, tam pie, tim docte, tam facundæ in omnium nostrum animis præformavit illustrissimus orator, qui primus quasi nostrorum comitiorum os aperuit, dum Spiritus sancti gratiam et auxilium communibus votis, sacrificante illustrissimo Parisiensi archiepiscopo, nostro dignissimo præside, invocavimus ; ut inde nostri conventus felicissimus exitum ominati sint universi.
Non dubitamus equidem, consacerdotes reverendissimi, quin pergratum vobis fuerit, quod à regis nostri christianissimi pietate obtinuimus, quodque vicissim ad pacem servandam, ac tanti principis gratiam conciliandam, simul et ad memoris nostri animi testificationem rependimus ; quodque tandem scripsimus ad sanctissimum Pontificem. Sed operæ pretium esse duximus aliquid ulterius explicare, ne quid unquam contingat, quod possit Ecclesiæ quietem ordinisque tranquillitatem tantisper commovere.
Sane, cum vel ad levissimam discordiae umbram unusquisque nostrum exhorruerit, existimavimus maxime nos Ecclesiæ unitati profuturos si certas regulas conderemus, vel potius antiquas in fidelium memoriam revocaremus, quibus tota Ecclesia Gallicana, quam nos regere posuit Spiritus sanctus ,90 ita secura esset ; ut nemo unquam vel deformi assentatione, vel abrupta falsæ libertatis cupiditate, terminos transgrederetur quos posuerunt patres nostri91 ; sicque nos ab omni dissensionis periculo explicata veritas liberaret.
Quandoquidem vero non modo tenemur catholicorum paci studere, sed etiam procurandæ eorum reconciliationi, qui « à Christi sponsa segregati adulteræ conjuncti sunt, et à promissis Ecclesiæ separati,92 » adhuc ea ratio nos impulit, ut eam aperiremus quam veram esse arbitramur catholicorum sententiam : sic enim [673] factum iri speravimus, ut « nemo amplius fidelium fraternitatem mendacio fallat, aut fidei veritatem perfida prævaricatione corrumpat. » Et qui in Romanam Ecclesiam, erroris nobis afficti specie, velut in reprobatam Babylonem hactenus debacchati sunt, quia mentem nostram vel ignorarunt, vel se ignorare simularunt, detracta tandem falsitatis larva, a calumniis suis in posterum temperent, et in suo schismate, quod « tanquam ipsamet idololatria detestabilius crimen93 » execratur Augustinus, diutius non perseverent.
Profitemur itaque, illustrissimi præsules, quamvis duodecim, quos elegit Jesus et apostolos nominavit,94 sic ad regendam « in solidum » suam Ecclesiam constituerit, ut essent « pari, sicut loquitur sanctus Cyprianus, honoris et potestatis consortio præditi,95 » primatum tamen Petro divinitus fuisse concessum ; quod et ab Evangelio discimus, et tota docet ecclesiastica traditio. Quare in Romano pontifice, Petri successore, « summam, licet non solam, cum beato Bernardo,96 a Deo institutam apostolicam potestatem » venerati, servato crediti nobis Christi sacerdotii honore, claves primum uni traditas esse, ut unitati servarentur, cum sanctis patribus, Ecclesiæque doctoribus prædicamus ; sicque summorum Pontificum, seu quoad fidem, seu quoad generalem disciplinæ morumque reformationem, decretis fideles omnes censemus esse obnoxios, ut supremæ illius spiritualis potestatis usus per canones totius orbis observantia consecratos, determinandus moderandusque sit : si qua autem ex ecclesiarum dissensione gravis difficultas emerserit, « major, ut loquitur Leo Magnus,97 ex toto orbe sacerdotum numerus congregetur, generalisque synodus celebretur, quæ omnes offensiones ita aut repellat aut mitiget, ne ultra aliquid sit vel in fide dubium, vel io charitate divisum. »
Cæterum, fratres religiosissimi, cum respublica christiana non sacerdotio tantum, sed etiam regum et sublimiorum potestatum imperio gubernetur ; ita quoque ut prospeximus, ne schismatibus dividatur Ecclesia, sic et debuimus omnibus imperii [674] tumultibus, populorumque motibus obviam ire, in eo præsertim regno, in quo tot olim, specie religionis, perduelliones exortæ sunt, ac propterea regiam auctoritatem, quoad temporalia, a pontificia liberam esse pronuntiavimus ; ne si forte ecclesiastica potestas crederetur aliquid moliri quod temporalem minueret, christiana tranquillitas turbaretur.
Rogamus porro fraternitatem pietatemque vestram, reverendissimi præsules, ut quondam concilii Constantinopolitani primi Patres rogabant Romanæ synodi episcopos, ad quos synodalia sua gesta mittebant ; ut de iis, quæ ad Ecclesiæ Gallicanæ perpetuo sartam tectam conservandam pacem explicuimus, nobis congratulemini98 ; et idem nobiscum sentientes, eam, quam communi consilio divulgandam esse censuimus, doctrinam in vestris singuli ecclesiis, atque etiam universitatibus et scholis vestræ pastorali curæ commissis, aut apud vestras diœceses constitutis, ita procuretis admitti, ut nihil unquam ipsi contrarium doceatur . Sic eveniet ut quemadmodum, Romanæ synodi patrum consensione, Constantinopolitana universalis et œcumenica synodus effecta est, ita et communi nostrum omnium sententia noster consessus fiat nationale totius regni concilium ; et quos ad vos mittimus doctrinæ nostræ articuli, fidelibus venerandi et nunquam intermorituri Ecclesiæ Gallicanæ canones evadant.
Optamus vos semper in Christo bene valere, precamurque Deum immortalem, ut vestram fraternitatem, ad Ecclesiæ suæ bonum, florentem et incolumem servet.
Vobis addictissimi collegae archiepiscopi, episcopi et cæteri ecclesiastici viri à Clero Gallicano deputati.
FRANCISCUS, archicpisc. Parisiensis, præses.
De mandato illustrissimorum et reverendissimorum archiepiscoporum , episcoporum, totiusque cœtus ecclesiastici in comitiis generalibus Cleri Gallicani Parisiis congregati.
Maucroix, canonicus Remensis, a secretis . Courcier, theolog. eccl. Parisiensis, a secretis.
Parisiis, 14 kalend. April., ann. 1682.
FINIS EPISTOLARUM.
DECRETUM DE MORALI DISCIPLINA
Quod erat a clero gallicano publicandis in comitiis generalibus
Anni 1682.99
Moralem theologiam decus maximum ac præcipuum fructum evangelicæ prædicationis, his posteris temporibus prava ingeniorum licentia ac subtilitate corruptam : mutatumque in scoriam argentum optimum100 ac probatissimum christianæ disciplinæ, dudum boni omnes, totaque Ecclesia ingemiscit. Quo animarum periculo permotae doctissimæ ac celeberrimae theologiæ [676] facultates, maxime vero Parisiensis, pro officio suo gliscentem in dies novandi libidinem represserunt. Fratres quoque nostri presbyteri ecclesiarum, vocem suam exaltaverunt in viis Sion, atque episcopos in altiore specula constitutos assiduis efflagitationibus excitarunt. Qui quidem, pro loci sui auctoritate, valentiore manu « gladium spiritus assumpserunt, quod est verbum Dei,101 ad dirumpenda cervicalia et pulvillos inani arte consutos sub omni cubito manus102 : » ne infelices animæ in morte obdormiscerent, ac per falsæ pacis somnium, ad æterna supplicia traherentur, ubi jam « vermis eorum non moreretur, et ignis non extingueretur.103 »
Neque tantum episcopi, præsertim Gallicani, in suis diœcesibus ascenderunt ex adverso, sed et plenitudo exercitus Israel, clerus scilicet universus Parisiis congregatus, gravissimo judicio suo damnavit perversam ac falsi nominis scientiam, qua instructi homines, « non jam accommodarent mores suos ad evangelicæ doctrinæ normam, sed et ipsam potius regula ac sancta mandata ad cupiditates suas innecterent ac detorquerent, novaque et inani philosophia christianam disciplinam in academicas quæstiones ac dubias fluctuantesque sententias verterent.104 »
Illud vero judicium sancti Caroli Borromæi commonitionibus ad confessarios datis præfixum, ad collegas suos sanctos ecclesiarum Gallicanarum episcopos transmiserunt, ac deploratâ sæculi cæcitate, id quoque indoluerunt, quod in ipso comitiorum exitu, oppressi negotiis, congrua medicina pestiferam doctrinam exscindere non potuerint- Quibus sane verbis ea remedia non omisisse, sed in opportuniora tempora distulisse, eamque provinciam secuturis conventibus demandasse visi sunt.
Neque in eo discrimine Romana Ecclesia omnium ecclesiarum Mater, ac sanæ doctrinæ Magistra conticuit. Nullius est enim tam ferreum pectus, cui lacrymas non excutiat paterna illa oratio felicis memoriæ Alexandri VII, qua « magno animi sui mœrore testatur complures opiniones christianæ disciplinæ relaxativas, atque animarum perniciem inferentes, partim antiquatas iterum [677] suscitari, partim noviter prodire, ac summam illam luxuriantium ingeniorum licentiam in dies magis excrescere, per quam in rebus ad conscientiam pertinentibus modus opinandi irrepsit alienus omnino ab evangelica simplicitate sanctorumque Patrum doctrina, et quem si pro recta regula fideles in praxi sequerentur, ingens eruptura esset christianæ vitæ corruptela.105 » Neque vero satis fuit sanctissimo pontifici, novam hanc methodum ludificante conscientiæ atque involvendæ veritatis, hoc est, ipsum mali detexisse fontem ; sed exitiabilis doctrinæ rivulos insectatus, complures propositiones, « ut minimum tanquam scandalosas, » non probatis aliis quæ occurrere possent, « sub interminatione divini judicii, atque excommunicationis pœna, à qua nemo posset præterquam in articulo mortis, nisi à Romano pontifice absolvi, damnavit et prohibuit. » Quod salubre opus Innocentius XI, pro sua pietate prosecutus, alias longe plures, parique doctrinæ ac diligentiæ laude selectas, nec probatis aliis, sub iisdem pœnis damnavit et prohibuit ; dùmque eas omnes ut minimum tanquam scandalosas et in praxi perniciosas damnandas censuit non tantum à libris ac prædicatione, sed ab omni etiam vita christiana procul amandandas judicavit.
Atque utinam sanctissimi pontifices decretum formulis nostro usu receptis, quæque ad universas ecclesias pertinerent , infandam doctrinam proscripsissent. Sed dum speramus fore, ut Innocentius XI tantum opus, tanto Pontifice dignum, more majorum, Sedis apostolicæ plena auctoritate perficiat, et adversus perniciosissimos novitates gladio Petri dextra omnium armet antistitum, nos archiepiscopi et episcopi Parisiis permissu regio congregati, ecclesiam Gallicanam repræsentantes, una cum cæteris ecclesiasticis viris nobiscum deputatis, ne dirum virus serperet, ac Satanæ laqueis incautæ animæ caperentur, rei gravitate totque episcoporum, et quod est maximum, Summorum Pontificum exemplo atque auctoritate permoti, has propositiones à prædictis pontificibus damnatas, primum, ut magis in promptu essent, in certa capita redigendas, tum, ad ampliorem cleri et christianæ plebis informationem, suis quasque censuris notandas esse duximus. [678] Absit autem cæteras haud leviore nota dignas, approbare credamur, præsertim vero eas quas censuris pontificiis reprobatas, quod ad mores nostros minus pertinerent, aut in his partibus minus pervulgatæ essent, hic commemorare nihil necesse habuimus. Addidimus aliquas unde gregibus nostris certam perniciem merito timeremus, atque ut errores non tantum notarentur, sed etiam suppeteret certa doctrina qua coargui possent, nos quædam selegimus, quæ et illustria maxime essent et præsenti corruptelæ sanandae cohibendæque opportunissima esse videretur. Sequuntur autem damnatæ propositiones.
PARS PRIMA DECRETI
Continens damnandas propositiones.106
I. Ve virtutibus theologicis
(7) 1. Homo nullo unquam suæ vitæ tempore tenetur elicere actum fidei, spei et charitatis, vi præceptorum divinorum ad eas virtutes pertinentium .
- Fides non censetur cadere sub præceptum speciale et secundum se.
(8) 3. Satis est actum fidei semel in vita elicere.
De fidei professione.
(10) 4. Si à potestate publica quis interrogetur, fidem ingenue confiteri, ut Deo et fidei gloriosum consulo ; tacere, ut peccaminosum per se non damno. [679]
De assensu supernaturali in rebus fidei.
Voluntas non potest efficere ut assensus fidei in seipso sit magis firmus quam mereatur pondus rationum, ad assensum impellentium.
Hinc potest quis prudenter repudiare assensum quem habebat supernaturalem.
(9) 7. Assensus fidei supernaturalis et utilis ad salutem, stat cum notitia solum probabili revelationis, imo cum formidine qua quis formidat ne non sit locutus Deus.
De rebus explicita fide credendis.
(13) 8. Non nisi fides unius Dei necessaria videtur necessitate modii, non autem explicita Remuneratoris.
(14) 9. Fides late dicta ex testimonio creaturarum similive motivo ad justificationem sufficit.
(15) 10. Absolutionis capax est homo, quantumvis laboret ignorantia mysteriorum fidei, et etiamsi per negligentiam etiam culpabilem nesciat mysterium sanctæ Trinitatis et Incarnationis Domini nostri Jesu Christi.
- Sufficit illa mysteria semel credidisse.
II. De Dei dilectione,
(17) 12. An peccet mortaliter qui actum dilectionis Dei semel tan tum in vita eliceret ? Condemnare non audemus.
(18) 13 . Probabile est ne singulis quidem rigorose quinquenniis per se obligare præceptum charitatis erga Deum.
(19) 14. Tum solum obligat quando tenemur justificari, et non ha bemus aliam viam qua justificari possumus.
(20) 15. Præceptum amoris Dei per se tantum obligat in articulo mortis.
(21) 16. Præceptum amoris Dei et proximi non est speciale, sed ge nerale, cui per aliorum præceptorum adimpletionem satisfit. [680]
III. De proximi dilectione
- Non tenemur proximum diligere actu interno et formali.
(22) 19. Præcepto proximum diligendi satisfacere possumus per solos actus externos.
(23) 20. Si cum debita moderatione facias, potes absque peccato mortali, de vita alicujus tristari et de illius morte naturali gaudere, illam inefficaci affectu petere et desiderare, non quidem ex displicentia personæ, sed ob aliquod temporale emolumentum.
(24) 21. Licitum est absoluto desiderio cupere mortem patris, non quidem ut malum patris, sed ut bonum cupientis, quia nimirum ei obventura est pinguis hæreditas.
- Licet matri optare mortem filiarum, quas dotare non possit.
IV. De festis
(26) 23. Præceptum servandi festa non obligat sub mortali, seposita scandalo, si absit contemptus.
V. De homicidio
(27) 24. Licitum est filio gaudere de parricidio parentis à se in ebrietate perpetrato, propter ingentes divitias inde ex hæreditate consecutas.
(28) 25 . Est licitum religioso vel clerico, calumniatorem gravia crimina de se vel de sua religione spargere minitantem occidere, quando alius modus defendendi non suppetit, uti suppetere non videtur, si calumniator sit paratus vel ipsi religioso vel ejus religioni, publice et coram gravissimis viris prædicta impingere, nisi occidatur.
(29) 26 . Licet interficere falsum accusatorem, falsos testes, ac etiam judicem à quo iniqua certo imminet sententia, si alia via non potest innocens damnum evitare. [681]
(30) 27. Non peccat maritus occidens propria auctoritate uxorem in adulterio deprehensam.
(31) 28. Fas est viro honorato occidere invasorem qui nititur calum niam inferre, si aliter hæc ignominia vitari nequit. Idem quoque dicendum si quis impingat alapam, vel fuste percutiat, et post impactam alapam, vel ictum fustis fugiat .
(34) 29. Regulariter possem occidere furem pro conservatione unius aurei.
- Non solum licitum est defendere defensione occisivâ quæ actu possidemus, sed etiam ad quæ jus inchoatum habemus et quæ nos possessuros speramus.
(35) 31. Licitum est tam hæredi quam legatario, contra injuste im pedientem ne vel hæreditas adeatur, vel legata solvantur legaliter defendere, sicut et jus habenti in cathedram vel præbendam, contra eorum possessionem injuste impedientem.
(32) 32 . Licet procurare abortum ante animationem fœtus, ne puella deprehensa gravida occidatur aut infametur.
(33, 40) 33. Videtur probabile omnem fœtum quamdiu in utero est, ca rere anima rationali, et tum primum incipere eamdem habere cum paritur, ac consequenter dicendum erit in nullo abortu homicidium committi.
(41) 34. Vir equestris ad duellum provocatus, potest illud acceptare, ne timiditatis notam apud alios incurrat.
- Potest etiam duellum inferre, si non aliter honori consulere possit.
VI. Circa castitatem
(40) 36. Est probabilis opinio quæ dicit esse tantum veniale osculum habitum ob delectationem carnalem et sensibilem quæ ex osculo oritur, secluso periculo consensus ulterioris et pollutionis.
- Non est obligandus concubinarius ad ejiciendam concubinam, si hæc nimis utilis esset ad oblectamentum concubinarii, dum deficiente illa, nimis ægre vitam ageret, et aliæ epulæ concubinarium tædio magno afficerent, et alia famula nimis difficile inveniretur. [682]
(42) 38. Tam clarum videtur fornicationem secundum se nullam involvere malitiam et solum esse malum, quia interdicta, ut contrarium omnino rationi dissonum videatur.
- Mollities jure naturæ prohibita non est ; unde si Deus eam non interdixisset, sæpe esset bona et aliquando obligatoria sub mortali.
(43) 40. Copula cum conjugata, consentiente marito, non est adulterium, adeoque sufficit in confessione dicere se esse fornicatum.
VII. De furto, turpi lucro, et judicum corruptelis
(45) 41. Permissum est furari, non solum in extrema necessitate, sed etiam in gravi.
(46) 42 . Famuli et famulæ domesticae possunt occulte heris suis surripere ad compensandam operam suam, quam majorem judicant salario.
(47) 43. Potest uxor viro surripere pecuniam etiam ad ludendum, si mulier talis sit conditionis, ut ludus honestus pari loco cum alimentis et victu habeatur.
(48) 44. Non tenetur quis sub pœna peccati mortalis restituere quod allatum est per pauca furta quantumcumque sit magna summa totalis.
(49) 45. Qui alium movet aut inducit ad inferendum grave damnum tertio, non tenetur ad restitutionem illius damni illati.
(50) 46. Etiamsi donatario perspectum sit bona sibi donata à quopiam ea mente ut creditores frustretur, non tenetur restituere, nisi eam donationem suaserit vel ad eam induxerit.
(51) 47. Incantatores, aliique ejusmodi deceptores et pessimis quibusque artibus captantes lucrum, licite servare possunt bona iis mediis acquisita.
(52) 48. Quando litigantes habent pro se opiniones æque probabiles, potest judex pecuniam accipere pro ferenda sententia in favorem unius pro alio.
(53) 49. Possunt judices accipere munera à litigantibus, nec tenentur restituere quæ acceperint ad pronuntiandam sententiam. [683]
VIII. De usura
(54) 50. Contractus Mohatra (id est, ille contractus quo à mercatore res majore pretio ad certum tempus solvendo distrahuntur, ac statim ab eodem, stante eo contractu , minore pretio, præsente pecunia redimuntur)107 licitus est, etiam respectu ejusdem personæ et cum contractu redivenditionis prævie inito, cum intentione lucri.
(53) 51. Cum numerata pecunia pretiosior sit speranda, et nemo sit qui non majoris faciat pecuniam præsentem quam futuram, potest creditor aliquid ultra sortem à mutuatario exigere, et eo titulo ab usura excusari.
(56) 52. Usura non est dum ultra sortem aliquid exigitur tanquam ex benevolentia et gratitudine debitum, sed solum si exigatur tanquam ex justitia debitum.
(37) 53. Licitum est mutuanti aliquid ultra sortem exigere, si se obliget ad non repetendam sortem usque ad certum tempus.
(58) 54. Tam licet ex alienatione per aliquot annos censum annuum exigere, quam licet exigere censum perpetuum ex alienatione perpetua.
55- Promissiones obligatoriæ quibus supra sortem certo tempore solvendum aliquod lucrum exigitur, majori animositate quam ratione condemnantur .
Usura est recipere aliquid ratione mutui, non autem ratione periculi recuperandae sortis, neque ullus potest ita esse securus, quin possit aliquod intervenire periculum, vel saltem aliqua difficultas vel labor in re habenda.
Data pecunia ex certo contractu, altero contractu licet de certo emolumento pacisci : tum tertio contractu minore emolumento pacisci, ut sibi de periculo caveatur ; neque id est usurarium, etiamsi posteriores contractus in ipso exordio ineundæ [684] societatis intenti sint, nec ulla ratio reddi potest cur non liceat statim inire hunc postremum contractum .
IX. De falso testimonio, mendacio et perjurio
- Vocare Deum in testem mendacii levis, non est tanta irreverentia propter quam velit aut possit damnare hominem.
(60) 59. Cum causa licitum est jurare, sine animo jurandi, sive res sit levis, sive sit gravis.
(64) 60. Si quis vel solus, vel coram aliis, sive interrogatus, sive propria sponte, sive recreationis causa, sive quocumque alio fine juret se non fecisse aliquid, quod revera fecit, intelligendo intra se aliquid aliud quod non fecit, vel aliam viam ab ea, in qua fuit, vel quodvis aliud additum verum, revera non mentitur, nec est perjurus.
(65) 61. Causa justa utendi his amphibologiis est, quoties id necessarium aut utile est ad salutem corporis, honorem, res familiare tuendas, vel ad quemlibet alium actum virtutis, ita ut veritatis occultatio censeatur tunc expediens et studiosa .
- Qui mediante commendatione, vel munere, ad magistratum vel officium publicum promotus est, poterit cum restrictione mentali præstare juramentum quod de mandato regis à similibus solet exigi, non habito respectu ad intentionem exigentis, quia non tenetur fateri crimen occultum.
X. De calumnia
- Quidni nonnisi veniale sit detrahentis auctoritatem magnam sibi noxiam falso crimine elidere .
(67) 64. Probabile est non peccare mortaliter, qui imponit falsum crimen alicui, ut et suam justitiam et honorem defendat ; et si hoc non sit probabile, vix ulla erit opinio probabilis in theologia.
XI. De adjuvantibus ad scelera
(63) 65. Famulus qui submissis humeris scienter adjuvat herum [685] suum ascendere per fenestras ad stuprandam virginem, et multoties ei subservit deferendo scalam, aperiendo januam, aut quid simile cooperando, non peccat mortaliter, si id faciat meta notabilis detrimenti, puta ne a domino male tractetur, ne torvis oculis aspiciatur, ne domo expellatur.
XII. De simonia et beneficiis conferendis
(69) 65. Non est contra justitiam beneficia ecclesiastica non con ferre gratis, quia collator conferens illa beneficia ecclesiastica, pecunia interveniente, non exigit illam pro collatione beneficii, sed veluti pro emolumento temporali quod tibi conferre non tenebatur,
(70) 67. Dare temporale pro spirituali non est simonia, quando tem porale non datur tanquam pretium, sed duntaxat tanquam motivum conferendi, vel efficiendi spirituale, vel etiam quando spirituale sit solum gratuita compensatio pro spirituali, aut e contra.
(71) 68. Et id quoque locum habet, etiam si temporale sit princi- pale motivum dandi spirituale, vel etiam si sit finis rei spiritualis, sic ut illud pluris æstimetur quam res spiritualis.
(72) 69. Cum dicit concilium Tridentinum eos alienis peccatis communicantes mortaliter peccare, qui non quos digniores et Ecclesiæ magis utiles ipsi judicaverit, ad ecclesias promovent ; concilium vel primo videtur per hos digniores, non aliud significare velle nisi dignitatem eligendorum, sumpto comparativo pro positivo ; vel secundo, locutione minus propria, ponit digniores ut excludat indignos, non vero dignos ; vel tantum loquitur tertio, quando fit concursus.
XIII, De simulata sacramentorum administratione
- Urgens metus gravis est causa justa sacramentorum administrationem simulandi. [686]
XIV. Circa sacrum Eucharistiæ sacramentum et Missæ sacrificium
(73) 71 . Satisfacit præcepto Ecclesiæ de audiendo sacro, qui duas ejus partes, imo quatuor simul à diversis celebrantibus audit.
(74) 72. Eidem præcepto satisfit per reverentiam exteriorem tantum, imo licet voluntarie in aliena, imo et prava cogitatione defixo.
(75) 73. Præcepto communionis annuæ satisfit per sacrilegam Domini manducationem.
(76) 74. Frequens confessio et communio, etiam in his qui gentiliter vivunt, est nota prædestinationis.
XV. Circa confessionem sacramentalem
- Qui habuit copulam cum soluta, satisfacit confessionis præcepto, dicens : Commisi cum soluta grande peccatum contra castitatem.
(80) 76. Peccata in confessione omissa seu oblita ob instans periculum vitæ, aut ob aliam causam, non tenemur in sequenti confessione exprimere.
(81) 77. Qui facit confessionem voluntarie nullam, satisfacit præcepto Ecclesiæ.
- Qui beneficium curatum habent, possunt sibi eligere in confessarium simplicem sacerdotem non approbatum ab ordinario.
(82) 79. Mandatum concilii Tridentini, factum sacerdoti sacrificanti ex necessitate cum peccato mortali, confitendi quamprimum, est consilium, non præceptum.
(82) 80. Illa particula quamprimum intelligitur, cum sacerdos suo tempore confitebitur.
(83) 81. Non tenemur confessario interroganti fateri peccati alicujus consuetudinem.
(84) 82. Si confessarius petat quantitatem furti, pœnitens potest dicere : Non teneor ad hoc confitendum.
Licet sacramentaliter absolvere dimidiatè tantum confessos, [687] ratione magni concursus pœnitentium, qualis, verbi gratia, potest contingere in die magnæ alicujus festivitatis aut indulgentiæ.
Tenetur sacerdos in confessione judicare secundum opinionem pœnitentis.
XVI. Circa pœnitentium absolutionem et dispositiones pœnitentis, maxime circa occasiones proximas
85 . Pœnitens potest propria auctoritate sibi substituere alium qui loco ipsius pœnitentiam adimpleat.
- Absolvi potest pœnitens nulla satisfactione imposita, sed in purgatorium dilata.
(85) 87. Probabile est sufficere attritionem naturalem, modo ho nestam.
(88) 88. Pœnitenti habenti consuetudinem peccandi contra legem Dei, naturæ aut Ecclesiæ, etsi emendationis spes nulla appareat,
nec est deneganda, nec differenda absolutio, dummodo ore proferat se dolere et proponere emendationem.
(89) 89. Potest aliquando absolvi, qui in prima occasione peccandi versatur, quam potest et non vult omittere, quinimo directe et
ex proposito quærit aut ei se ingerit.
(90) 90. Proxima occasio peccandi non est fugienda, quando causa aliqua utilis aut honesta non fugiendi occurrit.
(91) 91. Licitum est quærere directe occasionem proximam pec candi, pro bono spirituali vel temporali nostro, vel proximi.
- Nemo tenetur vitare occasionem proximam cum magno suo detrimento.
XVII. Circa jejunium
(92) 93. Frangens jejunium Ecclesiæ ad quod tenetur, non peccat mortaliter, nisi ex contemptu vel inobedientia hoc faciat, puta quia non vult se subjicere præcepto.
(93) 94 . In die jejunii qui sæpius modicum quid comedit, etsi no tabilem quantitatem in fine comederit, non frangit jejunium.
- Omnes officiales qui in republica corporaliter laborant, sunt [688] excusati ab obligatione jejunii, nec debent se certificare an labor sit compatibilis cum jejunio.
(95) 96. Excusantur absolute à præcepto jejunii omnes illi qui iter agunt equitando, utcumque iter agant, etiam si iter necessarium non sit, et etiam si iter unius diei conficiant .
- Non est evidens quod consuetudo non comedendi ova et lacticinia in quadragesima obliget.
XVIII. De intemperantia et matrimonii usu
(96) 98. Comedere et bibere usque ad satietatem ob solam voluptatem non est peccatum, modo non obsit valetudini , quia licite potest appetitus naturalis suis actibus frui.
- Opus conjugii ob solam voluptatem exercitum omni penitus caret culpa ac defectu veniali.
XIX. De Horis canonicis
(97) 100. Restitutio à Pio V imposita beneficiariis non recitantibus, non debetur in conscientia ante sententiam declaratoriam judicis, eo quod sit pœna.
Habens capellaniam collativam, aut quodvis aliud beneficium ecclesiasticum, si studio litterarum vacet, satisfacit suæ obligationi, si officium per alium recitet.
Restitutio fructuum ob omissionem Horarum suppleri potest per quascumque eleemosynas, quas antea beneficiarius de fructibus beneficii sui fecerit,
In die Palmarum recitans officium Paschale satisfacit præcepto.
Unico officio potest quis satisfacere duplici præcepto pro die præsenti et crastino.
(98) 105. Qui non potest recitare Matutinum et Laudes, potest autem reliquas Horas, ad nihil tenetur, quia major pars trahit ad se minorem.
(99) 106, Præcepto satisfacit, qui voluntarie labiis tantum, non autem mente orat. [689]
XX. De regularibus
(101) 107. Mendicantes possunt absolvere à casibus reservatis, non obtenta ad id episcoporum facultate.
(102) 108. Satisfacit præcepto annuæ confessionis qui confitetur regulari episcopo præsentato, sed ab eo injuste reprobato.
(103) 109. Regulares possunt in foro conscientiæ uti privilegiis quæ sunt expresse revocata per concilium Tridentinum.
XXI. De legibus principum
(109) 110. Populus non peccat, etiamsi absque ulla causa non recipiat legem à principe promulgatam.
(110) 111. Subditi possunt juste tributa non solvere.
XXII. De censuris Ecclesiæ
- Quoad forum conscientiæ, reo correcto ejusque contumacia cessante, cessant censuræ.
XXIII. De eleemosyna
(111) 113. Vix in sæcularibus invenies, etiam in regibus, superflua statui, et ita vix aliquis tenetur ad eleemosynam, quando tenetur tantum ex superfluis statui.
XXIV. De regula morum et probabilitate
(117) 114. Doctrina fidei à veteribus, doctrina morum magis à junioribus petenda.
