Quæstio 1
Circa quam quæritur primo, Quid sit visibilis missio Spiritus Sancti; et de utilitate ipsius, cur scilicet facta sit.
De primo scribit Bonaventura : Missio visibilis præsupponit missionem tanquam genus sive superius, et superaddit differentiam istam, visibilis. Porro missio, ut distinctione patuit præcedenti, præsupponit missi emanationem, et addit personæ emanantis manifestationem per appropriatum sibi effectum, qui est donum aut actus gratiæ gratificantis. Et quoniam manifestatio emanationis, secundum quam attenditur missio, non fit nisi super eum quem Spiritus Sanctus inhabitat per gratiam talem : hinc missio de sua generali ratione dicit manifestationem emanationis et inhabitationis. Verum differentia ista, visibilis, contrahit missionem quoad principale ejus significatum, quod est manifestatio : ideo dicit manifestationem cum apparitione, sive apparitionem manifestantem emanantis inhabitationem, vel inhabitantis personæ emanationem. Hinc visibilis missio est apparitio. Hoc tamen non est tota ratio ejus, sed apparitio in qua manifestatur divina persona non tantum ut operans, sed ut etiam inhabitans; nec solum ut inhabitans, sed etiam ut emanans. Sicque per primum, excludit apparitionem Dei qua apparet in qualibet creatura : in qua apparitione non repræsentatur Deus sub ratione personæ. Per secundum, excludit apparitionem factam in veteri Testamento, in quo personæ visibili apparitione apparuerunt, non tamen tunc visibiliter missæ sunt. Per tertium, excludit apparitionem Patris, qui quamvis apparuerit, non tamen missus est, quia non apparuit ut emanans. Filius quoque seu Spiritus Sanctus in veteri Testamento non apparuit tanquam inhabitans, sed ut se inhabitaturum demonstrans. Hinc tertio de Trinitate loquitur Augustinus : Constat firmitate auctoritatis et probabilitate rationis, dum antiquis patribus dicitur Deus apparuisse, voces illas ab angelis esse factas. Nec tamen dico quod ista sit ratio cur persona aliqua dicitur non missa quia apparitio fiebat ministerio angelorum, præsertim quum secundum Augustinum quarto de Trinitate, probabile sit quod columba illa in qua Spiritus Sanctus apparuit, ministerio angeli moveretur. — Sic ergo non quælibet apparitio est missio. B Et causa quare persona aliqua non dicitur missa, est quia ab alio non est. Dicitur autem Deus apparuisse non in se aut in sua essentia, sed in creatura subjecta : et hoc dupliciter. Primo, sicut causa in effectu : et sic apparet in qualibet creatura. Secundo, sicut signatum in signo : sicque apparet in missione visibili. Hæc Bonaventura.
C Qui et in Breviloquio pauperis contestatur : Apparere dicit effectum sensibilem cum expressa significatione, sicut Spiritus Sanctus apparuit in columba. Et quoniam sicut personæ divinæ distinctæ sunt, sic distincte significari possunt signis atque nominibus : ideo quælibet divina persona potest per se apparere, potestque apparitio omnibus eis competere, tam simul quam cuilibet personæ per se. Unde quod Spiritus Sanctus dicitur in linguis igneis et columba apparuisse, non est propter novum miraculum vel spiritualem effectum, sed propter unionem quæ est inter signatum et signum ei speciali deputatum modo atque origine. Hæc idem.
D Circa hæc scribit Thomas : Quemadmodum processio temporalis non est essentialiter alia quam æterna processio, sed addit respectum ad temporalem effectum; sic visibilis missio non est essentialiter alia ab invisibili missione Spiritus Sancti, sed addit solam rationem manifestationis per signum visibile sive sensibile. Ad rationem ergo visibilis missionis Spiritus Sancti tria concurrunt, videlicet quod sit missus ab aliquo, et quod sit in aliquo secundum modum specialem, et quod utrumque horum per signum visibile ostendatur, ratione cujus tota missio visibilis dicitur.
Verum his objici potest. Primo, quia in omni creatura apparet et repræsentatur Deus sicut in signo, vel per modum imaginis sive vestigii: ergo in qualibet creatura visibiliter mittitur Spiritus Sanctus. — Secundo, ratio sacramenti est, quod in ipso est Deus sicut in signo visibili. Si ergo per hoc Spiritus Sanctus visibiliter mittitur, quia in rebus visibilibus est sicut in signis, res illæ essent sacramenta, atque in omnibus sacramentis missio esset visibilis. — Tertio, secundum Augustinum, ex hoc visibiliter Spiritus Sanctus dicitur missus, quia facta est quædam species repræsentans ex tempore, in qua visibiliter consideretur. Sed in apparitionibus veteris Testamenti, in creaturis visibilibus ostendebantur divinæ personæ, ut Abrahæ in tribus angelis:1 sicque missio visibilis non esset aliud quam apparitio, conveniretque Patri sicut et apparitio ipsa.