(117) 115. Puto omnia esse hodie melius examinata, et hanc ob rem in omni materia et præcipue in morali libentius juniores quam antiquiores lego et sequor.
(117) 116. Non ergo opinio improbanda, eo quod ab antiquioribus non fuerit tradita. [690]
De sententia doctorum antiquorum verum sciri non poterit, nisi ipse Thomas aut Augustinus, aut alii excitentur à mortuis. Præstat igitur adire vivos quam recurrere ad mortuos qui nequeunt mentem suam explicare.
Hæc objectio : Opinio nova videtur , doctum urgere nequit. Nam tota moralis theologia nova est. Quis enim negare audebit esse hodie in Diana centenas opiniones probabiles quæ Augustino et antiquis patribus ignotæ erant.
Licet ex solo rationis lumine dijudicare quando quis privatus possit pro tuenda vita, vel bonis, vel honore aliquem occidere.
120, Omnem probabilitatem, sive extrinsecam, sive intrinsecam, in conscientia satisfacere putamus, nec exemplis urgebimur. Ubique enim eodem omnino modo philosophamur.
- Auctoritas unius probi et docti reddit opinionem probabilem.
(119) 122. Hæc positio : Sexdecim ad probabilitatem requiruntur, non est probabilis. Si sufficiunt sexdecim, sufficiunt quatuor ; si sufficiunt quatuor, sufficit unus.
(119) 123. Ad probabilitatem sufficiunt quatuor : sed quatuor, imo viginti et supra testantur unum sufficere : ergo sufficit unus.
(118) 124. Ex auctoritate unius tantum potest quis opinionem amplecti, licet à principiis falsam et improbabilem existimet.
(120) 125. Si liber sit alicujus junioris et moderni, debet opinio censeri probabilis , dum non constet rejectum esse à Sede apostolica tanquam improbabilem.
(121) 126. Non sunt scandalosa aut erroneæ opiniones quas Ecclesia non rejicit.
(122) 127 . Generatim dum probabilitate, sive intrinseca, sive extrinsecâ, quantumvis tenui, modo à probabilitatis finibus non exeatur, confisi aliquid agimus, semper prudenter agimus.
128 . In quæstionibus de bono vel malo, licito vel illicito, jure divino vel humano, judicium fundatum in opinione tantum probabili » semper est prudens et in praxi tutum.
- In iisdem quæstionibus de bono vel malo, licito vel illicito, jure divino vel humano, potest quis sequi opinionem minus [691] probabilem minusque tutam, relicta probabiliore et magis tuta, etiamsi nota ut tali.
130 . Licet consultori consilium dare secundum eam opinionem quæ ipsi minus probabilis minusque tuta videatur.
- Si quis vult sibi consuli secundum eam opinionem quæ sit faventissima, peccat qui non secundum eam consulit .
132 . Hæc regula : In dubiis tutius eligendum, perfectionis est, non obligationis, seu consilii, non præcepti.
In dubiis de bono vel malo, licito vel illicito, jure divino vel humano, nullo præponderante argumento quo dubitare cessemus, licet utramlibet partem amplecti, nec tenemur anteferre eam in qua constet nullum esse peccatum .
Omnes opiniones probabiles sunt per se æque tutæ et securæ. Benigniores etsi aliquando sint minus probabiles, per accidens sunt semper utiliores et securiores.
Homo non est suarum opinionum mancipium, ideoque probabiles quasvis sententias potest ad libitum mutare.
Potest etiam ad libitum consulere, modo secundum unam, modo secundum aliam sententiam, dummodo caveat ne incurrat levitatis notam.
Non est illicitum in sacramentis conferendis sequi opinionem probabilem de valore sacramenti relicta tutiore, nisi id vetet lex, conventio, aut periculum gravis damni incurrendi . Hinc sententia probabili tantum utendum non est in collatione baptismi, ordinis sacerdotalis, aut episcopalis .
(125) 138. Probabiliter existimo judicem posse judicare juxta opinionem etiam minus probabilem.
(126) 139. Ab infidelitate excusabitur infidelis non credens ductus opinione minus probabili.
(127) 140. In morte mortaliter non peccas, si cum attritione tantum sacramentum suscipias, quamvis actum contritionis tunc omittas libere. Licet enim unicuique sequi opinionem minus probabilem, relicta probabiliori. [692]
PARS SECUNDA DECRETI
Continens doctrinam oppositam damnandis propositionibus.
Quæ condemnandis propositionibus recta dogmata opponamus hæc maxime sunt . Ac de negativis mandatis, cum ea in censuris non obscure explicata videantur, pauca subjungimus . In affirmativis, quorum executio à novis doctoribus involuta magis fuit, diligentius versari nos oportet ; tum ipsam morum regulam accuratius pertractari, ut non tantum sciant à quibus abstinere, sed etiam quæ amplecti ac docere debeant.
I. De affirmativis præceptis, ac primum de fide, spe et charitate
generatim.
Doceantur fideles affirmativis præceptis vitæ christianæ partem maximam contineri, dicente Psalmista : Declina à malo et fac bonum108 ; atque Apostolo attestante, apparuisse Dominum, ut mundaret sibi populum acceptabilem , sectatorem bonorum operum109 ; ipsoque Domino pronuntiante : Inutilem servum ejicite in tenebras exteriores ,110 et : Ut quid etiam terram occupat111 ? toto denique Evangelio proclamante non esse regnum cœlorum, nisi eorum qui justitiæ fructibus abundarint.
Inter affirmativa præcepta, præcipua esse de fide, spe et charitate, quibus Deo adhærescimus,112 et Novi Testamenti cultum exhibemus in spiritu et veritate ; quas proinde virtutes non tantum haberi, sed eliam excoli atque exerceri necesse sit : ne nostræ negligentiæ pertæsus, ab ingratis abscedat spiritus, ac desidi [693] servo commissum talentum auferat,113 eo solo nomine quod sit infrugiferum.
Harum virtutum actus, quo magis sunt ad pietatem christianam necessarii, eo minus certis præcise temporibus ac circumstantiis alligari, sed in universam vitam christianam diffundi oportebat,114 dicente Psalmista : In lege Domini voluntas ejus, et in lege ejus meditabitur die ac nocte.115 Non ergo propterea negligendos illos actus, quod certo præcise tempore forte non obligent ; sed è contra tanto studio frequentandos, ne ullum negligentiæ vel etiam contemptus periculum subeat.
Neque sibi blandiantur, quod hujus negligentiæ peccatum, quo præcise tempore quâve occasione commissum sit, definiri vix possit ; hæc enim occulta et tamen gravissima esse peccata, propter quæ maxime inclamandum : « Delicta quis intelligit ? ab occultis meis munda me116 ; » et : « Nihil mihi conscius sum, sed non in hoc justificatus sum : qui autem judicat me Dominus est.117 »
Quare vanas esse plerumque, imo et noxias ejusmodi quæstiones, quo præcise tempore, qua circumstantia, ad fidei, spei, charitatis actus, aut ad vigilandum, aut ad orandum obligemur ; cum vere christianus tales tantosque actus magis ingemiscat vitæ necessitatibus intermissos, quam eorum studium relaxandum putet, quod certo tempori addicti non sint.
Sic ergo omnino non ex contentione, sed bona fide agendum, quemadmodum in rebus humanis fit. Cum enim quis uxorem, liberos, familiam, rem denique suam curare, ipsa rectâ ratione, ac naturali lege jubetur : non id sanè jubetur ut huic curæ certum præcise tempus adscribat, vel si non certum, nullum ; sed omnino, sic agat, sic tempore utatur, sic universam vitæ rationem instituat, ut hæc ei curæ sint, utque quam optime se habeant. Quanto magis christianus quocumque modo ac tempore sic agat, ut in ipso fides, spes et charitas quam maxime vigeant ; idque ab ipso fiat, quod toto corde, toto intellectu totisque viribus facere jubeatur. [694]
II. De fide
Fidem divina revelatione niti, ideoque esse firmissimam atque certissimam118 : quæ humanis tantum ratiociniis, non ipsa Dei revelatione nitatur , non esse eam fidem qua christiani sumus, dicente Domino ; « Beatus es, Simon Barjona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus qui in cœlis est119 ? »
In fide christiana quædam esse capitalia, quæ, qui ratione utantur, sine periculo salutis ignorare non possint, eaque esse, Deum unum, Patrem, Filium et Spiritum sanctum, Filii incarnationem, passionem, mortem pro nobis toleratam, resurrectionem quoque et ascensionem, resurrectionem carnis, et futurum judicium et æternam vitam. Neque vera christianum esse qui nesciat in ipso baptismo, hoc est, in ipso initio vitæ christianæ, quo nomine consecratus, quo sanguine sit lotus, quam in spem regeneratus. Horum enim summam esse, Deum Creatorem, bonorum Remuneratorem et malorum Vindicem, tum Mediatorem ac Redemptorem Christum ; alienos ergo à vita christiana christianisque sacramentis esse, qui non ea explicite crediderint . His enim comprehendi vitæ humanæ et christianæ finem, ejusque adipiscendi unicam viam, Christum à quo et dictum est : « Ego sum via, veritas et vita ; » et : « Nemo venit ad Patrem nisi per me ; » et : « Creditis in Deum et in me credite120 ; » et : « Hæc est vita æterna ut cognoscant te solum Deum verum, et quem misisti Jesum Christum.121 »
Hæc assidue in prædicationibus inculcanda : hæc præsertim in pœnitentiæ sacramento, ab omnibus, maxime vero à rudioribus requirenda, secundum eam formam dominicæ et apostolicæ interrogationis : Tu credis in Filium Dei122 ? et : Si credis ex tota corde licet baptizari ; et : Credo Filium Dei esse Jesum Christum.123 Non ergo sine ea fide etiam actuali, quemquam justificari posse, dicente Apostolo : « Sine fide impossibile est placere Deo124 ; » et : « Justus ex fide vivit ; » et « Per fidem ambulamus,125 ac merito [695] prædicatur à Gregorio papa VII neminem in pœnitentia justificari, « qui non ad fidei recurrat originem. » In quo enim nomine baptizamur, in eo et pœnitentiam agimus, et per pœnitentiæ lacrymas ac labores, secundi baptismi recipimus gratiam.
III. De spe et charitate
Pari quoque studio spem esse excolendam,126 hoc est, eam virtutem qua speramus vitam aeternam, quia eam repromisit Deus diligentibus se127 ; Deus, inquam, qui non mentitur128 ; eâque mercede, hujus vitæ, quæ militia est et tentatio, ærumnas consolamur : quam sane mercedem Deum ipsum esse maxime, intelligere debeamus, et cum Psalmista dicere : « Quid mihi est in cœlo, et à te quid volui super terram ? Deus cordis mei, et pars mea Deus in æternum.129 »
Ea spe incitari et inflammari nos ad amorem Dei, dum eum in hac vita desideramus et amamus, quem æterna charitate dilecturi sumus ; quoniam scriptum est ; « Charitas nunquam excidit.130 »
Hoc ergo mandatum primum et maximum ,131 ac beatæ æternitatis initium, iis verbis à Deo ipso est traditum, quibus non jubeatur unus aut alter actus ; sed tota christiana vita atque ipsa mentis intentio in unum Deum transferatur.132 Scriptum est enim : Audi Israel : intentos nos vult ad rem omnium maximam : Dominus Deus tuus, Deus unus est. Hoc est caput ; tum hæc consectanea : Et diliges Dominum Deum tuum ex toto corde tuo , et ex tota anima tua , et ex toto intellectu tuo, et ex omnibus viribus tuis , et ex tota fortitudine tua133 ; quibus sententiis sapientia divina vim omnem suam non tantum exeruisse, sed etiam exhausisse videatur, ut imponeret nobis tam necessarium quam suave diligendi jugum, quo non graventur animæ, sed potius releventur : « Jugum enim meum suave est, et onus meum leve.134 » [696]
Eum amoris actum, non conceptis formulis, sed vero corde exercendum, dum Deum cogitamus, in Deo oblectamur, sicut scriptum est : Delectare in Domino135 ; Deum invocamus castæ dilectionis auctorem, idque sedulo agimus, ut maxime et præ omnibus Deus nobis cordi sit, non semper tenero illo pietatis sensu, sed sane vehementi firmoque mentis affectu. « Hunc enim, teste beato Augustino,136 rectum esse et simplicem oculum, quo totum corpus nostrum, hoc est omnia opera nostra sunt lucida,137 cum illud aspicimus quod aspiciendum est, atque intelligimus omnia opera nostra tunc esse munda et placere in conspectu Dei, si fiant simplici corde, id est intentione superna, fine illo charitatis, quia et plenitudo legis est charitas.138 » Hanc veram observantiam mandatorum Dei : « Ama, inquit, Dominum Deum tuum, et observa præcepta ejus139 ; » et : « Si quis diligit me, sermones meos servabit ; » et : « Qui non diligit me, sermones meos non servat140 ; » ut qui non diligit, tot divinis constrictus vinculis, quo se vertat nesciat .
Hac etiam charitate, divina mandata, non tantum observari, sed etiam diligi : Mandata , enim, tua dilexi ; et : Servus tuus dilexit illa141 ; cum pius animus non tam minis legis territus, quam justitia ac veritate delectatus, est amicus legis, et mandata recogitat et scrutatur, fitque illud quod dicitur : « Liga ea in corde tuo jugiter, et circumda gutturi tuo. Cum ambulaveris, gradiantur tecum ; cum dormieris, custodiant te, et evigilans loquere cum eis.142 » Quæ dicta Salomonis ex ipso legis præscripto manasse intelliget quisquis hæc legerit : « Eruntque verba hæc, quæ ego præcipio tibi hodie, in corde tuo, et meditaberis in eis sedens in domo tua, et ambulans in itinere, dormiens atque consurgens143 ; » atque hæc ab ipso Dei amore proficisci docet do amando Deo præfixa sententia : « Diliges Dominum Deum tuum ex toto corde, » cui deinde reliqua ut consectanea attexantur.
Cumque omnes actus vitæ christianæ charitas complectatur, tum habet illa quidem singulares actus suos, quibus ad amandum [697] Deum mens ipsa se excitet, sicut à sanctis dictum legimus : Diligam te, Domine, fortitudo mea144 ; et : Cor meum et caro mea exultaverunt in Deum vivum145 ; et : Mihi vivere Christus est , et mori lucrum146 ; et : Desiderium habens dissolvi, et esse cum Christo, multo magis melius147 ; et alia, quibus divini amoris ignis vel excitetur vel erumpat.
Quod autem quidam eo se ab actu amoris excusatos putant,148 quod habituali infusa charitate informentur, atque ita habitu ipso legi satisfaciant, longe est absurdissimum. Cum enim adsint habitus, ut actus facilius, promptius, constantius, frequentius atque omnino, ut aiunt, connaturaliùs exerceri possint, vanissimum juxta ac turpissimum est aucupari cessandi occasionem, unde profluere actus ipse, ipsum exercitium debeat. Neque enim habitus ad supplendos actus, sed ad incitandos eos instigandosque institutus, aut præcepti exercendi obligationem tollit, sed quo faciliorem ac promptiorem, tanto strictiorem atque arctiorem facit.
Quam vero familiaris ipse actus amoris esse debeat,149 ipsa quotidiana oratio docet, cum nihil aliud nisi amorem spiret illud : « Sanctificetur nomen tuum ; » et : « Adveniat regnum tuum ; » et : « Fiat voluntas tua ; » ipsum denique patris nomen amorem eliciat atque advocet.
Quis vero adeo in amando segnis ac frigidus0, ut communione dominici sacramenti ad amorem non inardescat, cum Christus adveniens, suum illud ingeminare et inculcare videatur : Sicut misit me vivens Pater, et ego vivo propter Patrem, sic qui manducat me et ipse vivet propter me150 ? Sed nec existiment communionis actu coerceri præcepti vim, cum vivere propter Christum, non unum actum sonet, sed totius animi stabilem ac perpetuam conversionem in Deum.
Occurrat etiam incentivum divini amoris : « Hoc facite in meam commemorationem151 : » quo quidem verbo ipsa ratio, ipse finis, ipsa vis dominici sacramenti et à Christo traditur et fidelium [698] animis inculcatur. Dum enim Christus jubet meminisse nos sui, amantem se testatur qui redamari velit. Neque enim frigidos et amoris expertes esse sinit illa suavissima Christi morientis recordatio. Quare manducatio victimæ salutaris ita mentem nostram in mortis dominicae cogitatione defigat, ut assidue hæreat illud : « Sic Deus dilexit mundum ut Filium suum unigenitum daret,152 » fiatque id quod ab Apostolo dicitur : « Charitas Christi urget nos, æstimantes hoc, quoniam si unus pro omnibus mortuus est, ergo omnes mortui sunt et pro omnibus mortuus est Christus, ut et qui vivunt jam non sibi vivant, sed ei qui pro ipsis mortuus est et resurrexit.153 »
Sane non est dubium in excitanda charitate, cum languescere ac deficere videatur, majorem operam impendi ac veluti oleum deficienti lucernæ adhiberi oportere, ne à Sponso audiatur illud : Nescio vos ,154 et à nuptiali convivio fatuæ et improvidæ animæ arceantur ; sed cum id viderint quam prope, ex negligentia, extincta charitas sit, id agant profecto necesse est, ut ipso periculo magis evigilent, « ne deterius illis aliquid contingat.155 »
Nemo ergo christianus quærat, quando et quibus circumstantiis, actum amoris elicere teneatur. Hoc enim ipsa unctio, hoc ipse amor docet, nec se otiosum esse sinit. Hoc quærant qui non amant ; nam qui spiritu Dei aguntur156 ; qui vere filii Dei sunt, et, Christum imitati, credunt in his quæ Patris sunt se esse oportere157 ; magis profecto quærunt, amorem ultro interrumpendo quantum peccent, quam quomodo et quando interrumpendo non peccent.
Qui vero modum amori ultro imponat, is nec præcepti vim, nec ipsum amoris nomen attendit : Diliges enim Dominum Deum tuum ex toto corde tuo, et ex omnibus viribus tuis158 ; quas sane vires constat amando crescere, neque esse christianos qui non eo enitantur, ut quam maxime Deum diligant, et « veritatem facientes in charitate, crescant in illo per omnia qui est caput Christus.159 »
Nec tamen charitatis perfectionem arbitrentur statim exigendum esse, nec infirmos à Christo repellendos ; sed eorum [699] charitatem etiam incipientem, sacramentis alendam, atque ad ulteriora provehendam esse, neque enim rejici qui cum Psalmista dicat : Concupivit anima mea desiderare justificationes tuas.160 « Nam et ægrotus, teste Augustino, qui fastidio laborat et vult evadere hoc malum, concupiscit utique desiderare cibum, dum concupiscit non habere fastidium.161 »
Quare a concilio Tridentino merito admitti ad baptismum, « qui Deum tanquam omnis justitiæ fontem diligere incipiant, ac propterea moveantur adversus peccata per odium aliquod ac detestationem.162 » Deus enim non tantum justus et rectus, sed etiam ipsa rectitudo ipsaque justitia est ; atque ea rectitudine et justitia qua ipse rectus et justus est, fons justitiæ omnibus qui recti justique fiunt, gratuita scilicet bonitate sua justificans impium. Sane qui in Deo diligere incipit, aversatur peccatum, ei rectitudini ac justitiæ, quæ Deus est, aversans, atque ex eo bonæ voluntatis ac sanctæ dilectionis initio, Deo inspirante, accepto, fit idoneus ut gratis justificetur, jamque inter Dei filios numeretur.
Divinæ vero justitiæ ac gehennæ timor et viam dilectioni paret, et jam cordi insitam firmet ac muniat, donec adolescat, « et perfecta charitas foras mittat timorem.163 »
Bonus ergo ille timoret a bono Domino commendatus : « Ita dico, vobis hunc timete164 ; » et à bono datus spiritu, nondum licet inhabitante, sed tamen movente et impellente,165 ut scilicet inhabitet, et inspirata charitatis suavitate, novis subinde incrementis totum ad se hominem rapiat.
IV. De charitate proximi
Primo huic et maximo præcepto de diligendo Deo,166 annectitur secundum simile huic : Diliges proximum tuum sicut te ipsum .167 Quia enim vere jam se ipsum diligit, qui diligit Deum, restat ut [700] proximum sicut se ipsum diligat, et eadem secum donatum gratia, fraterno animo complectamur.
Hæc est autem charitas, « ut fratres diligamus non verbo neque lingua, sed opere et veritate. In hoc enim cognoscimus quoniam ex veritate sumus.168 » Neque tantum adsint externa obsequia, sed purus et germanus charitatis affectus, ad quem attentos nos esse jubet Apostolus dicens : « Animas vestras castificantes in obedientia charitatis, in fraternitatis amore, simplici ex corde invicem diligite attentius : » ἐκτενῶς.169
Charitas ergo ad omnes pateat, etsi non ad omnes charitatis officia pertinere possunt. Quare ordine quodam administranda illa sunt, ipso charitatis agente spiritu, ac præclare Augustinus : « Omnes homines æque diligendi sunt, sed cum omnibus prodesse non possis, his potissimum consulendum est, qui locorum et temporum, vel quarumlibet rerum opportunitatibus constrictius tibi , quasi quadam sorte junguntur.170 » Quo intelligimus, ex communi quodam charitatis fonte, suum ad singulos manare rivulum, et in singulis quibusque ipsam fraternitatem communemque naturam, Deum denique ipsum et Christum diligi, cujus omnes membra sumus.
Quare nullo cujusquam odio, nullaque injuria extingui debere christianam charitatem, neque christianum esse qui non ita sit animo comparatus, ut injuriam perferre quam inferre, imo referre malit, et eos qui per cædes et infanda facinora famam asseri posse vel speculative doceant, nec philosophos esse, nedum Christum audiant.
V. De oratione et eleemosyna
Fidei, spei et charitatis præcepto adjungendum illud quod cætera Dei dona custodiat.171 « Vigilate et orate, ut non intretis in tentationem,172 » quod orandi studium, non tantum in tentatione necessarium, cum Christus non dixerit : Orate in tentatione, sed : Orate, ne intretis in tentationem ; et quotidie rogare Deum [701] doceamur, ne nos in tentationem inducat.173 Quædam enim non oranti esse impossibilia, probat illud celebre dictum sancti Augustini, a sacra œcumenica Tridentina synodo consecratum ; « et facere quod possis, et petere quod non possis.174 » Ne ergo vigilandi et orandi negligentia ulla subrepat, ex qua merito deseramur variis tentationibus subvertendi, « quoniam adversarius noster assidue vigilat,175 » et dies tentationum dies isti, et omnes creaturae sunt in tentationem et in muscipulam : quod qui non attenderint, gravis lapsus docebit quam et antea graviter occultius licet, negligendo vel superbiendo peccaverint .
Nec minore periculo negligitur orationis adjutrix eleemosyna176 : « Judicium enim sine misericordia illi qui non fecit misericordiam177 ; » et ex neglecta eleemosyna damnari homines clamat Evangelium . Quare omnino eleemosyna spectat ad præceptum fraternæ charitatis, suo tamen loco suoque tempore pro pauperum necessitatibus et largientium facultate, aliisque opportunitatibus facienda. Quod cum pertineat ad eas res, quæ certa regula certaque ratione determinari non possint, recte committitur prudentiæ et fidei dispensantis ; adhibito, ubi necesse fuerit, prudente earum arbitro et consiliario. Sic agendum sub oculis Dei, ut quisque actum suum Domino judici sed misericordi probare se posse confidat. Quod vero nonnulli tam fautores cupiditatis quam fraternæ charitatis impii contemptores, in amplissima fortuna vix superfluum inveniri posse docent, quod pauperibus erogetur, merito detestandum ; et e contra statuendum, quemadmodum in amplissima quoque ac lautissima re, nihil supersit, si cupiditatibus omnia permittantur, ita in exigua quamvis ac tenui, facile inveniri quo fraterna inopia sublevetur, si adhibeatur cupiditati modus. Est enim « quasi dives cum nihil habeat, et est quasi pauper cum in multis divitiis sit178 ; » et iterum ; « Mutuabitur peccator et non solvet, justus autem miseretur et tribuet.179 » Talem pauperibus proventum parat magis magisque in dies crescente charitate circumcisa cupiditas et compressa superbia, et in rebus administrandis diligentia et modus. [702]
VI. De Pœnitentiæ sacramento
Jam quid à peccatoribus requirendum ex ante dictis patet,180 et synodus Tridentina aperte prædicat ; nempe ut credant, ut timeant, ut sperent, « ut diligere incipiant.181 » Hæc sacerdos admoneat, quæ nec ipse impune omittere, nec verè pœnitentes recusare aut negligere possint. Nec minorem arbitrentur in reparanda gratia quam in comparanda dilectionis sensum esse oportere, aut plura donaturum Dominum minus diligendum, cum ipse dixerit Dominus : « Cui minus dimittitur, minus diligit.182 » An ergo minus diligatur optimus Dominus, qui et prioris gratiæ objectæ et contemptae dimittat injuriam, aut amorem non eliciat ac postulet tam impetrati beneficii sensus quam spes impetrandi ? Qui ergo est sanctificatus ac spiritu plenus, pure jam ac perfecte Deum diligat : qui sanctificandus et à spiritu motus, saltem diligere incipiat.
Quibus vero etiam confessis absolutionem dare non liceat, hos commemoramus.183
Qui, proximas quamvis, peccandi occasiones, hoc est, eas quibus in peccatum induci soleant, non statim dimittant, neque attendere velint, quam temere et contumeliose Deo supplicantes dicant : « Ne nos inducas in tentationem, sed libera nos à malo,184 à qui se in maximam tentationem immittant, seque ipsi inducant in Satanæ laqueos.
Qui consuetudine peccati victi, nullo vel pene nullo pœnitentiæ fructu sacramenta perceperint, nec sibi caverint, neque operam dederint, ut à peccato peccandique periculo quam longissime absint, quo experimento nullam spem probabilem emendationis præbeant. Nemo vero illis temeranda sacramenta commiserit, « ne de dominica communione ludant,185 contingatque eis, » vetante apostolorum principe, « illud veri proverbii : Canis reversus ad suum vomitum, et sus tota in volutabro luti186 : Nolite enim, [703] ait, ipse Dominus, dare sanctum canibus, neque mittatis margaritas vestras ante porcos.187 »
Qui gravissimorum scelerum conscii congruam satisfactionem à sacerdote injunctam non accipiant. Neque enim sanari velit qui remedia respuat.
De injuriis dimittendis et restitutione sive honoris, sive fortunarum,188 aliisque hujusmodi omittimus, quia pervulgatum et vix etiam à corruptissimis in dubium revocantur.
Audiant sane Domini sacerdotes ipsique pœnitentes sanctam œcumenicam synodum Tridentinam graviter admonentem : « Debent sacerdotes Domini, quantum spiritus et prudentia suggesserit, pro qualitate criminum et pœnitentium facultate, salutares et convenientes satisfactiones injungere, ne si forte peccatis conniveant et indulgentius cum pœnitentibus agant, levissima quædam opera pro gravissimis delictis injungendo , alienorum peccatorum participes efficiantur. Habeant autem præ oculis, ut satisfactio quam imponunt, non sit tantum ad novæ vitæ custodiam, et infirmitatis medicamentum, sed etiam ad præteritorum peccatorum vindictam et castigationem . Nam claves sacerdotum non ad solvendum duntaxat, sed et ad ligandum concessas, etiam antiqui Patres et credunt et docent.189 » Quare ad contemptum Clavium pertinere, si vel a sacerdotibus vel a pœnitentibus necessaria illa et congrua delictorum vindicta negligatur ; neque adeo prudentiam a synodo commendatam, humanam esse prudentiam, sed a spiritu gubernatam, quæque omnino non carnis, sed spiritus prudentia sit ; et ita consulet infirmitati, ne desidiam foveat ac negligat regulam.
Hæc ergo nec Dei sacerdotes omittant, nec ex ea regula agentibus succensere audeant pœnitentes. Etsi enim refrigescente charitate pridem canonum est emollitus vigor, non propterea evangelica disciplina, aut ecclesiastica penitus soluta censura est.
Hæc autem sacerdotes non affectatione severioris instituti aut atrocioris ingenii acerbitate, sed ex vera charitate et certa medicinæ administrandae ratione faciant ; et quos necessitate, dolentes [704] illi quidem et gementes, sine absolutione, non eos certe sine paterna consolatione dimittant, aut eorum curam abjiciant. Quibus enim graviora ex artis præscripto adhibenda remedia sint, his major diligentia magisque sollicita curatio impendatur, ne peccatum desperatione cumulent, « et absorbeantur a Satana190 ? »
Quæ hic desint, facile addiscent pœnitentiæ ministri, ex sancti Caroli Borromæi admonitionibus, quas ipso tanti viri nomine commendatas, et clerus Gallicanus et vigilantissimi quique episcopi per universam Ecclesiam suis presbyteris commendaverint,191 et nos majorem in modum in Christi nomine commendamus.
VII. De cultu Dei et festis observandis
Meminerint sane fideles, festos dies institutos ut divina beneficia recolamus,192 Christi mysteriis et sanctorum exemplis provocati . Eos ergo dies credendo, sperando, amando, orando sanctificent, non ut his finibus hos coerceant actus, sed ut ad eos promptiores exercitatioresque facti, secutis quoque diebus totoque vitæ tempore his se dedant.
Hos omnes actus sacrosancto Missæ sacrificio potissimum contineri cogitent. Ibi enim et fidei mysterium, et spes consequendae per novum et æternum Christi testamentum hæreditatis et ex memoria dominicæ passionis amoris incentivum ; atque ex his omnibus et preces et obsecrationes et gratiarum actiones Christi corpore et sanguine consecratæ : quae si quis omiserit nulloque religionis sensu in Deum se erexerit et animum ultro ad prava, vel etiam ad vana detorserit, is nec sacro vere interfuisse, aut ullam partem christiani sacrificii attigisse, nec Ecclesiam audisse, cum Christum contemnat, et præcepto satisfecisse putandus est.
Quanto minus ii qui aperti contemptores tremendo sacrificio interesse videantur, ut tanti mysterii sanctitatem, et testes angelos et christianæ plebis conscientiam, et Christum præsentem ac vindicem videant. [705]
De parochiali Missa, et conventu totius christianae fraternitatis dominicis maxime diebus frequentando, quid episcopi ex apostolicis canonicisque institutis et ex sacræ synodi Tridentinæ decretis moneant, diligenter audiendum faciendumque est. Omnino enim ad episcopalem providentiam : et christianæ plebis officium ac disciplinæ observantiam pertinere, ut sacer ille cœtus et christianorum collecta, et una voce dictum Amen, et communibus votis oblatio celebrata, et prædicatio pastoralis, et doctrinæ panis cum eucharistico pane conjunctus, et communione cœlestium sacramentorum sancita fraternitas quam decentissime à clero, à populo vero quam religiosissime frequentetur.
De confessione item præsertim annuali et paschali sacramento, et feriis observandis, diligenter advertant et opere præstent, quid divina mandata præscripserint,193 quid episcopalis cura per synodica constituta, sive diœcesana, et rituales libros ad salutem animarum et disciplinæ ordinem sanciendum tuendumque decreverit. Scriptum est enim : « Obedite præpositis vestris et subjacete eis ; ipsi enim pervigilant tanquam rationem pro animabus vestris reddituri194 ; » et : « Omnia honesto et secundum ordinem fiant195 ; » et : « Spiritu vobiscum sum, gaudens et videns ordinem vestrum et firmamentum ejus quæ in Christo est fidei vestræ196 ; » et : « Cætera cum venero disponam.197 »
Hæc fere de affirmativis præceptis. Summa est idque iterumque inculcandum, eorum præceptorum non modo contemptum, sed etiam negligentiam periculosissimam et exitiosissimam esse, et, si diuturna et gravis, præsentem animæ pestem inferre, et omnino mortiferum , licet forte occultum, esse peccatura. Nec levius esse periculum minoremque culpam in iis omittendis præceptis, quod eorum exercendorum locus et tempus christianæ prudentiæ relinquatur . Imo inde graviter conscientiam onerari, si ea, quod hoc forte tempore potius quam alio non obligent, in universum omittantur, aut quod in idem recidit, differantur ; idque ad manifestum divini nominis contemptum et injuriam pertinere. Neque vero singularem esse difficultatem de præcepto [706] charitatis, cum nihilo magis certum adscribatur tempus, quo credere, sperare, orare, vigilare, curare familiam et enutrire liberos in timore Domini, de Deo denique ipso cogitare aut divinorum eliam judiciorum metu cupiditates coercere jubeamur. Ac si infandæ excusationi detur locus, id necesse sit consequatur, ut vita christiana, non vita, sed stupor et sopor lethalis esse videatur. Quin et per eam negligentiam negativa præcepta pessumdari, cum non eo vere observentur, quod quis forte non occidat , nec adulteretur, nec furetur ; sed quod obfirmato animo et constanti voluntate ab his abhorreat. Cum ergo nec singulare tempus addicatur quo sit animus adversus illa obfirmandus, atque id omnino ad affirmativa præcepta pertineat, eum quoque actum pari excusatione in longum duci aut etiam omitti consectaneum est ; quæ non quæstionibus theologicis, sed diabolicis commentis accensenda nemo pius non videat.
VIII. De præceptis negativis, præsertim secundæ tabulæ
In præceptis negati vis secundæ præsertim tabulæ, haud minus quam in affirmativis relaxandis, prava recentiorum se industria exeruit ; quo fit, ut alia multis casibus eluserint, ut cædes, furta, mendacia, quamvis nocentissima, imo et perjuria ; aliis vero, quæ excusare nullo casu licuit apud christianos, quales sunt impudicitiæ aut fornicationes, et ipsa etiam libidinum monstra, vel aperuerint januam, permissis occasionibus etiam proximis, vel reliquerint illecebras, vel detraxerint odium, hoc est, eam, quæ metum incuteret animis, fœdam et horridam faciem, imminuta scilicet flagitii gravitate et sublatis præsidiis quæ adversus blanda et insidiosa vitia ex naturali quoque ratione ducantur ; tanta corruptela incessit ! Quo magis necesse est, legum divinarum ex ipsis Scripturis ac traditione Patrum causas expromamus, atque hæc præcipue paucis commemoremus.
Primum198 : humani generis procreatorem Deum, quo inspirante vitæ spiritum accepimus, quo proinde ut auctore, ita defensore ac vindice vita humana gaudeat, tum, ne cædes fierent, [707] non modo privatam ultionem, sed etiam odia et simultates prohibuisse, « nec malum pro malo, aut maledictum pro maledicto ,199 » et contumeliam pro contumelia reddi voluisse, nedum pro maledicto, vel contumelia et injuria, cædem.
Eadem providentia futuris quoque cavisse fœtibus,200 quique iis vitam quam daturus esset creator optimus inviderent, parricidii condemnasse.
Idem humani generis parens, ut homines non modo honestius, verum etiam certius nascerentur, suosque agnoscerent, et agnoscerentur a suis, communique ac perpetua parentum cura et educerentur in lucem et adolescerent, et tradita per manus vivendi regula ad pietatem bonosque mores in formarentur, vagam et promiscuam libidinem in matrimonii leges ac jura contulit, virumque ac feminam jam inde ab initio individua societate conjunxit ; quippe qui duo licet jam in unam carnem essent, et arctius quoque per communes liberos coalescerent. Quare post diuturna, nec tamen tam permissa, quam ad cordis duritiam201 aliquanto tempore tolerata (divortia) et post plures feminas uni etiam viro patriarcharum legisque Mosaicæ temporibus, ex certi dispensatione et propagandi populi quem Deus elegisset ratione, concessas , æquum erat ut Christus Illuminator antiquitatum et orbis Instaurator, nuptiarum fœdus ad prima et originalia jura revocaret, duosque nec plures in idem jugum cogeret, fidemque devinciret insolubili vinculo dicens : « Quod Deus conjunxit homo non separet202 ; » eo denique ritu consignaret magnum et jam inde a mundi initio præformatum sui et Ecclesiæ sacramentum .203 Quo tanto nuptiarum bono , mala concupiscentia, non modo humani generis ipsiusque Ecclesiæ serviret incrementis, sed et ipsa quoque remedium acciperet, et in nonnullis veniam, hoc est ex Apostolo et Patrum traditione , quidam ejus excessus, propter nuptiarum bonum, veniali delicto jam deputarentur, intentato deinceps mortis æternæ metu, si honestissima et saluberrima lege constituta, extra eum ordinem et sacra connubii jura libido vagaretur. Hæc christianorum regula, quæ regnare non sinat effrænes [708] voluptates, neque eis animum ad Dei imaginem conditum, contaminandum enervandumque tradat, magno generis humani non tantum dedecore, verum etiam damno ; sed edomitas et castigatas ad optimum finem redigat, moresque reformet ad verecundiam. Hæc vero argumenta, quibus impudicitia revincatur, caste quidem et modeste, sed interim graviter et luculenter, etiam data occasione explicari debent, ne perditi homines ac pravis libidinibus dediti, insuper bono Domino succenseant, quod actus per se innoxios nimia acerbitate damnarit, nihil tale postulante vera ratione ; tanquam oporteret Legislatorem Christum id quidem praescribere, quid jam nati homines facerent, id autem prætermittere, unde nascerentur et existerent. Quæ errorum blandimenta à privatis etiam arcenda colloquiis, in scholis theologorum atque ab ipsis doctoribus audiri nefarium est. Quin fallax malum omni ratione expugnandum ; adeoque non ferendi, qui peccati periculum præsens, et ipsa cupiditatum incitamenta non horreant, ut è contra doceantur in eo tentationum genere, ubi, Augustino teste, tam continua pugna et tam rara victoria est, vix ullum peccatum non esse lethiferum, vix ullum periculum non esse præsens ac proximum, unicum denique in fuga esse præsidium, quemadmodum scriptum est : Fugite fornicationem ; mulierum quoque ornatus castigandos, nedum excusentur, quæ scientes volentesque ipso habitu venena præbeant.
Quæ furtis ac turpibus lucris faveant, fere in censuris notata.204 Addimus aliquid singulari capite de usura, et altero de simoniâ, quæ singulares fraudes habeant.
Restrictiones mentis,205 quibus id quod reverè ac plane dicitur occulto murmure, vel tacita etiam cogitatione, in alienum et contrarium sensum trahitur, in privatis sermonibus, turpe ludibrium ; in negotiis, dolus ; in legitima interrogatione, contemptus legum ac publicæ potestatis ; Dei adhibito nomine, quantumcumque fucatum, verum perjurium est : cùmque Christus tam veracem ac simplicem christianum esse voluerit, ut ei vel injurato credatur, id agunt hujusmodi fallaciarum auctores, ut nec jurato [709] credi possit. « Sit ergo sermo vester : Est, est ; Non, non206 ; » neque nomina permutentur ut in ipso est lateat non ; et ipso non designetur es t , præsertim in publico judicio, ubi et meminisse debeant Christum Jesum, cum sæpe missionem quoque suam certa dispensatione tacuerit, et Herodem nulla auctoritate interrogantem silentio eluserit,207 adjuratum a Caipha pontifice respondisse : « Tu dixisti,208 » et jussum « sub Pontio Pilato, reddidisse testimonium bonam confessionem.209 »
Qui dixit : Non concupisces,210 is, et quæ concupiscentiam alerent, quæri universa prohibuit, et crescere in dies magis magisque charitatem voluit, qua concupiscentia minueretur ; ac præclare sanctus Augustinus : « Ne fiat malum excedendi, resistendum malo concupiscendi. »
IX. De usura
Usuram sive fœnus,211 hoc est ex mutuo lucrum, Mosaicis, propheticis et evangelicis Scripturis universim inter fratres vetitum, Ecclesia catholica semper intellexit, eaque constans et perpetua Patrum omnium et sæculorum omnium traditio est.
Heterodoxi scripsere Mosaicum de usura interdictum antiquæ legis finibus coerceri, nec permanasse ad populum christianum, magna christiani nominis contumelia, quod in moralibus, ipsaque fraterna charitate exercenda, justitia Pharisæorum plus quam christianorum abundare intelligatur ; cum Christus dixerit : « Nisi abundaverit justitia vestra plusquam Scribarum et Pharisæorum, non intrabitis in regnum cœlorum.212 » In eo ergo abundaverit justitia christiana, quod a christiana fraternitate nemo sit alienus, sed omnes homines pro fratribus habeantur.
Frustra iidem heterodoxi, aut gravem tantum usuram, aut tantum erga pauperes, vetitam docent, cum usuram definiri, « quod est ultra sortem, » idque universim et adversus omnes vetitum, eadem Scripturarum et catholicæ traditionis auctoritate [710] constet, contrariamque sententiam Ecclesia catholica hæreticam declaraverit.
Hæc heterodoxis in testimonium. Catholici vero quidam doctores, nil ausi repugnare tam perspicuis Ecclesiæ decretis, id egerunt, ut, sublato usuræ nomine, res ipsa valeret, nihilo consultius. Neque enim Domino verba et voces, sed res ipsa displicet ; hoc est ipsum profectum et intentum ex mutuo lucrum. Scrutatur enim corda Dominus, nec eum fallit malus animus, quibuscumque falsorum contractuum ambagibus se involvat. Quare nec placeat pecuniam accipi pro periculo amittendae post mutuum sortis, cum per eam fraudem deterrimum quoque et invidiosissimum usuræ inducatur genus, id scilicet, quo pauperrimi quique maxime opprimantur.
Sane pro damno emergente vel lucro cessante, cum id, non ad mutuum, sed ad id quod interest, spectet, liceat accipere ex æquo bonoque, quo legitima damna vel lucra sarciantur, duplici tamen conditione : primum, ut verum, reale, præsens damnum vel lucrum sit, ne figmenta avaræ ac trepidæ mentis, spesque incertæ, aut vagi pretio redimantur et compensentur metus, atque ita è medio tollatur usuræ interdictum : tum vero, ut serventur ecclesiasticæ ac civilis legis cautiones contra palliatam ac fucatam usuram. Scriptum est enim : « Ab omni specie mala abstinete vos213 ; » et : « Ne licentia vestra offendiculum fiat infirmis214 ; » et : « Quæ pacis sunt sectemur, et quæ ædificationis sunt invicem custodiamus.215 »
Absit autem ut christiani metuant, ne christiana lex, adversus usuræ malum exacte observata, reipublicæ noceat ; cum è contra nihil sit humanæ vitæ exitiosius, quam ut ipsa liberalitas, ipsaque charitas venalis habeatur ; tum ut per usurariæ non minus otiosæ quàm fraudulentas artis promptiora compendia, non modo veræ artes ac vera languescat industria, sed etiam pereant ipsa naturæ bona, et hominum altrix agricultura sordescat. [711]
X. De simonia
Quae adversus usuram adhibitæ cautiones, eo magis valent adversus execrandum simoniæ vitium,216 quo magis necesse est divina et ecclesiastica beneficia pure ac liberaliter dari. Sit ergo simonia omnibus detestata legibus, quoties res spiritalis vel ecclesiasticum beneficium cujuscumque rei temporalis intuitu vel impetratur vel datur, sive illud temporale adhibetur tanquam pretium, sive tanquam motivum, sive tanquam debitae benevolentiæ merces ; manu, lingua, obsequio, expresso vel tacito aut interpretativo contractu ; cum nullo possit artificio decipi qui dixit : « Gratis accepistis, gratis date217 ; » et Petro inspiravit : « Pecunia tua tecum sit in perditionem.218 »
Quare qui aliquid pro ingressu religionis exigunt et paciscuntur, simoniaci sunt. Non tamen simonia est aliquid exigere ad sustentationem recipiendæ personæ, si monasterio desint necessariæ facultates : sin autem, sufficienter etiam dotatis monasteriis, aliquid sponte offeratur, ut munus Deo placitum et voluntarium cordis, Deo teste ac judice, accipere licet ; non autem sibi applaudere, si pecunia pessimis artibus corrodenda, suam quoque conscientiam luserint.
In his atque ejusmodi, ubi fallax intentio, quasi occultato capite per actus se exerit : ne sibi blandiatur quocumque nomine tecta cupiditas ; cum non ad ejus excusationem, sed ad certissimam damnationem pertineat, si usuræ, simoniæ aliisque vitiis addatur hypocrisis, eo damnatior, quod sibi quoque ipsa imponere nititur, et conscientiæ repugnantis etiam recursantes curas non sanare sed premere . Neque enim unquam esse vitium detestabilius aut nocentius, quam cum speciem quoque et auctoritatem virtutis assumit, et « semper in illis, teste Innocentio III, magis plectibilis est offensa per quos ad excusandas excusationes in peccatis delinquendi auctoritas usurpatur.219 » [712]
XI. De regula morum et probabilitate.220
Nemo potest ponere aliam regulam præter eam quæ posita est,221 quod est verbum Dei scriptum et non scriptum, à primis sæculis perpetua Patrum doctrina et traditione per universam Ecclesiam prædicatum : « Sermo enim quem locutus sum, ille judicabit in novissimo die.222 »
Hanc vero christianis exponendæ fidei et informandæ vitæ datam esse regulam, et Ecclesia catholica semper intellexit, et synodus Tridentina in ipsis principiis declaravit,223 professa, scilicet hac doctrina statim posita : « Omnibus innotescere quo ordine et via progressum esset, et quibus potissimum usura esset testimoniis ac praesidiis in confirmandis fidei dogmatibus, et instaurandis nioribus. »
Lex vero naturalis insita quidem illa est humanæ menti ab eo « qui illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum224 : » ejusque prima saltem et simplicissima principia, nemini qui attendent, ignota esse possunt. Scriptum est enim : « Signatum est super nos lumen vultus tui, Domine225 ; » et : « Gentes legem non habentes ipsi sibi sunt lex.226 » Cum tamen per peccatum et concupiscentiam eadem lex naturalis obscurata fuerit, fatendum est eam et copiosius et luculentius verbo Dei explicari.
His accedunt ad sanciendam Ecclesiæ disciplinam, jura positiva, hoc est recepta et approbata Ecclesiæ usu decreta, conciliorum, Romanorum Pontificum et episcoporum, et Ecclesiæ consuetudines atque instituta Patrum, quæ pro locorum ac temporum ratione variantur ; quanquam in iis decretis multa ad divini naturalisque juris interpretationem faciunt, et ipsa ecclesiastica jura divinis legibus muniendis constituta, ad divinam quoque revocantur auctoritatem, dicente Domino : « Qui vos audit, me audit227 ; [713] et : « Si quis Ecclesiam non audierit, sit tibi sicut ethnicus et publicanus.228 »
Recta quoque ratio consulenda.229 Sed tunc certissime sana et recta est, cum non sibi relicta, sed Dei verbo, Patrum traditione et Ecclesiæ aut regulis aut moribus regitur : « Ego enim Dominus Deus tuus docens te utilia, gubernans te in via qua ambules230 ; » et iterum : « Erunt oculi tui videntes præceptorem tuum, et aures tuæ audient verbum post tergum monentis : Hæc est via, ambulate in ea, et non declinetis neque ad dexteram neque ad sinistram.231 » Hinc dictum de hominibus sapientiæ quoque nomine commendatis : « Exquisitores prudentiæ et intelligentiæ, viam sapientiæ nescierunt, neque commemorati sunt semitas ejus232 ; » de Deo autem additum : « Hic adinvenit omnem viam disciplinæ, et tradidit illam Jacob puero suo et Israel dilecto suo : post hæc in terris visus est, et cum hominibus conversatus est233. » Usque adeo nulla est vera sapientia, nisi a Deo et Christo ejus tradita.
Hinc etiam arbitra morum conscientia ejusque censorium lumen, neque unquam sine peccato contemptum judicium : « Omne enim quod non est ex fide peccatum est234 ; » et : « Finis præcepti charitas de corde puro et conscientia bona et fide non ficta235 ; et : « Bonam conscientiam repellentes circa fidem naufragaverunt.236
Certa ergo et firma per se christianæ vitæ forma, et doctrina morum stabilis, et simul cum fidei doctrina, eodem modo, eadem auctoritate est tradita, Christo scilicet doctore et Ecclesia servante verbi depositum. Quo enim modo, qua auctoritate mysteria fidei, eodem sane modo, eadem auctoritate de usuræ peccato, exempli gratia, est traditum et definitum.
Probabiles rationes,237 hoc est, eæ quæ cogitantes nos, ac veritatem diligenter inquirentes in aliquam partem inducunt et inclinant, non tamen plane convincunt, adhibentur illæ quidem, cum ad illustrationem agnitæ veritatis, tum ex ignorantia ipsius [714] veritatis, ubi aliqua pars moralis doctrinæ a quibusdam ignoratur, necdum plene eliquata est et asserta Ecclesiæ auctoritate et consensu. Cæterum in iis fere versantur quæ per se contingentia incertaque sint, quæque ex factis, Iocis, temporibus, personis, earumque affectibus pendeant. Esto enim exemplum : Animarum curam viro ad eam gerendam maxime idoneo committi oportet, ne tanto pretio, Christi scilicet sanguine acquisitæ pereant ; vel nemini christiano licet in occasione peccandi proxima seu incerto ac præsenti peccandi periculo permanere. Hæ fixæ regulæ. Quis sit ille vir optimus, et huic plebi regendæ maxime idoneus : an ita ille homo sit affectus, et in illa occasione illisve circumstantiis peccaturus sit, probabili tantum ratione concluditur.
In juribus quoque ecclesiasticis Agendis, refigendis, interpretandis et enucleandis, eorumque dispensatione, probabiles rationes valent : de consuetudine autem, qua ea jura positiva, quatenus positiva sunt, abrogari constet, diligenter advertant non omni consuetudini eam vim inesse, multasque esse etiam in positivis ac facti rebus consuetudines quæ corruptelæ potius et vetustas erroris in jure appellentur : tura ergo consuetudine abrogatam intelligi ecclesiasticam vel etiam civilem legem, cum omissam a plebe scientes videntesque præpositi publice nil reclamant ; non autem cum judiciis aut decretis, vel alia publica obtestatione in gliscentem corruptelam nituntur, ac veluti fugientem legem revocare tentant : quæ probabilibus rationibus fere confici et decidi solent.
Jam innatum est cupiditati, ut regulam quoque obscuret et torqueat ; sed longe periculosius in probabili ludit ac latebras quærit. Cæterum vir bonus et Deum quærens in veritate et simplicitate cordis, sequentibus regulis facile se expedire et tutam salutis viam inire potest.
Prima : Nemo rationis compos, totius legis naturalis prætexat ignorantiam, cum illius saltem prima et simpliciora decreta ultro se ingerant ratione utentibus, multaque paulatim sese aperiant iis qui notiora diligenter attenderint. Quare attendant in moralibus quid pudorem incutiat, quid metum aut etiam horrorem injiciat conscientiæ, et ubi conscios homines , ibi maxime testem [715] conscientiam Deumque vereantur. « Omne enim crimen aut horrore aut pudore natura perfudit ; » inquit Tertullianus.238
Secunda : Nemo se ignorantia juris divini vel humani in Ecclesia Christi, ubi tam patenter veritas prædicatur universim excusatum putet, cum plerumque addiscendi negligentia subsit, ac tum valeat illud : « Si quis ignorat, ignorabitur239 ; » et : « Servus qui non cognovit voluntatem domini sui, vapulabit paucis.240 »
Tertia : Nemo ignorantiam universim prætexat, ubi suborta est dubitatio, cum vel ipsa admoneat tranquillandæ conscientiae et stabiliendæ, atque assecurandæ salutis assectandam viam.
Quarta : In ea via assectanda christianus id quam maxime curet, ut quoad rei natura fert, inveniat quod certum est241 : « Satagite, » enim, « ut per bona opera certam vestram electionem et vocationem faciatis.242 »
Quinta : Hinc illa est toties inculcata regula juris ; In dubiis debemus sententiam eligere tutiorem ; hoc est, in dubiis, an quid verbo Dei scripto vel non scripto, legique sit adversum, nulla præponderante ratione qua dubitare cessemus, eam anteferri partem oportere, in qua certissimum sit nihil esse illicitum aut lege vetitum, atque omnino malum ; neque commitendum, ut ab eo gradu in quo tuti simus ab omni peccandi Deoque displicendi periculo, ullis illecebris, ullove commodo dimoveri nos sinamus, atque animæ saluti quidquam anteponamus. « Quid enim prodest homini si mundum universum lucretur, animæ vero suæ detrimentum patiatur ? aut quam dabit homo commutationem pro anima sua243 ? »
Sexta : In mere probabilibus, liceat sine id negare cupiditati quod probabilius, te ipso judice, negare jubearis. Danda enim opera ut ad Deum quoad fieri potest vero corde accedamus244 ; neque veritatem diligit qui non eo tendit, ubi major ei lux veritatis affulget : Ubi potius lux veritatis assistit .245
Ea vero ratio non tantum ubi agitur de lege divina, verum etiam in juribus ecclesiasticis valeat : atque omnino in conscientiæ [716] negotiis, ubi periculum est displicendi Deo, fiat apostolicum illud : « Ut probemus quæ sit voluntas Dei246 : et quid sit beneplacitum Deo.247 » Frustra autem probaveris, nisi etiam id sequare quod vero cogitanti atque omnia exploranti sit probatissimum, cum eidem Apostolus dixerit : « Omnia probate, quod bonum est tenete248 ; » et iterum : « Ut probetis potiora, ut sitis sinceri et sine offensa in diem Christi.249 »
Cogitemus sane nec sæculi principes,250 si corda inspicerent, probaturos ut ministri faciant quod ipsius principis rationibus ac voluntati adversari iidem ministri probabilius putent. Quin ergo christiani cordium Scrutatorem extimescamus Deum.
An quia beato et potenti Deo, ejusque imperio ac felicitati nulla nostra culpa detrahi quidquam potest, ideo minus seduli in illius exquirenda voluntate simus, eòque minus metuendum eum putamus, quo illius inconcussum solium, æternumque imperium et invicta potentia sit ?
Vani omnino sunt qui hæc comminiscuntur ; vani qui inexcusabiles quidem arbitrentur minus probabilia simulque minus tuta sectatos, si ex ipsorum actu res ita immutetur ut alteri quoque creatum sit periculum ; nullam autem culpam esse, si tantum de ipso vero ac falso atque inde secuto licito vel illicito periculum sit. Vana sane hæc omnia, cum illud liquido constet in plerisque casibus, in iis scilicet quibus de usura deque simoniâ, seu de adulterio ac fornicatione, deque honore ac fortunis proximo restituendis, eique debita charitate vel justitia, aliisque innumeris privatis ac publicis rebus agatur, ex opinionibus atque inde secuta praxi, certum vel privatis vel etiam publico creari periculum atque etiam damnum ; nec minus certum sit, nullo etiam aliis creato periculo, id advertendum esse maxime quantum ipsi periclitemur, si minus quam oporteat mente ac opere veritatem diligamus.
Neque vero prudentia et cautio quam terrenis quoque rebus adhibere soleamus id ferat, ut in iis sectemur quæ minus probabilia simulque minus tuta sentiamus251 : neque committendum ut à justo Judice exprobretur illud : « Filii hujus sæculi [717] prudentiores filiis lucis in generatione sua sunt252 ; » dum illis sectantibus quæ ad rem suam probabilius conducere putant, hi contra amplectantur quod Dei voluntati suoque adeo ultimo fini adversari putant probabilius ; atque id insuper prudentiam vocent, ex ea opinione vitam instituere quam minus probaverint ; cui proinde assentiri in eo sane statu recta ratio non sinat.
Neque eo se consolentur subdoli homines, atque in suam perniciem subtiles et acuti, quod quæ Dei quoque adversa voluntati ex probabili ratione fecerint, ignorantia invincibilis excuset, ideoque suum istud, stricto etiam jure, sit materiale tantum, ut aiunt, non autem expressum et formale peccatum. Nec cogitant quam parum invincibilis ea sit ignorantia quæ minus probabili ratione nitatur ; ad hæc quam ignorantia parum suffragetur iis qui nec id satis metuunt, ne ex ignorantia peccent .
Nec magis audiendi qui in hac regula ludant : Promptiora esse jura ad absolvendum quam ad condemnandum. Hæc enim valere in humanis judiciis, ubi latente scelere, vel sceleris pœna non satis constituta perplexus animus ex fraterna charitate innocentiæ favet aut humanæ naturæ parcit. Sint et aliæ ejusmodi, cum in criminalibus, tum etiam in civilibus causis praesumptiones humani juris : Deum vero cui et criminum et poenarum aliarumque rerum omnium certissima ratio constet, ex his praesumptionibus judicare, quis vel insipiens dixerit ? Quod vero eo quoque vertunt pervulgatum illud : Odia restringenda, favores ampliandi, et libertati favendum ; quasi favorabilis cupiditas, lex vero odiosa sit, aut sit ulla christianis quærenda libertas præterquam eam qua nos ipsa veritas liberaverit253 ; id vero non modo absurdum ; verum etiam impium blasphemumque est ; et omnino cavendum apostolicum illud : « In libertatem vocati estis, tantum ne libertatem in occasionem detis carnis.254 »
Hæc de peritioribus. Si qui ita imperiti sunt,255 ut rerum veritatem in obscuris et dubiis nec moniti intelligere possint, seque aliorum judicio permittant, hi sane quem noverint operarium inconfusibilem256 recte tractantem verbum veritatis, vitaque et [718] doctrinâ probatum sic adeant, ut vera sibi verisque proxima, non placentia responderi petant. Pastores præsertim suos, quos etiam potissimum audire jubeantur ; his enim singularem datam pro gregibus suis regiminis gratiam, et suavis ratio providentiæ divinæ, et ipse divina auctoritate constitutus et promissione servatus Ecclesiæ ordo declarat. Nec dubitent si recta intentione sint, saluti suæ consulturum Deum, qui neminem in necessariis, nisi justissimâ peccati pœna decipi patiatur . Deceptus enim Achab, sed qui decipi vellet, et vera dicentem odisset Michæam257 ; Et erant falsi prophetæ, mentientes, inquit, populo meo, sed cre denti mendaciis258 ; et : Prophetæ prophetabant mendacium, et sacerdotes applaudebant manibus.259 Sed et erroris causa subjungitur ; Et populus meus dilexit talia ; et seducentibus traditi, sed qui dicerent Videntibus : Nolite videre, loquimini nobis placentia, videte nobis errores260 ; denique : Hoc est judicium, quia lux venit in mundum , et dilexerunt homines magis tenebras quam lucem ; erant enim eorum mala opera ,261 ait ipse Dominus.
Esto ergo in obscuris consultor optimus et probatissimus, conscientia bona, et recta intentio et veritatis amor : « Principium enim sapientiæ, postula sapientiam262 ; » et ipsius sapientiæ vox est : « Ego diligentes me diligo, et qui mane vigilant ad me, invenient me.263 »
Sic sane, ut ordine in Ecclesia constituto incedant, quæ maxima pars christianæ sapientiæ est ; unde in obscurioribus episcopi consulentur, qui si tanta res sit, more Patrum ad Sedem apostolicam referant, unde lux et doctrina præsto sit.
Neque ideo quod vir bonus et simplex, et quærens Deum, ubi res dubia et perplexa est, in unius sæpe responso merito acquiescat, ideo consequens est, ut unius auctoritas quanticumque sit nominis, ad statuendum dogma sufficiat. Tunc enim profecto cavendum quod dicitur : « Tentat enim vos Dominus Deus vester, ut palam fiat utrum diligatis eum annon, in toto corde vestro et in tota anima vestra.264 »
Sed nec conspirantium in unam sententiam multitudo pro [719] decreto semper habeatur : « Non enim sequeris turbam ad faciendum malum, nec in judicio plurimorum acquiesces sententiæ ut a vero devies.265 »
Cæterum scitum illud ac pervulgatum : quæ doctrina ubique, quæ semper sit tradita, eam ab apostolis et à Christo esse : quæ secus habeat, non pertinere ad Ecclesiam. Nec Dominus, cum ad judicandum venerit, ex plurium qui una forte ætate scripserint, decreto, promisit ant statuit se prolaturum sententiam. Est enim illius certa et tremenda iterumque commemoranda sententia ; « Sermo quem locutus sum, ille judicabit in novissimo die.266 »
Quare in hoc postremo sæculo, in quo tot scriptores cupiditatum adulatores ecclesiastica censura notati sint,267 qui et probabile putent quod nec probabile est, et ipsum probabile quam vim habeat ignorent, diligenter attendant Domini sacerdotes, ut verum ac probum a falso secernant, nec facile auctoribus recentioribus credant, quod alii alios adducant in medium ; sed diligentissime pensent quid verbo Dei, Patrum testimoniis et Ecclesiæ canonum auctoritate, atque ex his firmata ratione constituant ac roborent.
Ac si proficere volunt in morali disciplina,268 præ omnibus libris Scripturam ipsam legant, ei se tota mente submittant, eam assiduo labore versent, « in ea meditentur die ac nocte269 : » eam non ex ingenio suo, sed ex certissima Ecclesiæ catholicæ methodo, juxta Patrum sententiam interpretandam putent : adhibeant optimam sancti Augustini regulam, qua intelligant in Scriptura nihil præcipi nisi charitatem, nihil vetari nisi cupiditatem270 : tum in ea perlegenda supra spem omnem magis magisque veritas illucescet, dubia et incerta morum sese ultro in dies aperient et evolvent, « et erunt prava in directa et aspera in vias planas271 : » denique non jam tantum monente Apostolo, sed magistra experientia comprobabunt, quam sit « omnis Scriptura utilis ad docendum, ad arguendum, ad corripiendum , ad erudiendum in justitia272 ; » hoc est plane ad expediendas omnes [720] difficultates, « ut perfectus sit homo Dei ad omne opus bonum instructus. »
Id vero generatim omni dubitanti imprimis cordi sit, ut Deum quam maxime oret, ut cupiditates quam maxime comprimat. Sic enim fiet ut et fidei lumen et conscientiæ sensus quam maxime se exerat et pleraque dubia statim evanescant.
Hæc teneant, hæc sectentur qui viam vitæ volunt . Admonemus autem compresbyteros nostros, sive sæculares, sive regulares , quicumque episcopali auctoritate, vel verbum Dei prædicant, vel sacramenta administrant, « ne ullo unquam tempore viam salutis quam suprema veritas Deus, cujus verba in æternum permanent, arctam esse definivit, in animarum perniciem dilatari, seu verius perverti sinant, plebemque christianam ab ejusmodi spatiosa latâque, per quem itur ad perditionem, via, in rectam semitam evocent.273 » Quæ verba Alexandri seu potius Christi ab ipso Pontifice inculcata alte animis insidere optamus et oramus, speramusque in Domino fore ut quicumque hactenus laxiores illas sententias nulla certa ratione, sed alii alios secuti docuerunt, docere jam desinant ; quippe quas et episcopi, ipsique adeo Romani pontifices detestentur ; hæretici vero, immerito illi quidem, sed tamen pro more suo Ecclesiæ imputent atque invidiæ vertant : sæculi quoque homines ut vanas rideant Quare vanam illam, Deoque et hominibus exosam sophisticen aliquando aversati, auctore sancto Hieronymo, ad recta se conferant, « ut qui prius populum blandimentis decipiebant, postea vera annuntiando deterreant, et ad rectam revocent viam, et qui causa erroris fuerant, incipiant mederi vulneribus quæ intulerant, et esse occasio sanitatis.274 »
Datum Parisiis, in comitiis generalibus cleri Gallicani, die . . » anno M . DC. LXXXII.
EXPLICIT DECRETUM DE MORALI DISCIPLINA. [721]
CENSURA ET DECLARATIO CONVENTUS GENERALIS CLERI GALLICANI
Congregati in palatio rugio San-Germano
Anno mdcc.
In materia fidei et morum.
EXTRAITS DES PROCÈS-VERBAUX
De l'assemblée générale du clergé de france de 1700.
Du jeudi 26 août, à huit heures du matin.
Monseigneur le cardinal de Noailles, président .
Monseigneur l'évêque de Meaux, chef de la commission, après avoir imploré l'assistance du Saint-Esprit dans une matière si importante, a dit que, pour entrer dans l'esprit de l'assemblée qui avait établi cette commission, il fallait également attaquer les erreurs, même opposées, qui mettaient la vérité en péril : que si l'on n'avait à consulter que la sagesse humaine, on aurait à craindre de s'attirer trop d'ennemis de tous côtés ; mais que la force de l'épiscopat consistait à n'avoir aucun faible ménagement ; Arma militiæ nostræ non carnalia sunt, sed potentia Deo,275 et à détruire également toute hauteur qui s'élève contre la science de Dieu : que la victoire par ce moyen était assurée à l'Église : qu'on devait enfin croire que Jésus-Christ serait au milieu de nous, selon sa promesse, puisque nous étions assemblés en son nom ; qu'au reste [722] on doit regarder comme un malheur la nécessité de rentrer dans les matières déjà tant de fois décidées, et d'avoir à nommer seulement le jansénisme ; mais puisqu'on ne se lassait point de renouveler ouvertement les disputes par des écrits répandus de. toutes parts avec tant d'affectation, en latin et en français, l'Église devait aussi se rendre attentive à en arrêter le cours : que l'autre sorte d erreurs qui regardent le relâchement de la morale, n'était pas moins digne du zèle des évêques ; que chacun savait le dessein de l'assemblée de 1682, et qu'on ne pouvait rien faire de plus utile que d'en reprendre les projets : qu'au surplus on ne devait point s'étonner du grand nombre des propositions de morale, puisque l'expérience même avait fait voir dans la commission combien il était aisé de tomber d'accord des censures nécessaires : qu'il fallait seulement observer qu'il y avait deux points importants sur lesquels la commission par sa prudence avait jugé à propos, sous le bon plaisir de l'assemblée, de procéder plutôt par une déclaration de la saine doctrine que par des qualifications expresses, comme il paraitrait par le compte que l'on en rendrait à la Compagnie, lorsqu'on traiterait celte matière.
Après l'explication de ce dessein de l'assemblée, lecture faite des quatre premières propositions et de leurs qualifications, Monseigneur l'évêque de Meaux a ajouté que, sans qu'il fût besoin de répéter des choses que l'assemblée avait si présentes par l'usage qu'on en avait fait pour l'acceptation de la constitution sur le quiétisme, il suffisait de se souvenir de la relation de rassemblée de 1655, et en particulier de la lettre du 28 mars 1654, à notre très-saint Père le Pape Innocent X, et de celle du 10 mai 1655, aux archevêques et évêques, où les difficultés qu'on renouvelait à présent dans les quatre propositions, étaient prévenues ; qu'il n'y avait donc qu'à s'arrêter uniquement aux constitutions apostoliques et aux jugements des évêques ; Nullus, ad aures vestras perniciosis mentibus subrependi, pandatur accessus ; nulla retractandi quippiam de veteribus constitutis , fiducia concedatur : qu'ainsi les qualifications proposées ne recevaient aucun doute, et qu'aussi elles avaient été approuvées par l'avis unanime de la commission.
Du vendredi 27 août, à huit heures du matin.
Monseigneur le cardinal de Noailles, président .
En procédant au rapport des cinquième et sixième propositions, sous le titre De Gratia, et des qualifications y apposées, Monseigneur l'évêque de Meaux a cité le passage du Deutéronome, chapitre vii, verset 7, et chapitre ix, verset 4, 5, 6 et suivants, où Dieu dit expressément aux Israélites qu'il ne les a choisis ni pour leur nombre, ni pour [723] leurs justices et leurs mérites, puisqu'au contraire ils étaient le moins nombreux et le plus rebelle de tous les peuples ; mais à cause qu'il lui a plu par sa seule bonté de les aimer : que Jésus-Christ avait tranché la question encore plus brièvement par ces paroles ; Non vos me elegistis, sed ego elegi vos276 : que c'était sur ce fondement et sur les autres passages qu'il a marqués, que l'Église avait décidé contre les pélagiens que la grâce n'était pas donnée selon les mérites, ce qui excluait précisément les mérites naturels, et tout ce qui pouvait faire croire que le discernement entre les justes et ceux qui ne l'étaient pas, se rapportât finalement aux dispositions et aux œuvres naturelles, contre ces paroles de l'Apôtre : Quis te discernit277 ? Qu'à la vérité on ne pouvait disconvenir qu'il n'y eût quelques anciens scholastiques qui établissaient un mérite de congruo dans des œuvres purement naturelles par rapport à celles de la grâce, mais que c'était une opinion généralement abandonnée comme demi-pélagienne, et qu'on s'en tenait à la décision de S. Thomas, Ia IIæ, quæst. 109, art. 6, ad secundum ; et quœst. 112, art. 3, où ce saint docteur ne recevait l'axiome : Facienti quod in se est, etc., qu'à l'égard de celui qui faisait quod in se est secundum quod est motus à Deo. Et quant au prétendu pacte entre Dieu et Jésus-Christ, dont il est parlé dans la sixième proposition, par lequel les nouveaux théologiens disent que Dieu s'oblige à donner sa grâce selon les dispositions purement naturelles ; que l'Écriture et la tradition ne connaissent point de tel pacte : que le seul pacte connu dans l'Écriture est celui dont parle saint Paul aux Hébreux, chapitre viii, verset 8, et chapitre x, verset 16, après Jérémie, au chapitre xxxi, verset 31 de sa prophétie, où Dieu promet la rémission gratuite des péchés, sans que jamais il soit parlé d'œuvres naturelles ; et que le sang du Nouveau Testament n'avait point été versé pour faire valoir de telles œuvres, ou les faire entrer dans le pacto de la nouvelle alliance ; de sorte que sans chercher dans la nature des causes et des occasions de la grâce, il ne restait plus qu'à s'écrier avec saint Paul ; O altitudo ! et encore : Quis prior dedit illi ? et enfin : Quoniam ex ipso, et per ipsum, et in ipso sunt omnia278 ; sans que la gloire qui lui appartient aux siècles des siècles dans la sanctification de ses élus, puisse être en aucune sorte partagée avec les œuvres de la nature ; après quoi il n'y avait qui conclure suivant le sentiment de la commission, si l'assemblée l'avait agréable, à la condamnation et qualification des deux propositions, ainsi qu'elles venaient d'être lues . Mondit Seigneur l'évêque de Meaux a continué son rapport depuis la septième proposition De Virtutibus theologicis, où commencent les questions sur la morale, jusqu'à la quarante-unième inclusivement du titre De Homicidio , où, après avoir [724] parlé en peu de mots sur chaque proposition et qualification, il s'est arrêté à remarquer avec quelle facilité toutes ces propositions pouvaient être décidées, puisque la commission n'y avait formé aucun doute, et qu'apparemment l'assemblée n'y trouverait pas plus de difficulté.
Du samedi 28 août, à huit heures du matin.
Monseigneur le cardinal de Noailles, président.
Monseigneur l'évêque de Meaux a continué son rapport et a remarqué sur la cinquante-unième proposition, qui commence Incantatores, la distinction entre les arts corrompus et criminels dont le fondement est réel, et ceux qui sont faux, nuls pour ainsi dire, et qui ne consistent qu'en tromperies et déceptions ; que de ce nombre sont les enchantements, l'astrologie judiciaire et les autres de même nature, dont l'Écriture prononce la fausseté et la nullité. Irrita faciens verba divinorum, Isaïe, chapitre xliv, verset 25 : Stent et salvent te augures cœli, qui contemplantur sidera, dans le même prophète, chapitre xlvii, verset 13, qu'on lit aussi dans les Proverbes , chapitre xxiii, verset 7 : In similitudinem arioli et conjecturis , æstimat quod ignorat. Ce sont ces sortes d'arts, si on les peut appeler de ce nom, qui ne peuvent rendre ceux qui les exercent légitimes possesseurs du salaire qu'ils exigent, parce qu'ils ne sont que des trompeurs.
Mondit Seigneur l'évêque de Meaux étant venu à l'article de l'usure,279 après avoir supposé par le droit civil et canonique les définitions du prêt et du profit qui en provient, avec la distinction d'entre ces contrats et ceux de société, de vente, d'aliénation et autres semblables, il a remarqué en premier lieu, les condamnations des conciles, des papes et de tous les Pères unanimement, des facultés de théologie, et en particulier de l'assemblée de 1655, qui ne laissait aucun doute sur cette matière.
En second lieu, que la règle pour connaître la nature des contrats était d'en regarder l'intention et l'effet ; Dieu en défendant l'usure, défend en même temps tout ce qui est équivalent ; ainsi tout ce qui dans le fond fera tout l'effet de l'usure, que Dieu défend, doit être regardé comme également défendu, quelque nom qu'on lui donne, le dessein de Dieu n'ôtant pas de condamner ou des mots, ou des tours d'esprit et de vaines subtilités, mais le fond des choses que ces contrats frauduleux laissent dans leur entier.
En troisième lieu, il a observé qu'il ne fallait point s'étonner de quelque diversité dans les lois civiles, puisque les saints Pères avaient [725] décidé qu'elles ne pouvaient préjudicier à la loi de Dieu . Saint Augustin le dit expressément dans la lettre à Macédonius280 ; on trouve la même vérité dans saint Chrysostomo, qui remarque entre autres choses, que la loi civile permettant l'usure au commun des citoyens, la défendait aux sénateurs ; d'où il concluait qu'elle était réputée honteuse, et par là encore plus indigne des chrétiens que la loi civile ne la réputait indigne des sénateurs . Il en était de même des divorces que la loi civile permettait ; et quoique ces lois, qui avaient été faites dans le paganisme, subsistassent encore sous les princes chrétiens, l'Église ne laissait pas de les rejeter .
En quatrième lieu, que ces lois qui autorisaient l'usure, dans la suite des temps avaient été corrigées par les empereurs, dont le premier fut Léon le Philosophe, qui avait été suivi par Charlemagne dans ses Capitulaires, par les autres empereurs français, et par tous nos rois, aussi bien que par les autres rois chrétiens .
En dernier lieu, qu'il était vrai que dans quelques provinces on avait introduit des pratiques contraires ; mais qu'outre qu'elles étaient contre les ordonnances, elles ne pouvaient prescrire contre la loi de Dieu qui était expresse ; qu'il ne fallait pas néanmoins pousser le zèle trop avant en procédant par censures contre les contrevenants, à cause de leur grand nombre, et que c'était le cas de garder la règle de saint Augustin : Severitas exercenda erga peccata paucorum.
Que sur le même sujet de l'usure, le conseil de Gerson dans le Traité des contrats, était que l'Église se contentât d'enseigner la vérité dans les prédications et les confessions, sans en venir aux peines ecclésiastiques.
Que la condamnation de la proposition cinquante-neuvième ôtait toute excuse aux chrétiens sur l'usure, en combattant Grotius, Calvin et les autres hérétiques, qui soutenaient que la loi donnée aux Juifs contre ce péché était abolie dans la nouvelle alliance, et que leur erreur avait été renouvelée par l'auteur du Traité des Billets ; après quoi il n'y avait qu'à conclure avec la commission contre les propositions rapportées.
Du lundi 30 août, à huit heures du matin.
Monseigneur le cardinal de Noailles, président.
Monseigneur l'évêque de Meaux a dit que la plupart des qualifications sur les propositions qui avaient été lues, portaient leurs raisons avec elles ; mais qu'il y en avait quelques-unes dignes d'une attention plus particulière, entre autres celles où l'on osait attribuer des [726] équivoques et des restrictions mentales, non-seulement aux prophètes et aux anges, mais encore à Jésus-Christ même : que pour condamner celte impiété, il ne faut qu'entendre d'abord qu'user d'équivoques ou de restrictions mentales, c'est donner aux mois et aux locutions d'une langue une intelligence arbitraire, forgée à sa fantaisie, entendue seulement de celui qui parle, et qui est opposée a la signification ordinaire que leur donnent les autres hommes .
Qu'on a vu dans la condamnation des propositions précédentes, soixante-troisième et soixante-quatrième, que c'est là un vrai mensonge ; mais qu'il n'y a rien de plus faux que d'attribuer, par exemple, un tel langage à Abraham, lorsqu'il appela Sara sa sœur, puisque bien loin que cette expression fût faite à plaisir, il est certain au contraire que dans le langage usité, on donnait le nom de frère et de sœur à ceux qui descendaient d'un père ou aïeul commun, comme Abraham prend soin lui-même de l'expliquer, Genèse, chapitre xx, verset 2 et 12 : Indicavit sororem, non negavit uxorern, comme dit saint Augustin.281
Que personne n'ignore ce que le même Père a enseigné si doctement sur la bénédiction de Jacob, dans le sermon quatre, de Jacob et Ésaü, au livre premier des Questions,, sur la Genèse , question quatre-vingt, et dans le livre du Mensonge. Il suffit seulement de remarquer, selon la doctrine de ce grand homme, que Jacob ne s'était point attribué à lui-même le nom et la qualité d'aîné ; que la chose avait été préparée dès la Genèse, chapitre xxv, verset 22 et 23 ; que dès lors et avant leur naissance, Ésaü et Jacob avaient ôté désignés à. Rebecca comme portant la figure de deux peuples, à savoir les Iduméens et les Israélites, dont les derniers, quoique les cadets, devaient prévaloir sur les autres, comme la suite de l'histoire le fit paraître : que dans une signification encore plus haute, ces deux enfants figuraient, dès le sein de leur mère, l'ancien peuple et le nouveau ; et encore en un sens plus haut, selon saint Paul, les élus et les réprouvés : que Rebecca destinée de Dieu pour être en cette occasion la figure de l'Église, savait tout le mystère et conduisit tout l'ouvrage : que ce ne fut pas sans raison qu'elle fit prendre à Jacob le nom et la qualité de l'aîné, qui lui avait vendu son droit d'ainesse, Genèse, chapitre xxv, verset 25, et 31 : que pour accomplir la figure, c'était sous le nom d'Ésaü que Jacob devait recevoir la bénédiction paternelle, parce que le nouveau peuple devait être béni sous le nom et sous la figure du peuple ancien : qu'il n'y avait rien là d'arbitraire, mais que tout avait été préparé de loin par un ordre exprès de Dieu : que c'était donc ici une grande prophétie, non par discours, mais par faits, ou, comme [727] l'appelle saint Augustin, un grand sacrement, un grand mystère, magnum sacramentum, magnum mysterium ; mais ce qu'il y a de plus manifeste et de plus certain, c'est qu'Isaac ne fut point trompé ; car encore qu'il semblât hésiter selon les sens, une lumière intérieure lui faisait sentir que Jacob devait être béni : Benedixitque ei, et erit benedictus ; Genèse, chapitre xxxvii, verset 23 : que la bénédiction lui devait demeurer, qu'il la devait confirmer, et que Dieu l'avait ratifiée ; Nam ille doloso homini benedictionem non confirmaret, cui debebatur justa maledictio : sanctus Augustinus, de Jacob et Ésaü, sermon. iv, cap. xxii, num. 23. Théodoret, le plus savant interprète qui soit parmi les Pères grecs, enseigne aussi la même chose sur la Genèse. Il paraît donc qu'Isaac avait entendu tout le secret, et il est fort à remarquer que l'Écriture donne à Jacob le caractère d'homme simple, comme traduisaient les Septante, sine dolo, Genèse, chapitre xxv, verset 27, par où elle éloignait toute idée de conduite frauduleuse : qu'ainsi cette fraude apparente était un véritable mystère : Dolus hic, non est dolus , dit saint Augustin ibidem, num. 22 . Il n'est pas jusqu'à la qualité de chasseur que Jacob s'attribue, qui ne soit mystérieuse. Il figurait ces pêcheurs et ces veneurs spirituels qui sont promis ; Jérémie, chapitre xxi, verset 16 : Mittam piscatores... Mittam venatores, et venabuntur eos de omni monte... et de cavernis petrarum : que saint Ambroise avait remarqué que Jacob devait à son père, non venatu aspero prædam agrestem , sed milium cibos morum et teneræ mansuetudinis atque pietatis, pio patri dulces epulas : Ambrosius, libro II de Jacob, capite ii. Qu'il serait inutile de raconter toutes les circonstances de cette histoire prophétique, puisqu'on n'en a que trop dit pour une Compagnie si savante, et qu'on voit manifestement qu'il n'y a ici ni équivoque, ni restriction arbitraire, ni personne qui soit trompé, mais une vérité pure, enveloppée de mystères qui la rendent plus vénérable à ceux qui savent la chercher avec respect.
Quant à l’ange de Tobie, il n'y a rien de plus grossier que de lui attribuer des équivoques ou des restrictions mentales. Ce n'était point par une signification arbitraire qu'il se disait Azarias, fils du grand Ananias . Outre le mystère qui est dans ces mots, il n'y a rien de plus naturel que d'entendre qu'il a parlé au nom de celui dont il avait véritablement revêtu la figure.
Que pour Jésus-Christ, qui était la vérité même, toute cette assemblée a témoigné de l'horreur à lui entendre attribuer des équivoques trop indignes de lui . On sait assez qu'il parle souvent, ou en sa personne comme Chef de son Église, ou en celle de ses membres avec une diversité qu'il faut adorer ; que les prophètes ont parlé de lui avec les mêmes figures : qu'au reste on n'est pas obligé de garantir toutes les paroles des saints hommes, à qui il peut avoir échappé quelques [728] mensonges ; mais qu'il vaudrait mieux les appeler tout simplement de leur nom, comme des faiblesses humaines, que de les vouloir excuser sous les artificieuses expressions d'équivoques et de restrictions mentales, où le déguisement et la mauvaise foi seraient manifestes : qu'ainsi il concluait, avec la commission, à condamner la proposition soixante-sixième, où l'on attribuait l'équivoque aux discours et aux actions prophétiques, allégoriques et mystérieuses, sans épargner la majesté de Jésus-Christ même.
Le rapport a été continué jusqu'à la septante-deuxième proposition, qui commence : Cum dixit concilium, et Monseigneur l'évêque de Meaux a dit que le dessein du concile était manifeste par les deux chapitres, premier et dix-huitième de la session vingt-quatrième, De reformatione ; que dans le premier, où il est parlé des évêques, le concile décide nettement qu'on est obligé, à peine de péché mortel, de choisir les plus dignes ; ce qu'il explique par ces mots : Les plus utiles à l'Église , afin d'ôter tout scrupule : que dans le chapitre dix-huit, où il vient au choix des curés, il n'avait pas pu établir des moyens particuliers pour obliger ceux qui ont quelque droit dans la promotion des évêques à choisir les plus dignes, à cause de la qualité des personnes, où il fallait s'en remettre à leur bonne foi, en leur montrant seulement leur obligation ; mais comme il avait toujours la même fin d'obliger au choix des plus dignes, il choisit la voie du concours comme la meilleure, pour parvenir à l'exécution de ce dessein : qu'ainsi on voyait, par les paroles du concile, qu'il veut établir en toute manière l'élection du plus digne et du plus propre, comme également nécessaire, toute proportion gardée, pour tous les bénéfices à charge d'âmes.
Que le pape Innocent XI, qui a connu cette intention du concile, a condamné la proposition qui en éludait le sens, et que tout cela ensemble tend à accomplir la parole de Jésus-Christ, qui a dit à saint Pierre : Simon Joannis, diligis me plus his ? par où il montre qu'on doit chercher la plus grande perfection dans ses ministres, à mesure qu'ils sont chargés plus particulièrement du soin des âmes .
La lecture des propositions étant continuée jusqu'à la quatre-vingt-sixième et quatre-vingt septième, Monseigneur de Meaux a dit qu'on a expressément qualifié ces deux propositions, où il est parlé de l'amour de Dieu commencé dans le sacrement de pénitence, tant à cause de la manière outrée dont la première l'exclut, qu'à cause de ce que la seconde avance scandaleusement et témérairement sur les anathèmes du concile : qu'au surplus il y aura un autre lieu, où on traitera plus expressément cette matière. [729]
Du mardi 31 août, à huit heures du matin.
Monseigneur le cardinal de Noailles, président.
Monseigneur l'évêque de Meaux a commencé par la centième proposition : De jurisdictione et regularibus, et a marqué d'abord son étonnement sur ce que dans une matière si clairement décidée par le concile de Trente, par les Papes et même par des arrêts solennels, il se trouve encore des contredisants, qu'il était nécessaire de réprimer par une sévère censure, pour maintenir Tordre hiérarchique et Ia paix de l'Église.
Il a ajouté qu'il n'y avait rien de particulier à remarquer sur les propositions 109, 110 et 111.
Que l'affinité de la cent douzième avec la cent treizième, condamnée par Alexandre VIII avec le péché philosophique, était manifeste, et que c'était un aveuglement déplorable de chercher une excuse au crime dans l'endurcissement du pécheur. Il a passé à la cent quatorzième et la cent quinzième proposition, où il a marqué en peu de paroles l'égarement de l'auteur, qui avait causé de l'horreur à tout le monde.
Du mercredi premier de septembre, à huit heures du matin.
Monseigneur le cardinal de Noailles, président.
Monseigneur l'évêque de Meaux a dit qu'après avoir expliqué la censure des propositions particulières, il était temps de venir à la source de tout le mal, qui était les opinions sur la probabilité ; que la commission avait qualifié certaines propositions, et qu'en même temps sous le bon plaisir de l'assemblée, elle en avait réservé quelques autres, sur lesquelles on s'expliquerait par forme de déclaration : qu'il aurait à rendre compte des dernières à la Compagnie, quand il lui plairait de l'ordonner, et qu'à présent il s'agissait des propositions qualifiées ; mais qu'afin d'en faire voir la fausseté et le venin, il fallait reprendre la chose de plus haut.
Que le grand inconvénient de la probabilité consistait dans la manière d'examiner les questions de morale : que par cette nouvelle méthode, on ne cherchait plus ce qui était vrai ou faux, juste ou injuste par rapport à la vérité et à la loi éternelle, mais seulement ce qui était probable ou non probable ; c'est-à-dire que sans plus se mettre en peine de ce que Dieu avait ordonné, on cherchait uniquement ce que les hommes pensaient de ses ordonnances, ce qui conduisait [730] insensiblement à réduire la doctrine des mœurs, à l'exemple des pharisiens, à des commandements et à des traditions humaines, contre la parole expresse de Notre-Seigneur : que c'était aussi ce que déplorait le docte et pieux cardinal d'Aguirre, dans la dissertation qu'il a mise à la tête de son édition des conciles d'Espagne : qu'il y avouait son erreur, en ce que laissant à part la question du vrai et du faux, il ne s'attachait qu'à la probabilité, et se reposait, dit-il, sur le probabilisme : In probabilismo, sicut in pulvino molliter quiescebam282 : il loue Dieu d'être revenu de cet égarement par la lecture des savantes censures des évêques de France, et des autres écrits publiés dans ce royaume : il y allègue aussi un beau passage du cardinal Bellarmin, dans une lettre à son neveu, nouvel évêque, qu'il voulait instruire de ses devoirs : Si quis velit in tuto salutem suam collocare, is omnino debet certam veritatem inquirere, et non respicere quid multi hoc tempore dicant aut faciant, etc. ; d'où Bellarmin concluait qu'on devait prendre le plus sûr en matière de salut : que le P. Thyrsus Gonzalez rapporte le même passage et la solennelle rétractation du cardinal Pallavicin, autrefois prévenu de la même doctrine, mais qui depuis l'avait rétractée publiquement : qu'ainsi il faut regarder cette opinion comme décriée et abandonnée par les plus grands hommes et les plus pieux ; les qualifications suivantes faisant voir que tous les fondements en sont renversés ; que la cent dix-septième proposition préfère les nouveaux auteurs aux anciens, contre l'autorité de l'Écriture : Interroga majores tuos, et dicent tibi283 : Non te prætereat narratio seniorum, ipsi enim didicerunt à patribus suis,284 etc. Mais dès là que cet amour de la nouveauté est condamné, il faut que le probabilisme tombe, puisque ce n'est en soi qu'une opinion nouvelle, dont on sait la date, qui est de 1577 ; et l'auteur certain, qui est Barthélemi Medina. C'est ce que le P. Thyrsus Gonzalez a démontré, et les plus zélés probabilistes confessent eux-mêmes que leur opinion n'a qu'un siècle ; ce qui fait qu'on peut leur appliquer ce passage de Tertullien ; Aliquos Valentinianos liberanda veritas expectabat285 ; et que le P. Gonzalez leur applique celui du vénérable Guigues, prieur de la Chartreuse : O infelicia apostolorum tempora, qui hæc compendia nesciebant ! que la condamnation des cent dix-huit et cent dix-neuvième propositions renverse un autre fondement du probabilisme, qui est la probabilité extrinsèque : que c'est à celle-ci que se réduit la nouvelle doctrine ; et ces auteurs n'ont point d'autres principes pour établir la probabilité des opinions, sinon qu'on ne doit pas présumer que des docteurs graves les embrassent sans fondement ; or est-il que cela se dit sans raison, la proposition cent dix-neuvième prouvant très-bien qu'il n'y en a point à demander , pour la [731] probabilité, plutôt seize docteurs que douze, ni douze plutôt que quatre, ni quatre plutôt qu'un seul ; ce qui rend la chose arbitraire, contre ce passage de saint Jérôme sur le chapitre douze de l' Ecclésiaste : Nec auctoritati unius, sed concilio atque consensu magistrorum omnium, sententia proferatur.
Que c'est un troisième fondement de la probabilité, d'argumenter par le silence de l'Église, ou du saint Siège apostolique ; comme si ce qu'on laisse passer (Jurant quelque temps sans censure, induisait une approbation ; mais le saint Siège lui-même a remédié à cette induction, en condamnant la proposition cent vingtième.
Enfin, que c'est un fondement du probabilisme, de croire qu'on agit toujours avec prudence, lorsqu'on agit par la probabilité, quelque petite qu'elle soit ; mais cette fausse prudence est rejetée par la condamnation de la cent vingt-deuxième proposition, qui est la vingt-septième parmi celles d'Alexandre VII. Au surplus c'est une chose arbitraire, et où il n'y a point de règle, d'appeler la probabilité petite ou grande. Il y a une règle pour fixer la vérité ; mais pour la probabilité, il n'y a que la fantaisie. Sur quoi Monseigneur l'évêque de Meaux a remarqué que recherchant dans les auteurs quelle règle ils établissent pour la probabilité, petite ou grande, il n'en avait pu trouver d'autre que la distinction de probablement probable, probablement improbable, certainement probable, certainement improbable ; mais que cela même est imaginaire, et qu'on ne peut établir cette distinction sur aucun principe ; que par ce moyen les fondements du probabilisme sont renversés, et la condamnation des six propositions qu'on vient d'entendre est établie ; que la fausseté de cette doctrine paraît encore plus évidemment par les inconvénients qui sont marqués dans les cinq dernières propositions : car dans la cent vingt-troisième, les directeurs et les confesseurs sont réduits à refuser à leurs pénitents l'instruction nécessaire, et on les force à les conseiller suivant les préventions qu'ils trouvent dans leurs esprits ; ce qui est contraire à la qualité de juges et de docteurs, qui leur appartient par leur caractère . D'ailleurs si Ia moindre probabilité a lieu dans la conduite ordinaire de la vie humaine, on ne peut alléguer aucune bonne raison pour l'exclure de l'administration des sacrements et de la fonction de juge, car chacun est son juge à soi-même, comme les juges le sont des autres. C'est ce qu'on peut remarquer sur les propositions 124 et 125. A l'égard de la cent sixième, si le probabilisme avait lieu, rien ne pourrait empêcher celui qui serait parvenu à croire que la religion catholique est du moins la plus probable, de suivre néanmoins l'autre, quoique moins probable selon lui ; ce qui mettrait un obstacle manifeste au progrès de la grâce de Dieu. Enfin l'autorité et la préférence de la moindre probabilité est poussée au dernier excès par la cent vingt-septième et dernière [732] proposition, puisqu'elle va à faire omettre l'amour de Dieu jusqu'à l'article de la mort.
Après quoi Monseigneur l'évêque de Meaux a remarqué en général les longues et fréquentes conférences que la commission avait tenues pour préparer les censures, selon les ordres de l'assemblée ; mais que ce serait l'assemblée elle-même qui par ses sages réflexions et décisions y ajouterait non-seulement la force et l'autorité, mais encore la perfection et la précision.
Il a dit enfin qu'il restait encore à rendre compte à la Compagnie de ce que la commission avait jugé à propos d'expliquer par forme de déclaration ; ce qu'il était prêt à faire le lendemain, ou quand rassemblée l'ordonnerait .
Du jeudi 2 septembre, à huit heures du matin .
Monseigneur le cardinal de Noailles, président.
Monseigneur l'évêque de Meaux a fait le rapport de la proposition cent sixième, tirée du même livre d'où Ton avait extrait les deux propositions, et dont la Compagnie lui avait ordonné de dresser la censure ; elle a été lue et approuvée. Ensuite Monseigneur le président a dit que la censure étant achevée, il restait à examiner le projet du discours qu'on devait mettre à la tête, et la déclaration qui devait terminer l'ouvrage. Ce fait, Monseigneur l'évêque de Meaux qui avait été chargé de ce travail, a mis le tout sur le bureau. La lecture faite du commencement du discours préliminaire, dont il a rendu raison en peu de mots, il a dit que la conclusion était ce qu'il y avait de plus important, puisqu'elle devait contenir la déclaration de deux points de doctrine très-essentiels, dont l'un regardait la nécessité de l'amour de Dieu dans le sacrement de pénitence, et l'autre la matière de la probabilité. Pour ce qui regarde l'amour de Dieu, il a supposé qu'on ne devait pas demander une moindre disposition pour le sacrement de pénitence que pour celui du baptême, puisque même la pénitence était appelée par les saints Pères et par le concile de Trente, un baptême laborieux, il paraît par la comparaison que fait le concile de ces deux sacrements, dans la session vi, chapitre xiv, et xive session, chapitre ii, que les dispositions devaient être les mêmes dans les deux sacrements, et que la différence entre les deux ne venait point de ce côté-là. Ce fondement supposé, comme il n'était pas permis de douter que l'amour de Dieu, du moins commencé, ne fût requis dans le baptême, il fallait faire le même jugement de la pénitence ; il a rapporté les paroles célèbres du concile de Trente, chapitre vi, session vi, où il est clairement expliqué qu'outre les actes de foi et [733] d'espérance, il faut encore commencer à aimer Dieu tanquam omnis justitiæ fontem ; il a ajouté qu'il y avait ici deux écueils à éviter : l'un, d'exclure des dispositions de ce sacrement le commencement d'amour ; et l'autre, d'y requérir un amour justifiant : que le concile s'était expliqué sur le premier point dans les paroles qu'on venait d'entendre, et avait décidé le dernier en ajoutant ces mots : Hanc dispositionem seu præparationem, iustificatio ipsa consequitur. En la même session, chapitre vii, le même concile avait pareillement décidé, à l'égard du sacrement de pénitence, qu'il n'y fallait point requérir la contrition qu'il appelle contritionem charitate perfectam ; car encore, dit ce saint concile, qu'elle puisse se trouver dans le pénitent avant qu'il reçoive actuellement le sacrement, néanmoins il ajoute expressément, que ce n'est que quelquefois, aliquando, et non pas toujours que cela arrive, aliquando contingat. Il n'est pas ici question d'examiner comment cela se fait, et la discussion en serait trop longue ; il suffit que l'expression du concile ne laisse aucun doute de son intention, qui consiste à bien faire entendre, que ce n'est point un amour parfait, mais un amour commencé qui est ici nécessaire. Il a exposé qu'il y avait plusieurs siècles que la nécessité de l'amour de Dieu pour le baptême avait été déterminée ; et il a apporté le décret du concile d'Orange, où il est dit que Dieu nous inspire son amour pour nous préparer à demander le baptême, ce qui montre qu'il y était nécessaire : Ipse nobis et fidem, et amorem sui prius inspirat , ut et baptismi sacramenta fideliter requiramus, et post baptismum cum ipsius adjutorio, ea quæ sibi placita sunt, implere possimus.286 Que s'il était besoin de remonter plus haut, il rapporterait cent témoignages de saint Augustin,287 par lesquels il est constant que le cœur humain ne peut être sans amour ; de sorte que, s'il n'a pas du moins l'amour de Dieu commencé, il s'ensuit qu'il est livré à l'amour de la créature. Il a fait encore quelques remarques sur cette matière, qui sont suffisamment expliquées dans la déclaration. Ensuite, il est venu à la matière de la probabilité, qu'il s'est proposé da décider par trois déterminations expresses du droit ; la première consiste en cette maxime : In dubiis tutius. Le cas de cette règle est précisément celui dont il s'agit. Une chose est véritablement douteuse, quand les raisons de part et d'autre paraissent également probables à celui qui doit agir, sans qu'il y ait rien qui le détermine à un côté plutôt qu'à l'autre. C'est donc aux probabilistes une manifeste contravention à cette règle, que de choisir en ce cas ce qui n'est pas le plus sûr ; mais il faut bien remarquer que cette règle est établie par rapport à la nécessité du salut. Il y a beaucoup de cas où il est prescrit de suivre l'opinion la plus douce, benigniorem sententiam , comme en [734] cas de causes criminelles, et autres qu'il n'est pas besoin de rapporter parce qu'elles sont trop communes ; mais quand il s'agit du salut et de la conformité nécessaire de nos actions avec la loi de Dieu, c'est le cas où dans le doute on se rend coupable, en ne prenant pas le plus sûr. Ceux qui prennent cette maxime pour un conseil, vont directement contre le dessein, et de la règle, et des papes qui s'en servent ; de la règle, puisque l'obligation de la conscience y est spécifiée : Attendentes quod in his quæ animæ salutem respiciunt ; Clementina, Exivi, de Verborum significatione ; des papes, parce que dans les Décrétales où cette règle est employée, on ne leur demandait pas un conseil de perfection, mais une décision sur l'obligation du précepte. Que s'il fallait entendre cette règle au sens des probabilistes, il eût fallu dire dans le doute, non pas : Prenez le plus sûr ; mais : Faites ce que vous voudrez. Que si dans le doute on est obligé de suivre le plus sûr, à plus forte raison ne peut-on pas suivre le moins sûr, quand il parait en même temps le moins probable. C'est aussi la seconde détermination tirée du droit, qu'on avait promis de rapporter . Monseigneur de Meaux a lu en ce lieu la décision de la Clémentine unique, de Summa Trinitate, où le concile œcuménique de Vienne détermine une question par la plus grande probabilité. Il ne faut pas dire qu'il s'agissait de matière spéculative, telle qu'est celle des vertus infuses, puisque la nécessité de la suivre dans la doctrine des mœurs est encore plus forte et plus concluante : il faut donc demeurer d'accord qu'en embrassant l'opinion qu'on croit la moins probable, on s'éloigne de la conduite et de la décision d'un concile œcuménique.
La dernière décision est tirée du chapitre Inquisitioni, etc., de sententia excommunicationis, que Monseigneur de Meaux a rapporté tout entier, et a fait voir que la conscience était liée, non-seulement par la croyance que le pape Innocent III appelait évidente et manifeste, mais encore par celle qu'il appelait probable et discrète : Ex credulitate probabili et discreta, licet non evidenti et manifesta. Or c'est là précisément notre cas, puisqu'on y présuppose en termes formels une croyance probable et discrète, et que le pape décide que tant qu'elle dure, si on agit au contraire, on pèche contre la loi ou contre sa conscience : Vel contra legem, vel contra judicium conscientiæ committit offensam ; ce qui a rapport au chapitre Litteras de restitutione spoliatorum, du même Pape, et au chapitre Per tuas, ij. de Simonia, encore du même Pape, où il faut remarquer que ce grand Pape appuie son sentiment du passage de saint Paul : Omne quod non est ex fide, peccatum est288 ; ce qui achève de démontrer que toutes les fois qu'on agit contre ce qu'on croit plus probable, on pèche contre sa foi, c'est-à-dire, selon [735] ce Pape, contre sa conscience et sa persuasion, Après des décisions si expresses, cette question ne peut plus souffrir aucun doute. Il ne faut point s arrêter aux casuistes, ni au grand nombre de sectateurs de cette nouvelle opinion, puisqu'ils ont manifestement innové contre la règle ; Quod ubique, quod semper, quod ab omnibus, qui n'est pas seulement de Vincent de Lérins, Commonitorio i, chapitre 3, mais encore de saint Augustin, livre premier et second contre Julien, de Tertullien, de Præscriptionibus, et de tous les Pères. Ainsi l'autorité de tous ces docteurs est fort faible. Il ne faut donc pas s'étonner si l'opinion de la probabilité a été censurée par nos prédécesseurs. Elle l'est précisément dans le diocèse où nous sommes ; elle l'est dans la province de Sens, dans la province de Bourges et dans beaucoup d'autres. On ne peut se dispenser de rapporter ici le sentiment d'un grand personnage, qui est le P. Mulius Vitelleschi, général des Jésuites, qui écrit ainsi à sa Compagnie le quatrième de janvier 1617. « Nonnullorum ex societate sententiæ in rebus præsertim ad mores spectantibus plus nimio liberæ, non modo periculum est, ne ipsam evertant, sed ne Ecclesiæ eliam Dei universæ insignia afferant detrimenta : omnia itaque studio perficiant, ut qui docent, scribuntve, minime hac regula et norma in delectu sententiarum utantur : Tueri quis potest ; probabilis est ; Auctore non caret ; verum nostri ad eas sententias accedant, quæ tutiores, quæ graviorum, majorisque nominis doctorum suffragiis sunt frequentate, quæ bonis moribus conducunt magis,289 quæ denique pietatem alere et prodesse queunt, non vastare, non perdere. »
Le P. Thyrsus Gonzalès suit encore aujourd'hui les vestiges de son pieux et savant prédécesseur ; et démontre que la prudence, qui dans la matière du salut préfère le moins probable, quand il est en même temps lc moins sûr, ne peut être que la prudence de la chair. Car, dit-il, que pourront répondre dans le jugement de Dieu ceux qui, par exemple, auront passé un contrat qu'ils jugent plus probablement être illicite ? Diront-ils, pour s'excuser, qu'ils ont suivi l'opinion de tels et tels ? Mais le juge leur répondra que leur autorité qui n'avait pu leur faire changer de sentiment, ne devait pas être la règle de leur conduite. Répondront-ils qu'ils ont été touchés de leurs raisons ? Mais il leur sera dit par le juge : Tu seras jugé par ta propre bouche, mauvais serviteur ; et puisque tu croyais les raisons de ton sentiment les meilleures et les plus probables, tu les devais suivre plutôt que les autres. Ainsi toute iniquité aura la bouche fermée ; Omnis iniquitas oppilabit os suum1. Car aussi pourquoi tant chercher le plus probable dans la matière des moeurs, si après qu'on a cru le trouver, tout lc fruit de cette recherche est de le mépriser ouvertement ? Que servent ici les [736] réflexions sur les opinions et sur les raisons des autres, puisqu'on sent en sa conscience qu'elles ne peuvent prévaloir sur notre esprit ? Que sert aussi de demander à Dieu la connaissance de la vérité, et de dire avec David : Da mihi intellectum , et scrutabor legem tuam ,290 si après avoir reçu une plus grande lumière favorable à la loi de Dieu, on n'en fait que ce qu'on veut contre sa propre pensée ? C'est ainsi que ce savant homme a traité le probabilisme.
Si quelques docteurs de l'ordre de saint Dominique l'ont proposé au commencement, tout le même ordre l'a abandonné depuis les savants écrits des PP . Mercorus et Baron, conformément à l'exhortation faite à leur chapitre général par le pape Alexandre VII, de s'opposer au relâchement de la morale. Cette exhortation est rapportée par Fagnani. Ainsi il y a raison de conclure que, comme on doit improuver l'excès de ceux qui rejettent les opinions, même celles qui sont les plus probables entre les plus probables, il ne faut pas moins s'opposer à l'autre excès, qui est celui où dans le doute on suit le moins sûr en matière de salut ; où, ce qui est encore plus dangereux, on suit là moins probable et le moins sur tout ensemble.
MANDATUM ILLUSTRISSIMI AC REVERENDISSIMI DD. EPISCOPI MELDENSIS
Ad censuram ac declarationem conventus cleri gallicani anni 1700, promulgandam in synodo diœcesana, die 1 septemb. Anni 1701.
Jacobus Benignus, permissione divina, episcopus Meldensis, etc., clero Meldensi in synodo ordinaria congregato, Salutem et benedictionem.
Posteaquam conventus cleri Gallicani , anno 1700, in palatio San-Germano jussu regio celebratas , gravissima censura proscripsit diversi generis errores qui per Ecclesiam serperent, et quorumdam articulorum veritatem perspicue declaravit, nihil fuit nobis optatius quam ut dictam censuram, eique conjunctam Declarationem promulgaremus, earumque auctoritati diœcesani auctoritatem adderemus. Ut autem tanta res solemnius atque utilius ageretur, visum est nobis synodi nostræ generalis et annuæ celebritatem expectari oportere. Vobis igitur in eadem synodo, feria quinta quæ est prima dies septembris, pro more congregatis, easdem Censuram ac Declarationem publica promulgatione notas facimus ; districte prohibentes sub pœnis adversus inobedientes in jure contentis, aliisque pro rei gravitate nostro judicio infligendis, ne quis è clero tam sæculari quam regulari, etiamsi immunem et exemptum sese contenderit, earumdem Censuræ ac Declarationis auctoritatem infringere, aut quidquam quod in illa sit Censura damnatum, verbo vel scripto docere præsumat. [738]
His addimus epistolam ab eodem conventu ad universum clerum per Gallias consistentem : eaque acta monumentaque simul edi, vobisque præsentibus observanda tradi, absentibus vero capitulis , congregationibus ac religiosis cœtibus, nostri promotoris opera in manus consignari jussimus.
Agite igitur, dilectissimi Fratres, his instructi disciplinis, ductuque et auspiciis tanti conventus ac nostris, oppugnate omnem doctrinam undecumque insurgentem adversus scientiam Dei, non declinantes neque ad dexteram neque ad sinistram, neque quidquam detrahentes doctrinæ veritatis, et jugo dominico, aut ei quidquam specie pietatis, aut disciplinæ sanctioris, addentes. Vobis etiam impensissime commendamus id quod nobis præluxit, eminentissimi ac reverendissimi D. D. cardinalis de Noailles, archiepiscopi Parisiensis, metropolitani nostri Mandatum, ad promulgandas easdem Censuram ac Declarationem, datum Lutetiæ Parisiorum, tertio Nonas octobris, anno salutis m. dcc, quo nihil est doctius ac sanctius.
Speramus autem fore, ut antecessorum exemplo, quo quisque majore studio veritatis ac morum disciplinæ tenebitur, eo promptius atque alacrius hujus Censuræ Declarationis tutelam suscipiat, ad gloriam Christi et collegii sacerdotalis unitatem ac dignitatem.
Omnes vero, quotquot rem theologicam tractant, adhortamur in Domino, ut omittant adulatricem scientiam, nec modo singulares, verum etiam novas quasque fluctuantesque sententias, quæ cupiditatibus faveant, vimque et stimulos conscientiæ reclamantis obtundant, aut à sanctis Patribus, eisque adhærentium optimorum magistrorum probatissimis decretis atque sententiis, imo vero ab unius magistri Christi mundum condemnantis et vincentis, præceptis et exemplis, christianorum animos amoveant. Meminerint autem Ecclesiastæ dicentis : « Verba sapientium sicut stimuli, et quasi clavi in altum defixi, quæ per magistrorum consilium data sunt à pastore uno.291 » Quo loco sanctus Hieronymus : « Dicit verba sua verba esse sapientium, quæ in similitudinem stimulorum corrigant delinquentes, et pigros [739] mortalium gressus aculeo pungente commoveant ; sicque sint firma, quasi clavi in altum solidumque defixi : nec auctoritate unius, sed consilio atque consensu magistrorum omnium proferantur, » Subdit : « Simul et hoc notandum est, quod dicantur verba sapientium pungere : non palpare, nec molli manu attrahere lasciviam : sed errantibus, et, ut supra diximus, tardis, pœnitentiæ dolores et vulnus infigere . .. Hæc autem et firma sunt, et à consilio sanctorum data, atque ab uno pastore concessa, et solida radice fundata sunt. » Datum Meldis, in synodo nostra ordinaria , die prima septembris, anno Domini millesimo septingentesimo primo. Subscripsit.
† J. BENIGNUS, Episcopus Meldensis. Et infra :
De mandato præfati illustrissimi ac reverendissimi Domini mei D. episcopi Meldensis :
Royer, Notarius.
CENSURA ET DECLARATIO CONVENTUS GENERALIS CLERI GALLICANI
Congregati in palatio regio San-Germano
Anno M. DCC.
In materia fidei et morum
Religionem christianam fide et moribus constare, dogmatum autem tum fidei, tum morum eumdem esse fontem, ac bene vivendi regulam ad ipsum fidei caput pertinere, Ecclesia catholica semper intellexit. Nec minus certum est, illud omnino esse depositum, quod à Christo et apostolis episcopi horum successores ad finem usque sæculi custodiendum receperunt. Cum igitur hisce temporibus, fides dogmatum, et regula morum vitæque christianæ, variis erroribus impetatur, ac resecta licet mala subinde repullulent : nos cardinales, archiepiscopi et episcopi, permissione regia, in palatio San-Germano congregati, assistentibus aliis ecclesiasticis viris nobiscum deputatis, loci nostri memores, atque antecessorum nostrorum, in comitiis quoque generalibus, monitis et exemplis permoti, his Ecclesiæ laborantis incommodis occurrere, quantum Dominus ex alto concesserit, omni ope decrevimus ; atque unanimitatem nostram tot tantisque dissidiis opponendam duximus, in spiritu charitatis, nulli personæ graves, nullis, quoad ratio temporis sinet, erroribus parcituri.
Sane recentissime, quippe hoc ipso anno m. dcc, prodiit huic cœtui dedicatus,292 et à censore legitimo approbatus liber, quo [741] tractatui , cui titulus : Nodus prædestinationis dissolutus, graves notæ inuruntur, Semipelagianismo quoque sæpius imputato. Sed cum interim in præfatione libri (nobis dedicati) quædam occurrerent, quæ constitutionum apostolicarum de quinque famosis propositionibus infirmarent auctoritatem, hæc et alia ejusmodi variis libellis sparsa et ad nos delata, coercenda decrevimus, nec probatis reliquis quæ in eisdem occurrunt ; neque patimur, ut spes ulla cuiquam superesse possit, nostri cœtus pertrahendi ib ullas veritati contrarias partes.
Neque propterea tolerari volumus importunos ac malevolos homines, qui viris bonis doctisque et ecclesiasticæ rei studiosis, vagam et invidiosam Jansenismi accusationem inferunt, eo quoque nomine, quod morum corruptelas acriter insectentur ; cum nos pro candore et æquitate episcopalis ordinis, neminem pro suspecto habituri simus, nisi eum qui aut constitutionibus apostolicis detrahat, aut aliquam ex damnatis propositionibus tueatur : quod etiam ab antecessoribus nostris sæpe sancitum, et regia auctoritate firmatum,293 et ab optimo maximoque pontifice Innocentio XII, applaudente tota Ecclesia, constitutum est.294
De cardinali vero Cœlestino Sfondrato Nodi dissoluti auctore, quid est quod solliciti simus ; cum ad Sedem apostolicam atque ad optimum vereque sanctissimum pontificem ejus causa delata sit , quam et pontifex pro apostolicæ potestatis officio judicandum susceperit, et id ipse perscripserit ad quinque è nostris, dato Brevi die 6 maii, sui pontificatus anno sexto ; quo nihil erat optatius ? Quare et à libro examinando nos abstinere par est ; nec interim oblivisci doctrinæ adversus Semipelagianos à sancto Augustino traditæ, quam et Ecclesia Romana suam fecit, et ecclesiæ Gallicanæ jam inde ab initio commendavit .
Nunc, ut ad aliud fidei caput veniamus, ad moralem scilicet theologiam, his postremis temporibus prava ingeniorum licentia ac subtilitate corruptam, præmittenda putamus verba felicis memoriæ Alexandri VII, quibus « magno animi sui dolore testatur, complures opiniones christianæ disciplinæ relaxativas, [742] atque animarum perniciem inferentes, partim antiquatas iterum suscitari, partim noviter prodire : et summam illam luxuriantium ingeniorum licentiam in dies magis excrescere, per quam in rebus ad conscientiam pertinentibus modus opinandi irrepsit alienus omnino ab evangelica simplicitate, sanctorumque Patrum doctrina, et quem si pro recta regula fideles in praxi sequerentur, ingens eruptura esset christianæ vitæ corruptela.295 » Qua sententia non modo errores increvisse queritur, verum etiam, quod caput est, adnotari voluit ipsam rei tractandæ rationem eam introductam esse, unde videremus corruptelam morum non modo secuturam, verum etiam facto velut impetu irrupturam, quam vix cohibere possimus.
Neque vero satis fuit sanctissimo Pontifici novam hanc methodum ludificandæ conscientiæ et involvendæ veritatis, hoc est ipsum mali detexisse fontem : sed exitiabilis doctrinæ rivulos insectatus, complures propositiones, « ut minimum tanquam scandalosas (non probatis aliis quæ occurrere possent), sub interminatione divini judicii, atque excommunicationis pœna, à qua nemo posset, præterquam in articulo mortis, nisi à Romano pontifice absolvi, damnavit et prohibuit.296 » Quod salubre opus Innocentius XI pro sua pietate prosecutus, plures alias parique doctrinæ ac diligentiæ laude selectas (nec probatis cæteris) sub iisdem pœnis damnavit et prohibuit : dùmque eas omnes, « ut minimum tanquam scandalosas, et in praxi perniciosas, damnandas statuit et decrevit,297 » non tantum à libris ac prædicatione, sed ab omni etiam vita christiana procul amandas judicavit.
Atque utinam sanctissimi pontifices decretorum formulis antiquo ac nostro usu receptis, quæque ad universas ecclesias pertinerent, infandam doctrinam proscripsissent : sed dum expectamus, fore ut tantum opus more majorum et canonico ordine perficiant : Nos interim cardinales, archiepiscopi et episcopi in unum congregati, ne dirum virus serperet, has propositiones à prædictis Pontificibus, uti memoravimus, applaudente toto orbe christiano condemnatas, earum præcipuis expresse adnotatis, primum [743] ut magis in promptu essent, ad certa capita redigendas ; tum censorie notandas, et ad ampliorem cleri et christianæ plebis informationem, suis quasque censuris configendas esse duximus. Sed enim incredibile dictu est, ex pessimis principiis, tota licet Ecclesia reluctante, quanta malorum incrementa pervenerint ; subtilioribus ingeniis in id unum intentis, ut eo quisque se vel maxime theologum videri velit, quo plura ejusmodi inventa in probabilitatis auctoritatem adduxerit Verum hæc constabilire, aut per eam speciem mentes infirmorum in falsam et noxiam securitatem inducere, nihil est aliud quam animas perdere, ac doctrinas et mandata hominum298 vanasque traditiones, exemplo Pharisæorum, divini mandati loco obtrudere. Quare tot errorum experientia victi, necesse habuimus ipsam malorum radicem exscindere, eam scilicet opinandi rationem, quæ ignota sanctis Patribus, tanta de rebus maximis dissidia peperit, ut iisdem in parochiis, iisdem in templis passim cerneremus ab aliis teneri et ligari, quæ ab aliis solverentur, ac plebem christianam in varia atque incerta discerpi, nec scire quibus credat ; magno de decore ecclesiasticæ auctoritatis, magnaque aperta janua ad salutis incuriam et indifferentiam, quam vincere non episcopi singulares, sed sola episcopalis unanimitas et auctoritas possit, dicente Apostolo : « Obsecro vos, fratres... ut idipsum dicatis omnes, et non sint in vobis schismata.299 » Sequuntur autem damnatæ propositiones, nec probatis aliis propositionibus aut erroribus, quos pro angustia temporis prætermisimus. [744]
CENSURA PROPOSITIONUM
I. De observandis Innocentii X et Alexandri VII Constitutionibus circa quinque propositiones damnatas
Jam tandem Ecclesiæ et regnorum principes ex hoc clarissimo argumento agnoscant, phantasma Jansenismi quæsitum ubique, sed nusquam repertum, præterquam in laboranti quorumdam phantasia. Præfat. libri cui titulus : Augustiniana Ecclesiæ Rom. doctrina, etc.
Constitutione Innocentii X nihil aliud actum, quam ut renovarentur, atque exacerbarentur disputationes... In eamdem viam pertractus est Alexander VII, ut homo ab hominibus facile impellendus in eas res, quæ parum ejus officio convenirent.,. Innocentius quoque XII cum ex officio teneretur claram proferre sententiam, generalibus æquivocisque verbis adhibitis, dat locum existimandi se non ausum esse clarius loqui, tanquam errare metuentem ;... atque illud, in sensu obvio, ejusdem Pontificis, magis adhuc generale est et vagum quam verba Alexandri VII, in sensu à Jansenio intento... Episcopi denique Gallicani libertates ecclesiæ Gallicanæ sub earum asserendarum specie labefactarunt, super recipienda constitutione Innocentii X contra Jansenium.
Aliquam huic malo medicinam attulisse videbatur Innocentius XII in Brevi suo C februarii 1694. Verum mitigationem illam præsumptam non parum extenuavit Brevi 24 novembris 1696, ubi Pontifex diserte negat, constitutionem aut formularium Alexandri VII Brevi suo alterata aut reformata... in aliqua, minima ejus parte... Nec placet eorum opinio, quæ ex ipso primo Brevi 6 februarii 1694 edito, aliquid mitigationis circa factum tentavit exculpere... sed et nihilo majorem in quæstione juris progressum factum esse, jam quoque convenit ostendere.
Circa condemnationem Augustini Iansenii, opus esset collatione regulari habita, vel coram judicibus à Romano Pontifice, vel à rege datis... Nondum omnes interierunt qui sciunt deliberatione » (de Janseniano negotio) quas nunc episcopi ut regulas suarum hodiernarum deliberationum (circa novum Quietismum sumunt, cleri Gallicani æternum fore propudia. [745]
CENSURA.
Hæ quatuor propositiones, quibus inquieti homines Innocentii X et Alexandri VII Constitutiones, Innocentii quoque XII Brevia æquissima, et ab omnibus approbata aperte contemnunt, episcopos Gallicanos rebus judicatis adhærentes incessunt maledictis, et causam hanc de integro retractari postulant, tanquam tot Constitutionibus apostolicis, etiam accedente ecclesiarum consensione, causa nondum finita fuerit : falsæ sunt, temerariæ, scandalosæ, contumeliosæ in clerum Gallicanum, summos Pontifices et in universam Ecclesiam, schismaticæ et erroribus condemnatis faventes.
II. De gratia
Axioma illud theologicum : Facienti quod in se est Deus non denegat gratiam, non solum verissimum est, atque doctrinæ Scripturæ, conciliorum et Patrum maxime consentaneum : verum etiam per illud significatur obligatio, quam Deus habet dandi gratiam facienti quod in se est, nec solum facienti quod est ex se viribus gratiæ ; sed etiam illi, qui cum non habeat gratiam facit quod est in se viribus naturæ.
Quia tamen opera viribus solius naturæ elicita omnino sterilia sunt, atque incapacia merendi dona intrinsece et theologice supernaturalia : ideo dicimus obligationem, quam Deus habet conferendi gratiam facienti quod est in se viribus naturæ, seu viribus gratiæ pure naturalis, sive non theologice supernaturalis, non oriri ex bonitate talium operum, aut ex ullo merito sive condigno, sive congruo, quod insit in illis operibus in ordine ad gratiam, sed ex pacto inter Christum Fidejussorem nostrum et Patrem inito, ad gratiam hominibus conferendam propter Christi merita ; respiciendo ea naturalia opera ut purum terminum, non ut meritum ullum aut rigorosam conditionem .
CENSURA.
Hæ duæ propositiones, qua parte, causam discernendi inter justos et non justos, in opera mere naturalia referunt, Semipelagianismum instaurant, mutatis tantum vocibus. Pactum autem quod inter Deum et Christum asseritur, commentum est [748] temerarium, erroneum, nec solum tacente, sed etiam adversante Scriptura et sanctorum Patrum traditione prolatum.
III. De virtutibus theologicis
De fide.
Homo nullo unquam vitæ suæ tempore tenetur elicere actum fidei, spei et charitatis, ex vi præceptorum divinorum ad eas virtutes pertinentium. I Alex. VII.
Satis est actam fidei semel in vita elicere, 17 Innoc . XI.
CENSURA.
Hæ duæ propositiones sunt scandalosæ, in praxi perniciosæ, erroneæ, fidei et Evangelii oblivionem inducunt.
- Assensus fidei supernaturalis et utilis ad salutem, stat cum notitia solum probabili revelationis, imo cum formidine, qui quis formidet, ne non sit locutus Deus. 21 Innoc .
CENSURA.
Hæc propositio scandalosa est, perniciosa et apostolicam fidei definitionem300 evertit.
De fidei professione.
10 Si à potestate publica quis interrogetur, fidem ingenue confiteri, ut Deo, et fidei gloriosum consulo ; tacere, ut peccaminosum per se non damno. 18 Innoc.
CENSURA.
Hæc propositio scandalosa est, præceptis evangelicis et apostolicis aperte contraria, et hæretica.
De motivis credibilitatis.
- Religio christiana est evidenter credibilis ; nam evidens est prudentem esse, quisquis eam amplexatur : non evidenter vera : nam aut obscure docet, aut quæ docet obscura sunt. Imo qui aiunt religionem [747] christianam esse evidenter veram, fateantur necesse est falsam evidenter esse. Infer hinc evidens non esse : 1° Quod existat nunc in terris aliqua vera religio : unde enim habes, non omnem carnem corrupisse viam suam ? 2° Quod omnium quæ in terris existunt veræ simillima sit christiana : an enim terras omnes aut peragrasti, aut peragratas ab aliis esse nosti ? 3° Quod et apostolis et daemonibus manifesta fuerit divinitas Christi ; id enim si doces, docere te oportet Christum manifesto Deum esse . 4° Quod afflante Deo fusa sint prophetarum oracula ; quid enim mihi opponas, si vel negem illa fuisse vera vaticinia, vel affirmem fuisse conjecturas ? 5° Quod vera fuerint, quæ à Christo edita fuisse commemorantur miracula, quanquam negare hæc nemo prudenter potes.
CENSURA.
Doctrina hac propositione contenta, impia est, blasphema, erronea et inimicis christianæ religionis favet.
12 . Evidens non est evidentia morali, proprie dicta, et physica, religionem catholicam esse veram.
CENSURA,
Hæc propositio doctrinam superiori propositioni consentaneam continens, temeraria est, et in errorem inducens.
De rebus explicata fide credendis.
- Nonnisi fides unius Dei necessaria videtur necessitate medii, non autem explicita remuneratoris . 22 lnnoc.
14 . Fides late dicta ex testimonio creaturarum similive motivo ad justificationem sufficit. 23 lnnoc.
15 . Absolutionis capax est homo quantumvis laboret ignorantia mysteriorum fidei, et etiamsi per negligentiam etiam culpabilem nesciat mysterium sanctissimæ Trinitatis, et incarnationis Domini nostri Jesu Christi. 64 Innoc. Gens. Lovan. 1653. Prop . 17 .
CENSURA.
Hæ tres propositiones in Deum Remuneratorem, et in Christi Mediatoris nomen301 contumeliosæ sunt, erroneæ et hæreticæ. [748]
IV. De Dei dilectione
16 . Sufficit ut actus moralis tendat in finem ultimum interpretative : hunc homo non tenetur amare, neque in principio neque in decursu vim suæ moralis . Decretum Alex. VIII. 24 Aug. 1690.
CENSURA.
Hæc propositio est hæretica.
17 An peccet mortaliter qui actum dilectionis Dei semel tantum ia vita eliceret, condemnare non audemus. 5 Innoc.
Probabile est, ne singulis quidem rigorose quinquenniis, per se obligare præceptum charitatis erga Deum . 6 Innoc.
Tunc solum obligat, quando tenemur justificari, et non habemus aliam viam, qua justificari possimus . 7 Innoc.
Præceptum amoris Dei per se tantum obligat in articulo mortis.
Præceptum affirmativam amoris Dei et proximi non est speciale, sed generale, cui per aliorum præceptorum adimpletionem satisfit. Censura Guimen. Edit. Paris. 1665, pag. 6.
CENSURA.
Hæ propositiones sunt scandalosæ, perniciosæ, piarum aurium offensivæ, erroneæ, impiæ, primum et summum mandatum irritum faciunt, atque evangelicæ legis spiritum extinguunt.
V. De proximi dilectione
22 . Non tenemur proximum diligere actu interno et formali... Præcepto proximum diligendi satisfacere possumus per solos actus externos. Innoc. 10 et 11.
Si cum debita moderatione facias, potes absque peccato morrali, de vita alicujus tristari, et de illius morte naturali gaudere, illam inefficaci affectu petere et desiderare, non quidem ex displicentia personæ, sed ob aliquod temporale emolumentum. 13 Innoc.
Licitum est absoluto desiderio cupere mortem patris, non quidem ut malum patris, sed ut bonum cupientis, quia nimirum ei obvuntura est pinguis hæreditas . 14 Innoc. [749]
25 . Injuriarum condonatio commendatur nobis ut quid perfectius, sicut commendatur virginitas præ conjugio.
CENSURA.
Harum proportionum doctrina scandalosa et perniciosa est, piarum aurium offensiva et secundo charitatis præcepto contraria, respective hæretica, et omnem vel in ipsis parentibus et liberis humanitatis sensum extinguens.
VI. De festis
- Præceptum servandi festa non obligat sub mortali, seposito scandalo, si absit contemptus. 52 Innoc. Cens. Lovan. 1653. Prop. 8.
CENSURA.
Hæc propositio est scandalosa, ad violandas leges tum civiles, tum ecclesiasticas, vel etiam apostolicas viam aperit, ac proinde superiorum auctoritate prohibenda.
VII. De homicidio
- Licitum est filio gaudere de parricidio parentis à se in ebrietate perpetrato, propter ingentes divitias inde ex hæreditate consecutas 15 Innoc.
CENSURA.
Hæc propositio est falsa, scandalosa, execranda, pietati erga parentes contraria, viam crudelitati et avaritiæ aperiens.
28 . Est licitum religioso vel clerico, calumniatorem gravia crimina de se vel de sua religione spargere minantem occidere, quando alius modus defendendi non suppetit, uti suppetere non videtur, si calumniator sit paratus vel ipsi religioso, vel ejus religioni, publice et coram gravissimis viris prædicta impingere, nisi occidatur . 17 Alex. Cens. Lovan. 1653. Prop. 7.
- Licet interficere falsum accusatorem, falsos testes, ac eliam judicem, à quo iniqua certo imminet sententia, si alia via non potest innocens damnum evitare. 18 Alex . Cens. Lovan. 1657. Prop . 5. [750]
CENSURA.
Hæ duæ propositiones sunt scandalosæ, erroneæ, Decalogo aperte repugnant, cædibus patrocinantur, et magistratibus ipsique humanæ societati perniciem intentant.
- Non peccat maritus occidens propria auctoritate uxorem in adulterio deprehensam. 19 Alexand.
CENSURA.
Hæc propositio est erronea, crudelitatem, privatamque vindictam approbat.
- Fas est viro honorato occidere invasorem qui nititur calumniam inferre, si aliter hæc ignominia vitari nequit ; idem quoque dicendum, si quis impingat alapam vel peculiat, et post impactam alapam vel ictum fustis fugiat. 30 Innoc. Cens. Lovan. 1657. Prop . 4.
CENSURA.
Hæc propositio est scandalosa, erronea, mundano honori servit, ultionem et homicidia excusat.
Licet procurare abortum ante animationem fœtus, ne puella deprehensa gravida occidatur, aut infametur. 34 Innoc. Cens. Lovan. 1657. Prop. 9.
Videtur probabile omnem fœtum, quandiu in utero est, carere animi rationali, et tunc primum incipere eamdem habere cum paritur ; ac consequenter dicendum, in nullo abortu homicidium committi . 35 Innoc. Gens. Lovan. 1657. Prop. 6.
CENSURA.
Hæ propositiones sunt scandalosæ, erroneæ, infandis homicidiis et parricidiis procurandis aptæ : « Homicidii enim festinatio est prohibere nasci ; nec refert natam quis eripiat animam, an nascentem disturbet.302 »
Regulariter occidere possum furem pro conservatione unius aurei. 31 Innoc.
Licitum est tam hæredi quam legatario, contra injuste impedientem, ne vel hæreditas adeatur, vel legata solvantur, se taliter [751] defendere (defensione occisivâ) ; sicut et jus habenti in cathedram vel præbendam, contra eorum possessionem injuste impedientem .
Non solum vitam, sed etiam bona temporalia, quorum jactura esset damnum gravissimum, licitum est defensione occisivâ defendere... Fatemur rarius licitum esse ecclesiasticis... Si tamen aliquando futurum contingat tale malum (id est gravissimum damnum) etiam ipsis licitum erit bona ista cum occisione furis defendere. 33 Innoc. Cens. Lovan. 1653. Prop. 13.
CENSURA.
Hæ propositiones legi Dei et ordini charitatis divinitus instituto303 contrariæ sunt perniciosæ et erroneæ,
37 . Quando quis decrevit te occidere et hoc alicui manifestavit, sed nondum cœpit id exequi, potes eum prævenire (occidendo), si aliter non potes effugere ; ut si maritus pugionem habeat sub cervicati ad occidendam noctu conjugem, si quis venenum tibi propinandum paraverit, si rex unus adversus alium classem adornarit.
- Si arma quidem necdum paravit, sed habet tantum decretum firmum et efficax te occidendi, quod tibi vel revelatione divina, vel manifestatione confidenter amicis facta innotescat, potes prævenire, quia per istud decretum, etsi pure internum, sufficienter censetur esse aggressos
CENSURA.
Doctrina his duabus propositionibus contenta, juri naturali, divino, positivo, et gentium contraria est, nefandis cædibus et fanatismo viam sternens, societatis humanæ perturbativa, regibus quoque præsentissimum periculum creat.
- Ubi est scripta expressa permissio à Deo, ut reges et respublica possint interficere reos ? An est in Scriptura ? an in traditione ? Estne fidei articulus ? Si solo lumine naturali eo ducimur, patere ut ex eodem lumine naturali judicemus, quid cuique privato liceat in occidendo aggressore non solum vitæ, verum etiam honoris et rei.
CENSURA.
Doctrina hac propositione contenta et illata, scandalosa est, erronea et hæretica, regibus et rebuspublicis injuriosa, vanis ratiociniis et regulis vitam hominum et morum decreta subiciens. [752]
VIII. De duello
Vir equestris ad duellum provocatus potest illud acceptare, ne timiditatis notam apud alios incurrat. 2 Alex. Cens. Lovan. 1653. Prop . 15. Cens. Guimen. pag. 5.
Potest etiam duellum offerre, si non aliter honori consulere possit.
CENSURA.
Doctrina his propositionibus contenta, falsa est, scandalosa, contraria juri divino et humano, tam ecclesiastico quam civili, imo et naturali.
IX. Circa castitatem
Tam clarum videtur fornicationem secundum se nullam involvere malitiam, et solum esse malam, quia interdicta, ut contrarium omnino rationi dissonum videatur. 48 Innoc.
Copula cum conjugata, consentiente marito, non est adulterium, adeoque sufficit in confessione dicere, se esse fornicatum. 50 Innoc. Cens. Lovan. 1653. Prop . 3.
CENSURA.
Doctrina his propositionibus contenta, scandalosa est, perniciosa, castarum et piarum aurium offensiva et erronea.
- In hac vi et metu infamiæ mortisque, poterat Susanna dicere : Non consentio actui, sed patiar et tacebo, ne me infametis, et adigatis ad mortem... Forte Susanna id vel non sciebat vel non cogitabat ; sic enim honestæ castæque virgines putant se esse reas, seque consensisse lenonibus, si non clamore, manibus totisque viribus resistant... Potuisset Susanna, in tanto periculo infamiæ et mortis, negativèque se habere ac permittere in se eorum libidinem, modo interno actu in eam non consensisset, sed eam detestata et execrata fuisset, quia majus bonum est vita et fama quam pudicitia unde hanc pro illa exponere licet. [753]
CENSURA.
Hæc propositio temeraria est, scandalosa , castarum aurium offensiva, erronea et legi Dei contraria.304
X. De furto, turpi lucro, et judicum corruptelis
45 . Permissum est furari non solum in extremi necessitate, sed etiam in gravi. 36 Innoc . Cens. Lovan. 1657. Prop. 8. Cens. Guimen. p. 19.
CENSURA.
Hæc propositio, quatenus furtum permittit in gravi necessitate, falsa est, temeraria, et reipublicæ perniciosa.
- Famuli et famulæ domesticae possunt occulte heris suis surripere ad compensandam operam suam, quam majorem judicant salario quod recipiunt, 37 Innoc. Cens. Lovan. 1657. Prop. 9.
CENSURA.
Hæc propositio falsa est, furtis viam aperit, et famulorum fidem labefactat.
- Potest uxor viro surripere pecuniam, etiam ad ludendum, si mulier talis sit conditionis, ut ludus honestus pari loco cum alimentis ac victu habeatur. Vic. Gen. Paris. Cens. Apol., 18.
CENSURA.
Hæc propositio temeraria est, scandalosa, et familiarum pacem perturbat. Quod autem de ludo alimentis æqui parando additur, furti iniquitati pessimis fallendi artes adjungit ; et in vitam humanam necessitates inducit à christiana simplicitate et honestate abhorrentes.
- Non tenetur quis sub pœna peccati mortalis restituere quod ablatum est per pauca furta, quantumcumque sit magna summa totalis. 38 Innoc. Cens. Lovan. 1633. Prop. 16. [754]
CENSURA.
Hæc propositio est falsa, perniciosa et furta etiam gravia approbat.
Qui alium movet aut inducit ad inferendum grave damnum tertio, non tenetur ad restitutionem istius damni illati. 39 Innoc. Cens. Lovan. 1657. Prop. 12.
Etiamsi donatario perspectum sit bona sibi donata à quopiam, ea mente ut creditores frustretur, non tenetur restituere, nisi eam donationem suaserit, vel ad eam induxerit. Vic. Gen. Paris. Cens. , p. 16.
CENSURA.
Hæ propositiones falsæ sunt, temerariae, fraudibus et dolis patrocinantur, et justitiæ regulis repugnant.
- Incantatores, aliique ejusmodi deceptores (magi, astrologiae judiciariæ professores, arioli, conjectores) ex pessimis quibusque artibus captantes lucrum, licite servare possunt bona his mediis acquisita. 26 Alex. Cens. Lovan. 1657. Prop. 11.
CENSURA.
Hæc propositio intellecta de prædictis falsis ac deceptoriis artibus, falsa est, temeraria, fovendis fallaciis etiam diabolicis idonea.
Quando litigantes habent pro se opiniones æque probabiles, potest judex pecuniam accipere pro ferenda sententia in favorem unius præ alio.
Possunt judices occipere munera à litigantibus, nec tenentur restituere quæ acceperint ad pronuntiandam sententiam injustam. Vic. Paris. Cens., p. 14. Senaria p. 13. num. 10 et 11 .
CENSURA.
Hæ propositiones falsæ sunt, perniciosæ, verbo Dei contrariæ et judicum corruptelas inducunt.
XI. De usura
Contractus Mohatra (id est, ille contractus quo à mercatore res [755] ma jore pretio ad certum tempus solvendo detrahuntur , ac statim ab eodem , stante eo contractu, minore pretio, præsente pecunia redimuntur) licitus est etiam respectu ejusdem personæ, et cum contractu retrovenditionis prævie inito, cum intentione lucri . 40 Innoc. Cens. Lown. 1657. Prop. 14. Cens. Vic. Gen. Paris., p. 13, 14 et seq. Cens. Apol. Fac. Paris. 1658, p. 15. Cens. Guimen.
Cum numerata pecunia pretiosior sit numeranda, et nullus sit, qui non majoris faciat pecuniam præsentem quam futuram, potest creditor aliquid ultra sortem â mutuatario exigere, et eo titulo ab usura excusari . 41 Innoc. Cens. præd.
56 . Usura non est, dum ultra sortem aliquid exigitur tanquam ex benevolentia et gratitudine debitum, sed solum si exigatur tanquam ex justitia debitum. 42 Innoc. Præd. Cens. Lovan. 1657 . Prop. 13.
- Licitum est mutuanti aliquid ultra sortem exigere, si se obliget ad non repetendam sortem usque ad certum tempus . 42 Alex. Præd. Cens. et Bituric., 1659, tit. 7.
58 . Tam licet ex alienatione per aliquot annos censum annuum exigere, quam licet exigere censum perpetuum ex alienatione perpetua.
CENSURA.
Hæ propositiones, in quibus mutato tantum mutui et usuræ nomine, licet res eodem recidat, per falsas venditiones et alienationes, simnlatasque societates, aliasque ejusmodi artes et fraudes, vis divinæ legis eluditur ; doctrinam continent falsam, scandalosam, cavillatoriam, in praxi perniciosam, palliativam usurarum, verbo Dei scripto ac non scripto contrariam, jam à clero Gallicano reprobatam,305 conciliorum ac pontificum decretis sæpe damnatam.
59 . Usura etsi esset prohibita Judæis, non tamen christianis, lege veteri in iudicialibus præceptis abolita per Christum.
CENSURA.
Hæc propositio verbo Dei contraria est, novæ legis perfectionem, et gentium omnium in Christo adunatarum fraternitatem tollit.
XII. De falso testimonio, mendacio, et perjurio
Cum causa licitum est jurare sine animo jurandi, sive res sit levis, sive sit gravis. 25 Innoc.
Qui jurandi intentionem non habet, licet falso juret, non pejerat, etsi alio crimine tenetur, puta mendacii alicujus .
Qui jurat cum intentione non se obligandi, non oblinatur ex vi juramenti,
CENSURA.
Hæ propositiones sunt temerariae, scandalosæ, perniciosæ, bonæ fidei illudentes et Decalogo contrariæ.
63 . Si quis vel solus, vel coram aliis, sive interrogatus, sive proprii sponte, sive recreationis causa, sive quocumque alio fine juret se non fecisse aliquid, quod revera fecit, intelligendo intra se aliquid aliud quod non fecit, vel aliam viam ab ea in qua fecit, vel quodvis aliud additum verum, revera non mentitur, nec est perjurus. 26 Innoc. Cens. Lovan. 1653. Prop. 5.
- Causa justa utendi his amphibologiis est, quoties id necessarium, aut utile ad salutem corporis, honorem, res familiares tuendas, vel ad quamlibet alium virtutis actum ; ita ut veritatis occultatio censeatur tunc expediens ac studiosa. 27 Innoc.
CENSURA.
Hæ propositiones temerariae sunt, scandalosas, perniciosæ, illusoriæ, erroneæ ; mendaciis, fraudibus, et perjurus viam aperiunt, et sacris Scripturis adversantur.
- Qui mediante commendatione, vel munere, ad magistratum vel officium publicum promotus est, poterit cum restrictione mentali præstare juramentum, quod de mandato regis à similibus solet exigi, non habito respectu ad intentionem exigentis, quia non tenetur fateri crimen occultum. 28 Innoc. Cens. Lovan. 1657. Prop. 19.
CENSURA.
Hæc propositio scandalosa est, perniciosa, patrocinatur humanæ ambitioni, perjuria excusat, publicæ potestati contra Dei mandatum adversatur. [757]
- Patriarchæ et prophetæ, angeli, ipse Christus, nedum viri justi et sancti, æquivocationibus sive amphibologiis, et restrictionibus mentalibus usi sunt,
CENSURA.
Hæc propositio scandalosa est, temeraria : mystice, parabolice, sive œconomice ad insinuandam altius veritatem dicta, vel tacita, cum vulgaribus gestis confundit : sanctorum Patrum acta ludibrio vertit, ipsis etiam angelis injuriosa, erga Christum contumeliosa et impia.
XIII. De calumnia
- Probabile est non peccare mortaliter, qui imponit falsum crimen alicui, ut suam justitiam et honorem defendat ; et, si hoc non sit probabile, vix ulla erit opinio probabilis in theologia. 44 Innoc. Cens. Præd, Apolog. Lovan. 1657. Prop. 3.
CENSURA.
Hujus propositionis doctrina falsa est, temeraria, scandalosa, erronea, spatiosam calumniatoribus et impostoribus portam aperit, et clare detegit quam nefaria placita probabilitatis nomine inducantur.
XIV. De adjuvantibus ad flagitia
- Famulus, qui submissis humeris scienter adjuvat herum suum ascendere per fenestras ad stuprandam virginem, et multoties eidem subservit deferendo scalam, aperiendo januam, aut quid simile cooperando, non peccat mortaliter, si id faciat metu notabilis detrimenti, puta ne à domino male tractetur, ne torvis oculis aspiciatur, ne domo expellatur. 51 Innoc. Cens. Vicar. Gener. Paris. adversus Apol., p. 15.
CENSURA.
Hæc propositio scandalosa est, perniciosa, verbis dominicis et apostolicis aperte contraria, et hæretica. « Quam enim dabit homo commutationem pro anima sua306 ? » et : « Digni sunt morte, [758] non solum qui ea faciunt, sed etiam qui consentiunt facientibus.307 »
XV. De simonia et beneficiis conferendis
Non est contra justitiam beneficia ecclesiastica non conferre gratis, quia collator conferens illa beneficia ecclesiastica, pecunia interveniente, non exigit illam pro collatione beneficii, sed veluti pro emolumenta temporali, quod tibi conferre non tenebatur. 22 Alex. Cens. P ræd. Apol. et Guim., p. 7.
Dare temporale pro spirituali non est simonia, quando temporale non datur tanquam pretium, sed duntaxat tanquam motivum conferendi, vel efficiendi spirituale ; vel etiam quando temporale tit solum gratuita compensatio pro spirituali, aut è contrario. 45 Innoc. Cens. Lovan. 1657. Prop . 15.
Et id quoque locum habet, etiamsi temporale sit principale motivum dandi spirituale, imo etiamsi sit finis ipsius rei spiritualis, sic ut illud pluris æstimetur, quam res spiritualis. 46 Innoc. et prædicta Censura.
CENSURA.
Hæ propositiones temerariæ sunt, scandalosæ, perniciosæ, erroneæ ; hæresim simoniacam, sacra Scriptura, canonibus et pontificiis constitutionibus reprobatam, mutato tantum nomine per fallacem mentis sive intentionis directionem inducunt.
72 . Cum dixit concilium Tridentinum, eos alienis peccatis communicantes mortaliter peccare, qui non, quos digniores et Ecclesiæ magis utiles ipsi judicaverint, ad ecclesias promovent : concilium, vel primo videtur per hoc, digniores, non aliud significare velle nisi dignitatem eligendorum, sumpto comparativo pro positivo : vel secundo, locutione minus propria, ponit digniores, ut excludat indignos, non vero dignos : vel tantum loquitur tertio, quando fit concursus. 47 Innoc. Conc. Trid., sess. XXIV, cap. i, de Re for.
CENSURA.
Hæc propositio concilio Tridentino contraria est, Ecclesiae utilitati ac saluti animarum , quæ à pastorum delectu præcipue pendet, adversatur. [759]
XVI. De Missæ sacrificio et sacra communione
73 . Satisfacit præcepto Ecclesiæ de audiendo sacro, qui duas ejus partes, imo quatuor, simul à diversis celebrantibus audit. 53 Innoc. Cens. Lovan. 1657. Prop. 17 ; et Senon., pag. 19.
CENSURA.
Hæc propositio absurda est, scandalosa, illusoria, communique christianorum sensui repugnat.
74 . Eidem præcepto satisfit per reverentiam exteriorem tantum, animo licet voluntarie in aliena, imo et prava cogitatione defixo. Cens. Vic. Gen. Paris., pag. 18 et 19 .
- Præcepto communionis annuae satisfit per sacrilegam corporis Domini manducationem. 55 Innoc.
CENSURA.
Doctrina his duabus propositionibus contenta, temeraria est, scandalosa, erronea, impietati et sacrilegio favet et præceptis Ecclesiæ illudit.
- Frequens confessio et communio, etiam in his qui gentiliter vivunt, est nota prædestinationis . 56 Innoc.
CENSURA.
Hæc propositio temeraria est, scandalosa, erronea, impia et sacris Litteris contraria.
XVII. De Missa parochiali
Nullus in foro conscientiæ parochiæ suæ interesse tenetur, nec ad annuam confessionem, nec ad missas parochiales, nec ad audiendum verbum Dei, divinam legem, fidei rudimenta morumque doctrinam, quæ ibi in catechesibus annuntiantur et docentur. Prop . 4 inter sex damnatas in Comitiis generalibus cleri Gallicani an. 1656, pag. 412 du Procès-Verbal.
Talem legem in hac materia, nec episcopi, nec concilia [760] provinciarum nec nationum sancire ; nec delinquentes aliquibus pœnis, aut ecclesiasticis censuris mulctare possunt. Prop . 5. ex sex præd .
Plebs virtute concilii Tridentini cogi non potest censuris et poenis ecclesiasticis, ut eat ad suam parochiam diebus dominicis ad audiendam missam (parochialem scilicet).
CENSURA.
Harum propositionum doctrina falsa est, temeraria, scandalosa, jam à clero Gallicano graviter condemnata, sacris canonibus, concilio Tridentino,308 et apostolicæ traditioni contraria, dicente Apostolo : « Non deserentes collectionem nostram, sicut consuetudinis est quibusdam.309 »
XVIII. Circa confessionem sacramentalem
- Peccata in confessione omissa seu oblita ob instans periculum vitæ, aut ob aliam causam, non tenemur in sequenti confessione exprimere. 11 Alex.
CENSURA.
Hæc propositio est temeraria, erronea, et confessionis integritati derogat.
- Qui facit confessionem voluntarie nullam satisfacit præcepto Ecclesiæ. 14 Alex.
CENSURA.
Hæc propositio temeraria est, erronea, sacrilegio favet et præceptis Ecclesiæ illudit.
82 . Mandatum concilii Tridentini factum sacerdoti sacrificanti ex necessitate cum peccato mortali, confitendi quamprimum est consilium non præceptum ... Illa particula, quamprimum, intelligitur, cum sacerdos suo tempore confitebitur. Alex. 38, 39. Sess. XIII, cap. 7.
CENSURA.
Hæc propositio est falsa, perniciosa, apertum concilii Tridentini decretum intervertit. [761]
Non tenemur confessario interroganti fateri peccati alicujus consuetudinem. 58 Innoc.
Licet sacramentaliter absolvere dimidiatè tantum confessos, ratione magni concursus pœnitentium, qualis, verbi gratia, potest contingere in die magnæ alicujus festivitatis, aut indulgentiæ. 59 Innoc. Cens. Lovan. 1653. Propos. 4 .
CENSURA.
Doctrina his duabus propositionibus contenta, falsa est, temeraria, in errorem inducit, sacrilegiis favet, christianæ simplicitati, ministrorum Christi judiciariæ potestati, confessionis integritati atque ipsius sacramenti institutioni ac fini derogat.
XIX. Circa dispositiones et absolutionem pœnitentis. Circa occasiones proximas
- Probabile est sufficere attritionem naturalem modo honestam. 57. Innoc.
CENSURA.
Hæc propositio est haeretica »
- Attritio ex metu gehennæ sufficit, sine ulla dilectione Dei, sive sine ullo ad Deum offensum respectu ; quia talis honesta et supernaturalis est.
CENSURA.
Hæc propositio, qua à dispositionibus necessariis ad absolutionem excluditur quilibet ad Deum offensum respectus, temeraria est, scandalosa, perniciosa, et in hæresim inducit.
- Concilium Tridentinum adeo expresse definivit attritionem, quæ non vivificet animam, quæque supponatur sine amore Dei esse, sufficere ad absolutionem, ut anathema pronuntiet adversus negantes. 8° des onze propositions censurées par quarante-six docteurs de la faculté de Paris le 26 mai 1696.
CENSURA.
Hæc propositio falsa est, temeraria, concilio Tridentino contraria, et in errorem inducit.
- Pœnitenti habenti consuetudinem peccandi contra legem Dei, naturæ, aut Ecclesiæ ; etsi emendationis spes nulla appareat, nec est [762] deneganda, nec differenda absolutio, dummodo ore proferat se dolere, et proponere emendationem. 60 Innoc. Cens. Lovan. 1653 . Prop. i. Præd. Cens. Paris. Bitur. Senon., etc.
CENSURA.
Hæc propositio est erronea, et ad finalem impœnitentiam ducit.
Potest aliquando absolvi, qui in proxima occasione peccandi versatur, quam potest et non vult omittere ; quin imo directe et ex proposito quærit, aut ei se ingerit . 6, Innoc. Cens. Lovan. 1651. Prop. 2 ; et præd. Cens. Apol.
Proxima occasio peccandi non est fugienda, quando causa aliqua utilis aut honesta non fugiendi occurrit : unde non est obligandus concubinarius ad ejiciendam concubinam, si hæc nimis utilis esset ad oblectamentum concubinarii, dum deficiente illi nimis ægre vitam ageret et aliæ epulæ concubinarium tædio magno afficerent, et alia famula nimis difficile inveniretur. 62 Innoc. Præd. Cens. 41 Alex. Cens. Lovan. 1567. Prop. 2.
91 . Licitum est quærere directe occasionem proximam peccandi, pro bono spirituali vel temporali, nostro vel proximi. 63 Innoc. Præd. Cens. et Lovan. 1657. Prop . 1.
CENSURA.
Hæ propositiones scandalosas sunt, perniciosæ, hæreticæ, aperte repugnantes præcepto Christi jubentis manum, pedem, oculum quoque dextrum scandalizantem abscindere et projicere.310
XX. De jejunio
Frangens jejunium Ecclesiæ ad quod tenetur, non peccat mortaliter, nisi ex contemptu vel inobedientia hoc faciat, puta quia non vult se subjicere præcepto. 23 Alex.
In die jejunii, qui sæpius modicum quid comedit, etsi notabilem quantitatem in fine comederit, non frangit jejunium. 29 Alex. Cens. Guim. pag. 11.
Omnes officiales qui in republica corporaliter laborant, sunt excusati ab obligatione jejunii, nec debent se certificare, an labor sit compatibilis cum jejunio. 30 Alex. Cens. Lovan. 1657. Prop. 23.
Excusantur absolute à præcepto jejunii omnes illi qui iter agunt [763] equitando, utcumque iter agant, etiamsi iter neccssarium non sit, et etiamsi iter unius diei conficiant. 31 Alex.
CENSURA.
Doctrina his quatuor propositionibus contenta, falsa est, temeraria, scandalosa, perniciosa, ecclesiasticorum mandatorum incuriam inducit, jejunii leges pravis artibus eludit.
XXI. De intemperantia
- Comedere et bibere usque ad satietatem, ob solam voluptatem, non est peccatum, modo non obsit valetudini, quia licite potest appetitus naturalis suis actibus frui . 8 Innoc. Cens. Vic. Gen. Paris. pag. 17 .
CENSURA.
Hæc propositio temeraria est, scandalosa, perniciosa erronea, et ad Epicuri scholam ableganda.
XXII. De Horis canonicis
97 . Restitutio à Pio V imposita beneficialis non recitantibus, non debetur in conscientia ante sententiam declaratoriam judicis, eo quod sit pœna. 20 Alex.
98 . Qui non potest recitare Matutinum et Laudes, potest autem reliquas Horas, ad nihil tenetur, quia major pars trahit ad se minorem. 54 Innoc.
CENSURA.
Hæ propositiones falsæ sunt, temerariæ, cavillatoriæ, ac præceptis ecclesiasticis illudunt.
99 . Præcepto satisfacit, qui voluntarie labiis tantum, non autem mente orat ? .. » Respondeo me tota hebdomada, toto mense, toto anno legisse (Horas) sine culpa veniali ; et me non peccavisse venialiter tam certo scire, ut possim juramento firmare. .. Homo sum..., distractiones non evito, involuntarias millies, interdum etiam voluntarias ; et nihilominus nullo crucior scrupulo, nullo dubio angor, quia prudenter suppono me ad actionem internam non teneri ; eam habere bonum [764] esse, et ea carere ne quidem levem esse culpam, me ad lectionem tantum et attentionem externam obligari.
CENSURA.
Hæc propositio est absona, verbo Dei contraria, hypocrisim inducit à prophetis et Christo damnatam, his verbis : « Populus hic labiis me honorat ; cor autem eorum longe est à me.311 »
XXIII. De jurisdictione et regularibus
- Qui beneficium curatum habent, possunt sibi eligere in confessarium simplicem sacerdotem non approbatum ab ordinario. 16 Alex.
CENSURA.
Hæc propositio est falsa, temeraria, concilio Tridentino contraria.312
Mendicantes possunt absolvere à casibus episcopis reservatis, non obtenta ad id episcoporum facultate. 12 Alex. et in causa Andeg. Prop. 3.
Satisfacit præcepto annuæ confessionis qui confitetur regulari, episcopo præsentato, sed ab eo injuste reprobato. 13 Alex.
Regulares possunt in foro conscientiæ uti privilegiis suis, quæ sunt expresse revocata per concilium Tridentinum. 36 Alex.
Non possunt episcopi restringere vel limitare approbationes, quas regularibus concedunt ad confessiones audiendas : neque illas ex causa revocare : quin imo Ordinum mendicantium religiosi ad eas approbationes obtinendas non tenentur : et si ab episcopis religiosi non probentur, rejectio illa tantum valet ac si approbatio concessa fuisset. Alex. VII Decr. 30 Jan. 1659. Prop . 2 in causa Andeg. apud Fagn. de probab., pag. 328, edit. Bruxell. 1657. Cler. Gallic. in Com. gen. an 1656, pag. 412 du Procès- Verbal Cens. Fac. Paris. an. 1642. tit. 12.
CENSURA.
Doctrina his propositionibus contenta, falsa est, temeraria, scandalosa, erronea, in hæresim et schisma inducens, concilio Tridentino contraria, ecclesiasticae hierarchiæ destructi va, [765] invalidis confessionibus viam aperit, jam olim à summis Pontificibus et clero Gallicano damnata.
In ministro pœnitentiæ requiritur etiam approbatio ordinarii, quæ potest limitari, sed non revocari sine causa.
Minister pœnitentiæ approbatus in una diœcesi, etiamsi habeat suam jurisdictionem immediate à Papa, non potest tamen in alteri, sine diœcesani episcopi approbatione, audire pœnitentes , saltem in loco ubi adest diœcesanus episcopus.
CENSURA.
Doctrina his propositionibus contenta, quatenus negat approbationem revocari posse sine causa, eamque esse necessariam in loco unde abest diœcesanus episcopus, falsa est, temeraria et episcoporum jura labefactat.
107 . Vi concilii Tridentini, approbatio unius episcopi sufficit pro universa Ecclesia, id est, approbatus ab uno episcopo potest ubique absolvere, modo jurisdictionem habeat ; et ad eam accipiendam sufficit, vi concilii Tridentini, unius episcopi approbatio.
- Religiosæ exemptæ possunt absolvi à sacerdote non approbato ab episcopo, sive sacerdos ille sit sæcularis, sive regularis.
CENSURA.
Hæ propositiones sunt falsæ, temerariae, à concilii Tridentini mente alienæ, jurisdictioni episcoporum et ecclesiasticae disciplinæ contrariæ.
XXIV. De legibus principum eorumque potestate
Populus non peccat, etiamsi absque ulla causa non recipiat legem à principe promulgatam. 28 Alex.
Subditi possunt justa tributa non solvere. Cens. Guimen., p. 10.
CENSURA.
Hæ propositiones seditiosæ sunt, apostolicæ doctrinæ ac dictis dominicis aperte contradicunt. [766]
XXV. De eleemosyna
- Vix in sæcularibus invenies, etiam in regibus, superfluum statui : et ita vix aliquis tenetur ad eleemosynam, quando tenetur tantum ex superfluo status. 12 Innoc. Cens. Lovan. 1657. Prop. 20.
CENSURA.
Hæc propositio est temeraria, scandalosa, perniciosa, erronea, evangelicum de eleemosyna præceptum pessumdat.
XXVI. De obduratis
112 . Si peccatores consummatæ malitiæ, cum blasphemant et flagitiis se immergunt, non habent conscientiæ stimulos, nec mali quod agunt notitiam, cum omnibus theologis, propugno eos hisce actionibus non peccare. Cens. Senon., pag. 11.
CENSURA.
Hæc propositio falsa est, temeraria, perniciosa, bonos mores corrumpit, blasphemias aliaque peccata excusat, et ut talis a clero Gallicano jam damnata est.
XXVII. De peccato philosophico
- Peccatum philosophicum seu morale, est actus humanus disconveniens naturæ rationali et rectæ rationi . Theologicum vero et mortale, est transgressio libera divinæ legis. Philosophicum quantumvis grave, in illo qui Deum vel ignorat, vel de Deo actu non cogitat est grave peccatum, sed non est offensa Dei, neque peccatum mortale dissolvens amicitiam Dei, neque æterna pœna dignum, Cler. Gal. in Com. gen. an. 1641, 12 Aprilis. Alex. VIII Decret. 24 Augusti 1690.
CENSURA.
Hæc propositio scandalosa est, temeraria, piarum aurium offensura, et erronea. [767]
XXVIII. De peccato mortali
Pleraque peccata, de quibus ait Apostolus, quod qui talia agunt, regnum Dei non possidebunt, et quæ expresse adversantur præceptis Decalogi, mortalia dici possunt,... quoniam... horum facinorum rei aut amisere omnem charitatis sensum, aut exiguum retinent, ita ut ipsis omnino dominetur cupiditas.
Id tamen intelligi posset, adhibito eo temperamento, ut qui plane repugnantes ac velut invita ista perpetrassent, aut gravis mali impendentis metu, aut æstu libidinis abrepti, ita ut ab istis angustiis liberati acri dolore tangerentur ob commissum peccatum ; tam certo affirmari non potest, excidisse illos gratia, aut incurrisse pœnam damnationis ; quanquam enim hoc momento dominata sit cupiditas brevis et transitoria, potuit esse ejusmodi dominatio, qua voluntatis intima dispositio non mutatur... Hoc temperamentum naturaliter consequitur ex doctrina sancti Augustini.
CENSURA.
Hæ propositiones, quæ divinæ charitatis habitum docent, aut significant posse consistere cum peccatis adversus Decalogum, ac de quibus ait Apostolus, quod qui talia agunt regnum Dei non possidebunt, falsæ sunt, perniciosæ, erroneæ, verbo Dei contrariæ : « Quæ enim participatio justitiæ cum iniquitate ;... aut quæ conventio Christi ad Belial313 ? » Ad excusanda et imminuenda cujusvis generis peccata viam aperiunt, et imponunt sancto Augustino.
XXIX. De cogitationibus sive delectationibus morosis
- Hinc inferre debemus, eum consensum qui præbetur suggestionibus pravis, cum tendit ad delectationem cogitandi tantum de re illicitâ, puta de ulciscenda injuria, secundum sanctum Augustinum, non aliud esse quam veniale peccatum, licet ipse ultionis actus, cujus cogitatione animus delectatur , sit pessimus et certissimum mortale peccatum. [768]
CENSURA.
Hæc propositio quaslibet cogitationes et delectationes, quas morosas vocant, regulariter imputans peccato veniali tantum, falsa est, temeraria, scandalosa, in praxi perniciosa, concupiscentiam fovet, in tentationem et in gravius peccatum inducit, contraria et injuriosa sancto Augustino.314
XXX. De regula morum et probabilitate
- Puto omnia esse hodie melius examinata, et hanc ob rem in omni materia et præcipue in morali libentius juniores quam antiquiores lego et sequor... Doctrina fidei à veteribus ; doctrina morum magis à junioribus petenda. Gens. Guimen., pag. 6.
CENSURA.
Hæc propositio temeraria est, scandalosa, perniciosa, erronea, sanctis Patribus et antiquis doctoribus contumeliosa ; spreta in moribus christianorum componendis necessaria Scripturarum ac traditionis auctoritate et interpretatione, moralem theologiam arbitrariam facit, viamque parat ad humanas traditiones et doctrinas, Christo prohibente, stabiliendas.
118, Ex auctoritate unius tantum potest quis opinionem in praxi amplecti, licet à principiis intrinsecis falsam et improbabilem existimet. Cens. Guimen., pag. 6.
- Hæc positio, sexdecim ad probabilitatem requiruntur, non est probabilis. Si sufficiunt sexdecim, sufficiunt quatuor : si sufficiunt quatuor, sufficit unus... Ad probabilitatem sufficiunt quatuor : sed quatuor, imo viginti et supra testantur unum sufficere : ergo sufficit unus. Ibid.
CENSURA.
Hæ propositiones falsæ sunt, scandalosæ, perniciosa, spreta veritate quæstiones morum ad numerum auctorum exigunt, et innumeris corruptelis viam aperiunt.
Si Uber sit alicujus junioris ac moderni, debet opinio censeri [769] probabilis, dum non constet rejectam esse à Sede apostolici tanquam improbabilem. 27 A lex.
Non sunt scandalosa aut erroneæ opiniones, quas Ecclesia non corrigit. Præfatio Cens. Guimen., pag. 3.
CENSURA.
Hæ propositiones, quatenus silentium et tolerantiam pro Ecclesiæ vel Sedis apostolicæ approbatione statuunt, falsæ sunt, scandalosæ, saluti animarum noxiæ, patrocinantur pessimis opinationibus quæ identidem temere obtruduntur, atque ad evangelicam veritatem iniquis præjudiciis opprimendam, viam parant.
- Generatim dum probabilitate, sive intrinseca, sive exintrinsecâ, quantumvis tenui, modo à probabilitas finibus non exeatur, confisi aliquid agimus, semper prudenter agimus. 3 Innoc.
CENSURA.
Hæc propositio falsa est, temeraria, scandalosa, perniciosa, novam morum regulam novumque prudentiæ genus, nullo Scripturarum aut traditionis fundamento, cum magno animarum periculo statuit
- Si quis vult sibi consuli secundum eam opinionem quos sit faventissima, peccat qui non secundum eam consulit . Cens. Guimen., pag. 6.
CENSURA.
Hæc propositio, quæ docet blanda et adulatoria consilia et contra jus exquirere, et contra conscientiam dare, falsa est, temeraria, scandalosa, in praxi perniciosa, viamque deceptionibus aperit .
124 . Non est illicitum in sacramentis conferendis sequi opinionem probabilem de valore sacramenti, relicta tutiore ; nisi id vetet lex, conventio, aut periculum gravis damni incurrendi : hinc sententia probabili tantum utendum non est in collatione Baptismi, Ordinis sacerdotalis, aut episcopalis. 1 Innoc.
- Probabiliter existimo, judicem posse judicare juxta opinionem etiam minus probabilem. 2 Innoc. [770]
126 . Ab infidelitate excusabitur infidelis non credens, ductus opinione minus probabili. 4 Innoc.
- In morte mortaliter non peccas, si cum attritione tantum sacramentum suscipias, quamvis actum contritionis tunc omittas libere ; licet enim unicuique sequi opinionem minus probabilem, relicta probabiliori.
CENSURA.
Doctrina his propositionibus contenta, est respective falsa, absurda, perniciosa, erronea, probabilitate pessimus fructus.
DECLARATIO DE DILECTIONE DEI IN PŒNITENTIÆ SACRAMENTO REQUISITA
Post absolutos propositionum censuras, supersunt quædam pro rei gravitate enucleatius exponenda, et ab ipsis principiis in apertam lucem deducenda.
Et quidem de dilectione Dei, sicut ad sacramentum Baptismi in adultis , ita ad sacramentum Pœnitentiæ, quæ est laboriosus baptismus,315 requisita, ne necessariam doctrinam omittamus, hæc duo imprimis ex sacrosancta synodo Tridentina monenda et docenda esse duximus. Primum, ne quis putet in utroque sacramento requiri, ut præviam contritionem, eam quæ sit charitate perfecta, et quæ cum voto sacramenti, « antequam actu suscipiatur, hominem Deo reconciliet.316 » Alterum, ne quis putet in utroque sacramento securum se esse, si præter fidei et spei actus, « non incipiat diligere Deum tanquam omnis justitiæ fontem.317 »
Neque vero satis adimpleri potest utrique sacramento necessarium vitæ novæ inchoandæ, ac servandi mandata divina propositum ; si pœnitens primi ac maximi mandati, quo Deus toto corde diligitur, nullam curam gerat ; nec sit saltem animo ita præparato, ut ad illud exequendum, divina opitulante gratia, sese excitet ac provocet.
Placet etiam caveri à sacramenti Pœnitentiæ administris, ne in hoc Pœnitentiæ sacramento, aliisque « sacramentis conferendis, sequantur opinionem probabilem de valore sacramenti, relicta tutiore ,318 » neve pœnitentes ipsorum fidei animam suam committentes admonere cessent, ut in pœnitendo inchoatæ [772] saltem dilectionis Dei ineant viam, quæ sola secura sit, graviter peccaturi in hoc salutis discrimine, « vel eo solo quod certis incerta præponant.319 »
DE OPINIONUM PROBABILIUM USU.
Absit vero ut probemus eorum errorem, qui negant « licere sequi opinionem vel inter probabiles probabilissimam : » sed ad rectum usura probabilium opinionum, has regulas à jure præscriptas agnoscimus. Primum, ut in dubiis de salutis negotio, ubi æqualia utrinque animo sese offerunt rationum momenta, sequamur id quod tutius, sive quod est eo in casu unice tutum ; neque id consilii sed præcepti loco habeamus, dicente Scriptura : « Qui amat periculum in illo peribit320 : » hæc prima regula. Altera , ut circa probabiles de christiana doctrina sententias, sequamur id, quod Viennense œcumenicum concilium circa infusas tam parvulis quam adultis in Baptismo virtutes decrevit his verbis ; « Nos hanc opinionem... tanquam probabiliorem, et dictis sanctorum ac doctorum modernorum theologiæ magis consonam et concordem... duximus eligendam.321 » Quod concilii judicium eo magis ad regendos mores pertinere constat, quo magis ex ipsis fidelium sanctitas ac salus pendet.
Ex hac igitur regula sit consequens : primum, ut in rebus theologicis ad fidei et morum dogmata spectantibus, theologos quidem etiam modernos audiamus, si tamen consonas sanctis Patribus tradant sententias. Deinde, ut si ab eis recedant, harum opinionum inhibeatur cursus, nedum earum aliqua ratio habeatur, aut ulla eis tribuatur auctoritas. Denique, ut nemini liceat eligere eam sententiam, quam non veritati magis consentaneam duxerit.
Quod ergo in praxi eam nobis liceat sequi sententiam, quam nec ipsi ut probabiliorem eligendam judicemus, hoc novum, hoc inauditum, hoc certis ac notis auctoribus postremo demum sæculo proditum, et ab iisdem pro regula morum positum, repugnat huic effato à Patribus celebrato, « quod ubique, quod [773] semper, quod ab omnibus,322 » nec habere potest christianæ regulæ securitatem.
Hoc initium malorum esse atque omnium ante dictarum corruptelarum caput, et doctrinæ consecutio et series temporum ostendit. Hoc ab antecessoribus nostris viris fortibus ac religiosis censorie notatum,323 hoc sæpe reprehensum, hodieque reprehendi nullo incusante, imo bonis probantibus, diffiteri nemo potest.
Nos quoque iis de causis, has novas sententias, in salutis negotio periculosas, re diligenter inspecta, summa ope caveri, ac prohiberi oportere censuimus ac censemus. Placeat autem illa prudentia, ut ante omnia custodiamus, et in tuto collocemus, id quod unum est necessarium ,324 fiatque illud dominicum : Estote prudentes sicut serpentes ,325 qui proiecto, quod præcipuum est, capite sibi consulunt : neque quisquam in dubio salutis ad actum prosiliat, nisi ipso dubio, non ad nutum voluntatis, aut ex cupiditatis instinctu, sed ex recta ratione deposito, dicente Scriptura : « Rationabile obsequium vestrum326 ; » et iterum : « Sapiens timet et declinat à malo, stultus transilit et confidit327 ; » postremo audiatur apostolicum illud : « Omnia probate, quod bonum est tenete328 ; » et iterum : « Omne quod non est ex fide, » id est ex conscientia, sive ex persuasione, « peccatum est329 ; » denique, « Testimonium reddente illis conscientia ipsorum330 ; » non aliorum utique sed ipsorum et sua.
ADMONITIO ET CONCLUSIO.
Admonemus autem compresbyteros nostros, sive sæculares, sive regulares, quicumque episcoporum auctoritate, vel verbum Dei prædicant, vel sacramenta administrant ; « ne ullo unquam tempore viam salutis, quam suprema veritas Deus, cujus verba in æternum permanent, arctam esse definivit, in animarum perniciem dilatari, seu verius perverti sinant, plebemque christianam ab ejusmodi spatiosa latâque per quem itur ad perditionem via, in rectam semitam evocent.331 Quæ Christi verba ab [774] Alexandro VII inculcata, alte animis insidere optamus, et oramus ; speramusque in Domino fore, ut quicumque hactenus laxiores illas sententias, nulla certa ratione, sed alii alios secuti docuerunt, docere ipsas jam desinant ; quippe quas et episcopi, ipsique Romani Pontifices reprehendant ; hæretici vero, immerito illi quidem, sed tamen pro more suo Ecclesiæ imputent, atque invidiæ vertant, filii quoque sæculi ut vanas rideant. Quare inanem, Deoque et hominibus exosam sophisticen aliquando aversati, auctore sancto Hieronymo, ad recta se conferant : « Ut qui prius populum blandimentis decipiebant, postea vero annuntiando deterreant, et ad rectam revocent viam ; et qui causa erroris fuerant, incipiant mederi vulneribus quæ intulerunt, et esse occasio sanitatis.332 »
Datum in palatio regio San-Germano, in comitiis generalibus cleri Gallicani, die quarta mensis septembris, anno millesimo septingentesimo.
Sic signatum in originali.
L. A. Card. de Noailles, arch. Paris. Præses. Infra subscripserunt deputati utriusque ordinis.
CARDINALES ARCHIEPISCOPI, EPISCOPI
Aliique ecclesiastici viri, permissione regia, in regio palatio San-Germano congregati,
Cardinalibus, archiepiscopis, episcopis et universo Clero per Gallias consistenti, salutem in Christo.
Fuit is pridem decor christianæ disciplinae, quem beatus Apostolus commendaret his verbis : « De cætero, Fratres, quæcumque sunt vera, quæcumque pudica, quæcumque justa, quæcumque sancta, quæcumque amabilia, quæcumque bonæ famæ ; si qua virtus, si qua laus disciplinæ, hæc cogitate.333 » Hæc enim illa est pulchritudo justitiæ : hoc veri studium ; is splendor sanctitatis : hæc amabilitas morum : hæc christiani nominis fama, quæ ad Christum omnia facile pertraheret : neque aliud fuit, quo scandalum crucis, quo prædicationis stultitia magis nobilitari posset. Quare, cum ad extrema ventum est tempora, in quibus decor pristinus, imminuta fide, refrigescente charitate, labente disciplina, morum corruptelis, ac denique, ut fit, fallacium opinionum illuvie deteri videbatur ; id egerunt omnes pii, atque ipsa præsertim ecclesia Gallicana, ut moralis theologiæ dignitatem vindicarent Huic igitur operi ut jam vel maxime salutares admoveatis manus, et nostra judicia vestra consensione firmetis, communis officii ratio, et charitatis vinculum, et collegii nostri unitas, et auctoritas, suo quodam jure postulant.
Et quidem doctissimæ ac celeberrimæ theologicæ Facultates, maxime vero Parisiensis cum Lovaniensi conjuncta, etiam interrogantibus episcopis, pro officio suo gliscentem novandi libidinem represserunt. Compresbyteri quoque nostri parochialium ecclesiarum rectores, cæterique doctores in amplissimis civitatibus constituti, ad nostra usque tempora non cessarunt exaltare vocem suam in plateis Sion, atque episcopos in altiore specula [778] collocatos assiduis efflagitationibus incitarunt : qui quidem eorum vocibus et ipsa rei necessitate commoti, pro loci sui auctoritate, valentiore manu gladium spiritus assumpserunt quod est verbum Dei ,334 ad dirumpenda cervicalia et pulvillos inani arte consutos sub omni cubito manus335 : ne infelices animæ in morte obdormiscerent, ac per falsæ pacis somnium ad æterna supplicia raperentur. Neque tantum Fratres nostri, apostoli ecclesiarum, gloria Christi, in suis quique diœcesibus ascenderunt ex adverso, sed et plenitudo exercitus Israel, ipsi nempe conventus cleri Gallicani, in Christi nomine rite adunati, de fide et moribus ediderunt præclara constituta, gravesque censuras, quarum haud exiguam partem commemorandam repetendamque censuimus. Nec tacere possumus, religiosissimi Patres, memorabilem sententiam qua maximus ac doctissimus coetus, anno 1655 et sequentibus, Parisiis congregatus, gravissimo judicio suo damnavit perversam ac falsi nominis scientiam, qua instructi homines « non jam accommodarent mores suos ad evangelicæ doctrinæ normam, sed et ipsam potius regulam ac sancta mandata ad cupiditates suas inflecterent et detorquerent, novaque et inani philosophia christianam disciplinam in academicas quæstiones, ac dubias fluctuantesque sententias verterent.336 » Hæc illi : qua sententia, versatilem illam ac noxiam opinionum flexibilitatem, hoc est, ipsum mali caput conterebant . Illud vero judicium, sancti Caroli Borromæi Commonitionibus ad ministros pœnitentiæ datis præfixum, ad collegas suos sanctos ecclesiarum Gallicanarum episcopos transmiserunt, ac deploratâ sæculi cæcitate, id quoque indoluerunt, quod in ipso comitiorum exitu, oppressi negotiis, congrua medicina grassantes morbos propellere non potuerint. Quibus sane verbis ea remedia non omisisse prorsus, sed in opportuniora tempora distulisse, eamque provinciam secuturis conventibus demandasse visi sunt.
Hanc paternam velut hæreditatem cleri Gallicani cœtus, anno 1682 Parisiis congregatus, exceperat, sed conventu interrupto, ne salutaris consilii memoria intercideret, sapientissimi Patres [777] pravarum propositionum indiculum, anteaquàm discederent, edi, ac per ecclesias mitti voluerunt, ut futuris conventibus velut digito indicarent, quid tum Gallicana pararet ecclesia, aut quid à posteris expectari par esset.
Ex his profecto liquet, episcopis Gallicanis, ad Dei gloriam semper intentis, non animum unquam sed opportunitatem defuisse, quam nacti, occulta quadam divini numinis providentia, opus in manus resumpsimus, hoc vel maxime tempore, quo fratres nostros à fide catholica devios, maximo rege præeunte, revocare nitimur ad Ecclesiam, cum nihil sit quo magis optimi ac religiosissimi principis studia adjuvare possimus, quam si demus operam, ut christianæ de moribus regulæ castitas et honestas, magis magisque in dies, nec tantum decretis atque sententiis, verum etiam factis et executione enitescat : quippe qua vel maxime ad Christum omnia trahi, atque etiam infideles ab extremo orbe ad fidem converti solere diximus.
Nec defuturam speramus Ecclesiæ laboranti eam, quæ semper adfuit, regiam auctoritatem . Exstant nostris temporibus,337 rege ipso præsente regii consilii suprema judicia de coercendis erroribus, qui ad Ecclesiæ ac reipublicæ exitium publice docerentur, castigatis quoque ac repressis eorum auctoribus. Neque quidquam est boni utilisque consilii, quod Ludovici Magni temporibus non expectari possit ; aut est quidquam hujus regni gloriæ ac splendori congruentius, quam ut religionis ac disciplinæ puritas sanctitasque floreat.
Hujus ergo rei gratia, nos in Spiritu sancto et in Christi nomine adunati ejusque ope freti, non tam novum opus aggredimur, quam sancta decreta, quoad fieri potuit, colligimus, ordinamus, adhibitis notis certisque principiis indicatis, quibus instructi cooperatores nostri sacramentorum administri, errores subinde in Ecclesia renascentes non modo perspicere, verum etiam facile confutare possint . Hoc opus non tam nostrum quam vestrum, vestris quippe auspiciis, vestro spiritu gestum, sanctissimi ac religiosissimi consacerdotes, vestræ pietati, vestræ fidei commendamus, boc in tutela præsidioque vestro ponimus : [778] hoc fidele depositum cum cæteris egregiis monumentis vestrorum cœtuum componendum, et in communes ecclesiarum usus adhibendum relinquimus ; ut in Christo Jesu, quo uno confidimus, ecclesiæ Gallicanæ, imo etiam catholicæ gloria inclarescat. Valete in Domino.
Datum in palatio regio San-Germano, kal. octobris . m. dcc
Et subscripserunt iidem qui supra.
Acta fuerunt hæc, statuta et ordinata, lecta et publicata in synodo generali Meldis celebrata, in palatio episcopali, die et anno prædictis ; Et subscripsit Royer, notarius.
Explicit censura et declaratio conventus anni 1700.
RÈGLEMENT POUR LES RELIGIEUX
Qui demandent l'autorisation de prêcher et d'administrer les sacrements dans les diocèses,
Décrété par l'assemblée du clergé, en 1700.338
Le 21 août, Monseigneur le président a supplié la Compagnie de se souvenir de ce qu'il eut l'honneur de lui dire le 23 du mois de juin, sur le fait de son Ordonnance du vingt-quatrième jour de mai de l'année 1697, pour l'approbation des réguliers dans son diocèse . Il a ajouté que cette Ordonnance, dont l'assemblée a entendu la lecture, ayant été remise selon son ordre à la commission des réguliers, il en [780] avait conféré avec Messeigneurs les commissaires, et que si elle le trouvait bon, lesdits Seigneurs commissaires prendraient le bureau, pour lui rendre compte de ce qu'ils ont résolu de proposer à la Compagnie sur ce sujet et sur le fait de leur commission.
Messeigneurs les commissaires des réguliers ont pris le bureau ; et Monseigneur l'évêque de Meaux, chef de la commission, a dit que le gouvernement ecclésiastique se réglait ou par le droit étroit et par les canons, ou par la condescendance et par l'équité ; qu'à regarder le droit et les canons, il n'y avait rien de mieux établi que la disposition de l'Ordonnance de Monseigneur l'archevêque de Reims ; que les lettres testimoniales se trouvaient dès l'origine du christianisme, et même dans les Épîtres de saint Paul ; que c'est pour cela qu'il demandait aux Corinthiens : « Avons-nous besoin de lettres de recommandation auprès de vous339 ? » que lorsqu'il s'agit de porter à Jérusalem les aumônes des églises, le même saint Paul avait expressément marqué qu'on en chargerait ceux qui seraient approuvés par leurs lettres, quos probaveritis per epistolas340 : que s'il fallait avoir un bon témoignage pour porter des trésors temporels, combien plus en avaient besoin ceux qui étaient les dispensateurs des grâces spirituelles : que la coutume des lettres testimoniales venait même par la tradition de l'ancien peuple ; en sorte que le même saint Paul étant arrivé à Rome, les Juifs lui dirent qu'ils n'avaient reçu de Judée aucune lettre ni aucun témoignage contre lui341 : qu'il n'était pas nécessaire de marquer, dans toute la suite des siècles, la continuation d'un usage si nécessaire ; que les religieux ne doivent point être exempts de cette obligation ; et que s'ils devaient recevoir le témoignage de leur régularité par les supérieurs de leur ordre, ils devaient à plus forte raison recevoir le témoignage des évêques pour ce qui regarde l'administration des sacrements : qu'ainsi l'Ordonnance de Monseigneur l'archevêque de Reims était excellente et très-canonique, et qu'elle contenait le vrai remède pour empêcher que les évêques ne fussent trompés ; que ce prélat en avait usé avec une bonté paternelle, et avec tous les égards possibles envers les religieux qui ne s'étaient pas soumis à cet ordre : qu'au reste la Compagnie pouvait se souvenir de ce que mondit Seigneur le président avait dit le 23 du mois de juin dernier, que si elle croyait qu'il y eût quelque tempérament à prendre, pour concilier la délicatesse des réguliers avec le devoir d'un évêque dans un article si essentiel à la discipline, il se ferait un honneur de marquer à l'assemblée le respect et la déférence qu'il a pour elle ; qu'en effet il a proposé lui-même à la commission assemblée le Règlement qui s'ensuit, dont on a fait la lecture. [781]
RÈGLEMENT POUR LES RÉGULIERS
Pour éviter l'inconvénient où les évêques pourraient tomber, en approuvant des réguliers dont les approbations ont été révoquées dans un autre diocèse, ou qui y ont été interdits, ou qui de concert avec l'évêque diocésain ont été renvoyés par leurs supérieurs pour des fautes qui ne sont connues que de l'évêque du diocèse duquel ils sortent ; chaque régulier, de quelque ordre, congrégation et société qu'il soit, que son supérieur immédiat jugera à propos de présenter à son évêque, pour recevoir de lui ou de son grand-vicaire une approbation pour prêcher ou pour confesser, sera porteur d'un certificat en bonne forme, signé de son provincial, ou de celui qui dans son ordre fait sous un autre nom les fonctions de provincial ; par lequel certificat ledit provincial rendra un bon témoignage de ses vie et mœurs ; et ce certificat marquera de plus dans quel diocèse ce régulier, qu'on présentera pour être approuvé, aura fait sa dernière demeure pendant un temps considérable.
Lorsque les supérieurs desdits réguliers feront sortir un de leurs inférieurs d'un diocèse de concert avec l'évêque pour fautes commises par ledit inférieur et connues par l'évêque, le supérieur immédiat des réguliers sera tenu de déclarer audit évêque, en quelle maison ou couvent de son ordre le provincial de cet ordre aura jugé à propos d'envoyer ce régulier ; et en ce cas ledit évêque est exhorté d'avertir celui de ses confrères , dans le diocèse duquel il saura que ce régulier aura été envoyé par ses supérieurs.
La lecture du Règlement étant achevée, Monseigneur l'évêque de Meaux a ajouté que l'avis de Messeigneurs les commissaires avaient été que ce Règlement serait très-utile, et devait être suivi sous lc bon plaisir de la Compagnie.
Monseigneur l'évêque de Meaux a dit ensuite, que Ia Compagnie sait qu'il n'y a rien de plus sage que les règlements des réguliers faits dans les assemblées de 1625, 1635 et 1645 ; que Messeigneurs les commissaires estimeraient qu'il y aurait quelque chose à y ajouter ; mais que ces règlements ayant été faits dans les assemblées qu'on appelle [782] Grandes, parce qu'elles sont plus nombreuses que celle-ci, on avait jugé dans la Commission qu'on devait remettre à la prochaine assemblée la revue de ces anciens règlements, et exhorter cependant Messeigneurs les archevêques et évêques de tenir exactement la main à leur exécution .
L'assemblée, délibération prise par provinces, a approuvé la proposition de Messeigneurs les commissaires en tous ses points, et particulièrement le règlement projeté par Monseigneur le président : et en conséquence elle a ordonné qu'il sera imprimé au plus tôt, et envoyé avec la présente délibération à tous Messeigneurs les archevêques et évêques, en conformité de laquelle l'assemblée leur écrira une lettre : et à l'instant Monseigneur le président a prié Monseigneur l'évêque do Meaux de faire ladite lettre.
Le 17 septembre, de relevée, Monseigneur l'évêque de Meaux a lu la lettre qu'il avait été chargé de faire dans la séance du samedi 21 août, pour accompagner le règlement que l'assemblée a fait au sujet des réguliers : ladite lettre a été approuvée et signée ; et la Compagnie a ordonné à MM. les agents de la faire imprimer, et de l'envoyer avec ledit règlement à tous Messeigneurs les archevêques et évêques du royaume.
LETTRE AUX ARCHEVÊQUES ET ÉVÊQUES DU ROYAUME
Nous vous envoyons un règlement que nous avons cru devoir faire, pour empêcher les évêques d'être surpris dans les permissions qu'ils donnent de prêcher et de confesser dans leurs diocèses, aux religieux qui leur sont présentés par leurs supérieurs, L'Évangile nous apprend que les trésors célestes, tels que sont la prédication de la parole de Dieu et l'administration du sacrement de Pénitence, doivent être mis entre des mains sûres et distribués à chacun selon sa propre vertu, secundum propriam virtutem ; de peur que si la dispensation de ces grâces, qui font toute la richesse de l'Église, était commise indifféremment et sans connaissance à toutes sortes de sujets, elle n'échût trop facilement et contre notre intention au serviteur inutile qui ne saurait pas les faire valoir. C'est pour éviter cet inconvénient que plusieurs prélats avaient réglé, depuis quelques années, que les religieux qu'on enverrait pour travailler dans leurs diocèses, n'y [783] paraîtraient pas sans le témoignage non- seulement de leurs supérieurs par rapport à la régularité, mais encore et à plus forte raison sans celui des évêques du lieu où ils auraient servi, par rapport aux fonctions ecclésiastiques . Quoique ce règlement soit très-sage, quelques ordres religieux ne s'y sont pas soumis pour des raisons que nous n'avons pas approuvées. La nature du gouvernement épiscopal, qui pour être tout paternel, doit être rempli de charité et de douceur, nous a engagés à chercher des tempéraments qui pussent en même temps satisfaire au devoir de nos consciences, et contenter la délicatesse des réguliers que nous chérissons comme nos enfants. C'est ce qui nous a portés à faire un nouveau règlement, qui en remédiant à un mal constant et trop commun, ne leur donnera pas le moindre prétexte de dire qu'on veuille entamer leurs privilèges . Nous vous l'envoyons avec la délibération que nous avons prise sur ce sujet le 21 août dernier. Vous y verrez les raisons pour lesquelles nous avons cru devoir réserver aux assemblées plus nombreuses que celles-ci, la revue des anciens règlements faits pour les réguliers dans les assemblées de 1625, 1635 et 1645. Nous avons seulement jugé à propos de vous prier de tenir la main à leur exécution, et de redoubler vos soins pour obliger vos diocésains à fréquenter la messe et l'office paroissial : c'est une pratique où toute l'Église et nos prédécesseurs en particulier, ont fait le plus consister la piété et l'exercice de la communion ecclésiastique. Nous gommes, etc.
À Saint-Germain-en-Laye, ce 17 septembre 1700.
FIN DU VINGT-DEUXIÈME VOLUME.
TABLE
Des matières contenues dans le vingt-deuxième volume.
Footnotes
-
Remarquez-le bien : « La doctrine gallicane est connue dans l'Église au moins depuis trois siècles. » Trois siècles ! qu'on se le dise ! Trois siècles de troubles, de désordres, de commotions violentes, de crimes et d'erreurs ! Antiquité respectable, commençant au schisme d'Occident, et traversant la réforme de Luther pour aboutir à la fameuse Déclaration ! Pourquoi donc nous a-t-on rappelé vingt fois le mot de Vincent de Lérins : Quod semper , quod ubique, quod ab omnibus ? ↩
-
Melch. Can., lib. XII, cap . ii. ↩
-
Oth. Fris., lib. VI, c. xxiii . ↩
-
Vid. tom . IV Conc., col. 1340. ↩
-
La confirmation n'existe que dans le texte falsifié de ce grand Pape : nous l'avons montré plus haut. ↩
-
Baron., ann. 863, tom. X, p. 777. ↩
-
Coroll. Antigr. ↩
-
Amb., de Fide , lib. i, c. xviii, al. viii ; tom. II, col. 467. ↩
-
In plerisque manuscriptis codicibus hujus Defensionis, quos omnes diligenter evolvimus, reperimus post cap. xxxiv, lib. IX, caput unum integrum ab ipso auctore deletum. Nam vir eliquatissimi judicii, postquam acta sancti Eusebii à Monbritio relata diligentius introspexit, facile intellexit ea illa esse, quæ, aut nullius, aut infirmæ admodum auctoritatis apud doctos haberentur. Quapropter statueramus obsequi Bossuet voluntati, et caput illud omnino omittere ; sed ne quis queri posset de omisso illo capite, quod etiam extat in editione hujus operis anni 1730, illud ad calcem hujus appendicis adjecimus (Edit. Leroy.) ↩
-
Baron., tom. III, n. 357. ↩
-
Vid. hæc act. ap . Baluz, Misceli., tom. III p. 141, 142. ↩
-
Ambr., Serm. cont. Aux. post epist. xxi, n. 37 ; tom. II, col. 874. ↩
-
Ephes., iv, 5. ↩
-
Roccaberti, dominicain espagnol, fut provincial d'Aragon, général de son ordre, archevêque de Valence, vice-roi de cette ville et grand inquisiteur de la foi. Ses principaux ouvrages sont, d'abord celui dont on vient de voir le titre, de Romani pontificis auctoritate ; ensuite la Bibliotheca pontificia : vaste recueil de différents traités composés par différents auteurs sur l'autorité et l'infaillibilité du souverain Pontife, 21 volumes in-folio. Innocent XII lui adressa deux brefs qui louent, comme nous le verrons, « la diligence, l'étude, l'affection, le zèle, l'érudition et l'esprit que l'auteur emploie à l'avancement du saint Siège. » Dans le Mémoire que nous allons lire, Bossuet proposa deux choses au roi : la première, de défendre l'ouvrage de l'Autorité du Pontife romain ; la seconde, de demander au pape des explications sur les brefs donnés à l'auteur. Le parlement, dans un arrêt du 20 décembre 1696, défendit la vente des ouvrages de Roccaberti ; mais le Pape ne donna, dit le cardinal Bausset, aucune explication satisfaisante. ↩
-
Tom. I, lib. i, præf., p. 1. ↩
-
Tom. I, lib. i, c. i, n. 5, 6, 7, 8, 9. ↩
-
Ibid., n. 16. ↩
-
Præf., tom. i. ↩
-
Tom. I, Præf., n. 31. ↩
-
Tom. III, lib. i, Præf. ↩
-
Ibid., c. i. ↩
-
Tom. III, lib. i, cap. ii, n. 52, 73. ↩
-
Ibid., n. 59. ↩
-
Approb. colleg. Salamantic., tom. II. ↩
-
Approb. Col. Ilerd. Carmel. Discalc., tom. II . ↩
-
Ibid., Approb. de Jean Goyri, etc . ↩
-
Tom. III, Censura Kier. Monterd. ↩
-
Tom. II, appr. Compl. ord. in Beat. Mar. de Merced. ↩
-
Loc. mox cit. ↩
-
Approb. Lud. Tarr., è Societ. Jes., tom. II. ↩
-
Epist. dedic., tom. III. ↩
-
Præf., tom. I. N. sur la Régale. ↩
-
Tom. II, Approb. Isid. Aparacii Gilart., etc. ↩
-
N. sur le Turc. ↩
-
Cens. Complut., tom. II. ↩
-
Le Père Jean Cerle, chanoine régulier de la cathédrale de Pamiers, et précenteur de cette Église, avait été élu par le Chapitre, vicaire-général du diocèse, le siège vacant par la mort de M. Caulet. La Cour était alors irritée contre ce Chapitre, à cause de son opposition aux droits de Régale que te roi prétendait avoir sur tous les archevêchés et évêchés de son royaume. Ce fut ce qui engagea M. Joseph de Monpezat de Carbon, archevêque de Toulouse, à procéder contre les Pères Certe et Charlas, vicaires-généraux : il déclara nulle leur nomination, et nomma en leur place un autre grand-vicaire. Le frère Cerle en appela au saint Siège, qui confirma sa nomination . Le Parlement de Toulouse, sur les ordres du roi, le condamna à avoir la tête tranchée ; ce qui fut exécuté en effigie dans les villes de Toulouse et de Pamiers (Edit. Leroy). ↩
-
Epistola concilii Milevitani ad papam Innocentium: inter epistolas S. August., epist. clxxvi. ↩
-
Goffridus Vindocinensis, Opusculo iv. Ivo Carnot. Ep. lx. ↩
-
S. Bernard., Epist. ccxix. ↩
-
Ivo Carnot. Epist. ccxxxviii. ↩
-
S. Bernard . , Ep . ccxix. ↩
-
Gelasius papa, Ep. viii . ad Anastasium imp. ↩
-
Zachar., vi, 12 et 13. ↩
-
S. Bernard., Tract. de Præcep. et Dispensat., cap. iv. ↩
-
S. August., Epist. clxxxv, n. 45. ↩
-
Ibid. ↩
-
Ivo Carnot., Ep. ccxiv. ↩
-
Cap. xii. ↩
-
Tertull., de Virginib. veland. ↩
-
Goffridus Vindocin. Opusc. IV. ↩
-
Lib. XI, Epist. xlvi. ↩
-
Epist. ad Gennadium presbyterum et archimandritam. ↩
-
Lib. I, Epist. cxc. ↩
-
Lib. III, Epist. xi. ↩
-
Ibid., Epist. cvii. ↩
-
Raynaldus ad ann. 1337, n. 17. ↩
-
Histoire du différend de Boniface VIII et de Philippe le Bel, p. 73 et 93. ↩
-
Histoire du différend de Boniface VIII et de Philippe le Bel , p. 78 et 93. ↩
-
Confess., lib. XII, cap. xvi. ↩
-
Ivo Carnotensis, Epist. cxc. ↩
-
II Cor., i, 17. ↩
-
Ivo Carnot., Ep. cxc . ↩
-
Cant., i, 5. ↩
-
Psal. cxviii, 46. ↩
-
Ezech., xiii, 5. ↩
-
Epist. xlii. ↩
-
De Considerat ., lib. II, c. viii. ↩
-
I Cor., vii, 31. ↩
-
II Cor., i, 12. ↩
-
On appelait procuration la réception que les vassaux étaient obligés de faire à leurs seigneurs, lorsqu'ils venaient sur leurs terres . Ces procurations qu'on appelait aussi gîtes , se commuaient quelquefois eu une certaine somme d'argent. Dans les monastères où l'abstinence de la chair était établie, on était expressément dispensé d'en servir à ceux qui avaient droit de procuration. Voyez le Glossaire de du Cange (Edit. Leroy.) ↩
-
Brev., pag. 216 . ↩
-
Ibid. ↩
-
Brev., pag. 217. ↩
-
Brev., pag. 217. ↩
-
Epist. xxxv. ↩
-
Epist. cxliv. ↩
-
Lab., tom. X, can. xvii, col. 508. ↩
-
Epist . cxc. ↩
-
Brev., pag. 216. ↩
-
Eccles., iii. 8. ↩
-
M. Bossuet a mis ici en marge de son manuscrit ces mots : « Préoccupé par une opinion universelle sur son droit. » (Edit. de Deforis.) ↩
-
Epist. ccxiv. ↩
-
Epist. xvii ad univers. Episc. per Sicil. constit. ↩
-
On lit ici en marge du manuscrit ces mots également écrits de la main de M. Bossuet : « Remarquez que le Pape ne dit rien de tout ceci dans ses brefs ; » nous, mieux instruits, avons toutché là où est le grand mal. » (Edit. de Déforis.) ↩
-
S. Cypr., lib. de Unit. Eccl. ↩
-
Matth., xviii. ↩
-
Ephes., iv. ↩
-
I Cor., i. ↩
-
I Tim., iv ; Tit. , ii. ↩
-
Act., xx. ↩
-
Prov., xxii. ↩
-
S. Cyp., lib. de Unit. Eccl. ↩
-
S. Aug., Ep. xliii. ↩
-
Luc., vi. ↩
-
S. Cyp., de Unit. Eccl. ↩
-
S. Bern., lib. III. Cons . ↩
-
S. Leo. Ep. xxxix ad Th. Aug. ↩
-
Epist. Synod. Conc. Const. i, ad Conc . Rom. ↩
-
Bossuet composa ce Décret comme Pascal avait composé les Provinciales, avec des propositions que des mains habiles et peu bienveillantes tirèrent d'un grand nombre de volumes in-folio. Plusieurs de ces propositions, telles qu'on les présente, séparées du contexte, prises comme des décisions pratiques, et non comme des théorèmes purement spéculatifs, sont à la vérité d'un laxisme injustifiable ; mais la condamnation d'autres propositions respirent un rigorisme non moins répréhensible . Les calvinistes et leurs neveux les jansénistes criaient à la morale relâchée, et les censeur entendaient de leur siège ces clameurs poussées par cent voix éloquentes. L'assemblée de 1682 devait porter ses délibérations sur le projet de décret rédigé par Bossuet ; elle n'en eut pas le temps. Trouvant son clergé d'une extrême docilité et ne voulant point de déclaration trop gallicane, Louis XIV coupa court aux discussions ; suspendue depuis le 9 mai, l'assemblée entendit le 23 juin la lecture de la lettre qui prorogeait indéfiniment sa session. Le projet, revu et augmenté, sous le nom de Censura et declaratio, fut soumis à l'assemblée de 1700, qui le ratifia. On verra cela plus loin . Nous croyons inutile de donner le nom des auteurs qui avaient avancé les propositions censurées . Louis XIV, plus charitable et plus prudent que les membres de l'assemblée, défendit de les publier en 1700. ↩
-
Isa., i, 22. ↩
-
Ephes., vi, 17. ↩
-
Ezech., xiii, 18 et seq. ↩
-
Marc. ix, 43. ↩
-
Convent . Cleri Gallic. 1655. Epist. ad Episcop., etc., præfixa editioni libelli cui titulus : Instruct. de saint Charles aux confesseurs. ↩
-
Decret. Alex. VII. 24 Septemb. 1665, in præfat. ↩
-
Numerus margini appositus eas indicat propositiones quas clerus Gallicanus, in comitiis anni 1700, censura notavit, et quo sint ordine damnatæ, duabus quandoque in unam coactis. ↩
-
Le dictionnaire de l'Académie traduit ainsi ces mots : « Contrat ou marché usuraire, par lequel un marchand vend très-cher à crédit ce qu'il rachète aussitôt à très-vil pris, mais argent comptant. ↩
-
Psal., xxxiii, 14. ↩
-
Tit., ii, 14. ↩
-
Matth., xxv, 30. ↩
-
Lu c., xiii, 7. ↩
-
Part. i, c. i, ii et iii. ↩
-
Matth. , xxv, 26, 28. ↩
-
Part. i, loc. cit., et speciatim advers. prop . i, 2, 3, 12, 13, 14, 139. ↩
-
Psal., i, 2. ↩
-
Psal. xviii, 3. ↩
-
I Cor., iv, 4. ↩
-
Advers . prop. 5, 6, 7, 9. ↩
-
Matth., xvi, 17. ↩
-
Joan., xiv, 1, 6. ↩
-
Ibid., xvii, 3. ↩
-
Joan., ix, 35. ↩
-
Act., viii, 36, 37. ↩
-
Hebr., xi, 6. ↩
-
II Cor., v, 1. ↩
-
Advers. prop. i. ↩
-
Jac. , i, 12. ↩
-
Tit., i, 2. ↩
-
Psal. xxxii, 25, 26. ↩
-
I Cor., xiii, 8. ↩
-
Matth., xxii, 38. ↩
-
Advers. prop. 12, 13, 14, 15, 16, 47, 140. ↩
-
Deut., vi, 7. Marc., xii. 29, 30. Luc., x , 27. ↩
-
Matth., xi, 30. ↩
-
Psal., xxxvi, 4. ↩
-
Aug., ii, De serm. Dom in monte , 13. ↩
-
Matth., vi, 22. ↩
-
Rom. , xiii, 10. ↩
-
Deut., xi, 1. ↩
-
Joan., xiv, 23, 24. ↩
-
Psal. cxviii, 127 et 140. ↩
-
Prov. , vi, 21. ↩
-
Deut., vi, 6, etc. ↩
-
Psal. xvii, 1. ↩
-
Ibid., lxxxiii, 3. ↩
-
Philip., i, 21. ↩
-
Ibid., 23. ↩
-
Speciatim advers. prop. 16, 140. ↩
-
Ibid., 72, 73, 74, 140. ↩
-
Joan., vi, 58. ↩
-
Luc., xxii, 19 ; I Cor., xi, 24. ↩
-
Joan., iii, 16 . ↩
-
II Cor., v, 14, 15. ↩
-
Matth., xxv, 12. ↩
-
Joan., v, 14. ↩
-
Rom., viii, 14. ↩
-
Luc. , ii, 49. ↩
-
lbid., x, 27. ↩
-
Ephes., iv, 15. ↩
-
Psal. cxviii, 20. ↩
-
Aug., serm. viii in Ps. cxviii. ↩
-
Conc. Trid., sess. vi, c. 6. ↩
-
I Joan., vi, 18. ↩
-
Luc., xii, 5. ↩
-
Conc. Trid., sess. xiv, c. 4. ↩
-
Advers. prop. i, 16, 18, 19, 20, 28, 32-34, 35. ↩
-
Matth., xxii, 35. ↩
-
I Joan., III, 18, 19. ↩
-
I Petr., i, 22. ↩
-
Aug., de Doct. Christ., lib. I, c. xxviii, n. 29. ↩
-
Advers. pron. 71, 72, 73, 77, 106, 113. ↩
-
Matth., xxvi, 41. ↩
-
Matth., vi, 43. ↩
-
Conc. Trid., sess. vi, cap. iv. ↩
-
I Petr., v, 8. ↩
-
Adversus prop. 113. ↩
-
Jac., ii, 13 . ↩
-
Prov., xiii, 7. ↩
-
Psal. xxvi, 21. ↩
-
Advers. prop. 1, 2, 3, 8, 10, 11, 12, 14, 73, 74, 87, 107, 108, 109. ↩
-
Conc. Trid., sess. vi, c. 6. ↩
-
Luc., vii, 47. ↩
-
Advers. prop. 81, 85, 86, 88, 89, 90, 91, 92. ↩
-
Matth., vi, 13. ↩
-
Conc. Illib., c. 2. ↩
-
II Petr. ii, 22. ↩
-
Matth., vii, 6. ↩
-
Advers . prop. 44, 45, 46, 49, 63, 64. ↩
-
Conc. Trid., sess. xiv , de Pœnit., c. 8. ↩
-
II Cor. , ii, 7, 4. ↩
-
Conv. cleri Gall. 1655, de quo in præf. ↩
-
Adversum prop. 1, 2, 3, 8, 11, 12, 13, et seq., 23, 71, 72, 73, 74, 77, 106, 107, 108, 140. ↩
-
Conc. gener. Later. ↩
-
Hebr. xiii, 17. ↩
-
I Cor., xiv, 41. ↩
-
Coloss., ii, 5. ↩
-
I Cor., xi, 34. ↩
-
VII Mandat. advers. prop. 20. 21, 22, 24, 25, 26, 27, 28, 29, 30, et seq. ↩
-
I Petr., iii, 9. ↩
-
Advers. prop. 33 ; Tertul., in Apolog. ↩
-
Matth., xix, 8. ↩
-
Ibid. ↩
-
Ephes., v, 32. ↩
-
VII Mandat. advers. prop. 41, 42, et seq. ↩
-
VIII Mandat. advers. prop. 58, 59, 60, et seq. ↩
-
Matth., v, 37. ↩
-
Luc., xxiii, 9. ↩
-
Matth., xxv, 63, 64. ↩
-
I Tim., vi, 13. ↩
-
IX et X Mandat. Exod. xx, 17 ; Deut., v, 21. ↩
-
Advers. prop. 50, 51, 52, et seq. ↩
-
Matth., v, 20. ↩
-
I Thess., v, 22. ↩
-
I Cor., viii, 9. ↩
-
Rom., xiv, 19. ↩
-
Advers. prop. 66, 67, 68. ↩
-
Matth., x, 8. ↩
-
Act., viii, 20. ↩
-
Cap. Inter dilectos, de excess. præl. ↩
-
Extat quidem in autographo ipsa auctoris manu exaratus Titulus XI, de Ecclesiæ præceptis non externo tantum actu adimplendis. Verum, cum constet articulum nequidem ab auctore tentatum fuisse, titulum eliam omittimus. ↩
-
Advers. prop. 114, et seq. usq. ad 140. ↩
-
Joan., xii, 48. ↩
-
Sess. iv, sub fin. ↩
-
Joan., i, 9. ↩
-
Psal. iv, 7. ↩
-
Rom., ii, 14. ↩
-
Luc., x, 16. ↩
-
Matth., xviii, 17. ↩
-
Advers. prop. 119. ↩
-
Isa., xlviii, 17. ↩
-
Ibid., xxx, 20, 21. ↩
-
Baruch., iii, 23. ↩
-
Ibid., 37, 38. ↩
-
Rom. , xiv, 23 . ↩
-
I Tim., 1, 5. ↩
-
Ibid., i, 19. ↩
-
Advers. prop. 124, 127, 128. ↩
-
In Apolog. ↩
-
I Cor., xiv, 38. ↩
-
Luc., xii, 48. ↩
-
Advers. prop. 120, 124, 127, 128, etc. ↩
-
II Petr., i, 10. ↩
-
Matth., xvi, 26. ↩
-
Hebr., x, 22. ↩
-
Licet causam de preb. in nostra de Test. et attest. ↩
-
Rom., iii, 2. ↩
-
Ephes., v, 10. ↩
-
I Thes., v, 21. ↩
-
Philip., i, 10. ↩
-
Adversus prop. 120, 124, 126, etc. ↩
-
Advers. prop. 129, 130, 133. ↩
-
Luc., xvi, 8. ↩
-
Joan., viii, 32. ↩
-
Gal., v, 13. ↩
-
Advers . prop. 130, 131, 133, 135. ↩
-
II Tim., ii, 15. ↩
-
II Paral., xviii, 7. ↩
-
Ezech., xiii, 19. ↩
-
Jerem., v, 31. ↩
-
Isa., xxx, 10. ↩
-
Joan., iii, 19. ↩
-
Prov., iv, 7 . ↩
-
Ibid., viii, 17. ↩
-
Deut., xiii, 3. ↩
-
Exod., xxxiii, 2. ↩
-
Joan. , xii, 48. ↩
-
Advers. prop. 114, 118, 123, 127, 128. ↩
-
Advers. universam probabilitatem. ↩
-
Psal. i, 2. ↩
-
Aug., de Doct. chris., lib. III, c. x. ↩
-
Isa., xi, 4. ↩
-
II Tim., iii, 16, 17. ↩
-
Alex. VII, in prœf. Dec., 24 septembris 1665, sup. cit. ↩
-
Hier., in Mich., c iii, ad illa verba : Hæc dicit Dominus , etc. ↩
-
II Cor., x, 4 . ↩
-
Joan., xv, 16 . ↩
-
I Cor., iv, 7 . ↩
-
Rom., xi, 33, 35, 36. ↩
-
On sait que le saint Siège a défini dans ces derniers temps, relativement à l'usure, qu'on peut recevoir l'intérêt légal, jusqu'à décision contraire. ↩
-
Epist. liii ad Maced. , n. 15. ↩
-
S . Aug., lib. XXII cont. Faust., cap. 34. ↩
-
Tom. I, Conc. Hisp., edit. noviss., præf., p. 6. ↩
-
Deuter., xxxii, 7. ↩
-
Eccli., viii, 11. ↩
-
Tertull., lib. de Præscr. hær., cap. xxix. ↩
-
Conc. Arausic., II, cap. xxi, in fine. ↩
-
In Psal. xxxi, n. 5, enarr. 2 et in xxxii, n. 6, enarr . 2. ↩
-
Rom., xiv, 23. ↩
-
Psal. cvi, 42 . ↩
-
Psal. cxviii, 34. ↩
-
Eccles., xii. 11. ↩
-
Augustam Ecclesiæ Romanæ doctrina , etc., col. 1700. ↩
-
Arrêts du Conseil d'État des 13 avril 1661, et 28 oct. 1668. ↩
-
Breve 6 feb. 1694 ; Breve 24 nov. 166, 1697. ↩
-
Decr. Alex. VII, 24 sept. 1665, in præf. ↩
-
Decret. Alex. VII, 24 sept. 1665, et 18 martii 1666 in fine . ↩
-
Decret. Innoc. XI, 2 mart. 1679. ↩
-
Matth., xv, 9. ↩
-
I Corinth., i, 10. ↩
-
Hebr., xi, 1. ↩
-
Hebr., xi, 6 ; Act., iv, 12. ↩
-
Tertull., Apolog., cap. 9. ↩
-
Exod., xxii, 2. 3. ↩
-
Deut., xxii, 23-27. ↩
-
Procès-verbal du clergé en 1657, p. 1268. ↩
-
Matth., xvi, 26. ↩
-
Rom., i, 32. ↩
-
Concil. Trid., sess. XXII ; Decret. de observ., etc., sess. XXIV, cap. iv. ↩
-
Hebr., x, 25. ↩
-
Matth., v, 29, 30 ; xviii, 8, 9. ↩
-
Matth., xv, 8. ↩
-
Sess. XXIII, de Reform., cap. xv. ↩
-
II Cor., vi, 14, 15. ↩
-
Lib. XII De Trin., cap. xii, n. 18. ↩
-
Sess. XIV, cap. ii. ↩
-
Sess. XIV, cap. iv. ↩
-
Sess. VI, cap. vi. ↩
-
Prop. Inn. XI. ↩
-
S. August., lib. contra Donatist., cap. iii et vii. ↩
-
Eccli., iii, 27. ↩
-
Clem . unica, de sum. Trin. et sed Cathol. ↩
-
Vincentius Linn., Common., I, cap. iii. ↩
-
In Censuris Apolog. Casuist. ↩
-
Matth., x, 16. ↩
-
Luc., x, 42. ↩
-
Rom., xii, 1. ↩
-
Prov., xix, 16. ↩
-
I Thessal., v, 21. ↩
-
Rom., xiv, 3. ↩
-
Ibid., v, 16. ↩
-
Alex. VII in præf. Decr. 24 sept. 1665. ↩
-
Hieron., in Mich., cap. iii, ad illa verba : Hæc dicit Dominus, etc. ↩
-
Philip. , iv, 8. ↩
-
Ephes., vi, 17. ↩
-
Ezech., xiii, 18. ↩
-
Conventus 1655, Epist. ad Episc., etc., præfixa editioni libelli cui titulus : Instructions de saint Charles aux confesseurs. ↩
-
An. 1644. ↩
-
Nous avons parlé dans un autre volume du différent où l'on vit s'agiter, d'une parties disciples de saint Ignace, de l'autre M. le Tellier, archevêque de Reims. Bientôt après l'archevêque de Reims sentit le besoin d'assurer, à l'endroit des Ordres religieux, la sainteté du ministère sacré : il statua dans une Ordonnance que les prêtres réguliers, pour obtenir l'autorisation d'exercer le » fonctions pastorales dans sou diocèse, devraient présenter un certificat de leur provincial, puis des lettres testimoniales de l'évêque qui les aurait employés en dernier lieu dans la dispensation de la parole divine et des sacrements ; bien plus, il enjoignit aux supérieurs de dénoncer pour ainsi dire à l'évêque, en lui laissant une espèce de signalement, les religieux « qu'ils jugeraient à propos de renvoyer... pour fautes commises. » Non content d'avoir fait admettre ce règlement dans plusieurs diocèses, il le soumit à l'assemblée générale de 1700, et vit les représentants du clergé lui donner leur sanction dans la séance du 17 septembre. Le lecteur jugera sans doute que le règlement le Tellier, non-seulement outrageait les sociétés religieuses dans leur honneur, mais les soumettait à une sorte de police inquisitoriale qui devait s'étendre d'un bout à l'autre du royaume. Aussi l'opinion publique ne vit-elle pas, dans ces mesures préventives, une preuve de bienveillance pour les religieux, ou pour les mendiants, comme le haut clergé les appelait souvent. Les réclamations s'élevèrent de toute part ; et le Tellier déclara dans l'assemblée, lui président, que le général des jésuites avait défendu à ses religieux de demander aux évêques les lettres testimoniales. Bossuet n'approuvait pas sans réserve le zèle de l'archevêque de Reims. Parlant & son neveu de l'Ordonnance de ce prélat : « Je ne me signalerai pas, dit-il, par de semblables actes. C'est à ceux qui remplissent les grands sièges à parler ; pour moi, je me contenterai de faire les choses sans éclat. » ( Lettre du 29 juillet 1697 ; vol. XXIX, p. 120). ↩
-
II Cor. , iii, 1. ↩
-
I Cor., xvi, 3. ↩
-
Act., xxviii, 21. ↩
Chapter 49 of 49