Dicendum ad primum, quod quamvis omnis creatura designet Deum et ejus bonitatem, non tamen significat ipsum per gratiam esse in alio, nisi ad hoc specioliter instituatur et assumatur. — Ad secundum, quod per sacramenta significatur præsentia divinæ inhabitationis sicut in signis institutis non ad tempus, sed semper. Verumtamen creaturæ illæ visibiles non fuerunt institutæ ut significarent gratiam divinæ inhabitationis semper, sed solum in tempore determinato. Vel aliter dicendum et melius, quod sacramenta veteris legis significabant quidem gratiam adfuturam, non præsentem, quia in eis gratia non continebatur nec conferebatur; sacramenta vero novæ legis non solum sunt signa, sed etiam causæ quodammodo gratiæ: ideo non significant gratiam tantquam jam habitam, sed ut per sacramenta inducendam. Verum species illæ in quibus fit visibilis missio, tantum sunt signa præsentis gratiæ, et non causæ: quemadmodum patet quod circa Christum, ad quem visibilis missio facta est, nihil gratiæ invisibilis tempore missionis visibilis est effectum. Unde et omnes ad quos visibilis missio fit, gratiam habent; non autem omnes quibus sacramenta conferuntur suscipiunt gratiam, quia sacramentorum causalitas aliquando impeditur: significant enim gratiam, non ut inexsistentem, sed ut quodammodo per ea causandam. — Ad tertium, quod missio visibilis includit in se apparitionem, et superaddit rationem missionis, quæ in duobus consistit, ut dictum est. De ratione quippe apparitionis non est nisi ut aliquod divinum in signo manifestetur sensibili; non autem quod manifestetur ordo aut emanatio unius personæ ab alia, nec inhabitatio per gratiam secundum specialem modum essendi in eo cui fit apparitio, vel in alio: ut patet in apparitione Abrahæ facta. Quamvis enim apparuerint tres angeli ad manifestandum divinarum numerum personarum, ordo tamen seu origo unius personæ secundum quem est ab alia, in illo signo visibili non manifestabatur.2 Hæc Thomas in Scripto.
Concordat Petrus: Sicut, inquiens, missio invisibilis est idem cum processione æterna, et addit invisibilem manifestationem ad intellectum solum; sic missio visibilis est idem cum invisibili, addens visibilem manifestationem ad sensum. Sicque tria includit, videlicet personæ emanationem æternam, et ejus inhabitationem internam, atque utriusque in signo sensibili manifestationem. Itaque triplicem importat respectum: unum æternum personæ ad suum principium, alium temporalem causæ ad effectum, tertium signati ad signum. Exemplum hujus poni potest processus verbi nostri interioris, primo in mente, deinde in imaginatione, tertio in voce. Hæc Petrus. Qui denuo ait: Duo sunt sensus disciplinabiles, scilicet visus et auditus: idcirco secundum eos procedit et fit omnis cognitio disciplinabilis per signa. Porro in signis, secundum Augustinum libro de Doctrina christiana, primum locum obtinent verba : idcirco cognitio per verba plus habet expressionis. Et quoniam tempus veteris Testamenti fuit tempus gratiæ nondum revelatæ sicut in novo, ideo Pater apparuit tunc in specie visibili, sicut in apparitione Abrahæ facta; in novo autem Testamento, in specie audibili, ut in Christi baptismo et transfiguratione.34 Hæc Petrus. — Per hoc solvitur quæstio, cur Pater in forma visibili non apparuerit in novo Testamento sicut in veteri.
Hinc Richardus : Visibiliter, inquit, missus est Spiritus Sanctus etiam pluries, quoniam ejus visibilis missio est manifestatio ejus actu vel habitu in aliquo signo sensibili sibi appropriato, quo inhabitare vel dari ostenditur in persona seu personæ ad quam mittitur. Sicque frequenter manifestatus est Spiritus Sanctus : quia aliquando in specie ignis, quandoque in specie columbæ, interdum in flatu.56 Hæc Richardus. — Quandoque in nube, ut in Christi transfiguratione, et super Apostolos in forma linguarum.789
Ægidius quoque inter cetera scribit hic : Secundum Augustinum secundo de Trinitate, inter rem quæ Spiritus Sancti missionem præsentat, et inter res quæ ad significandum alia assumuntur, hoc interest, quia quum res illæ prius haberent esse, postea assumuntur ad alia designanda : ut lapis quem ad caput suum posuit Jacob, postea ab eodem erectus est ad significandum Dei domum seu templum ;10 similiter res sacramentales (ut aqua Baptismi) quæ gratiam designant ac continent. Res vero acceptæ ad designandum missionem Spiritus Sancti, ante non erant, et solum formatæ sunt ad designandum hujusmodi missionem : quo facto, esse desierunt, ut patet in columba et igne in quibus missus est Spiritus Sanctus. — Denique divinam personam esse in aliquo tanquam in signo, quinque modis contingere potest. Primo, velut in signo naturali : et ita in omni relucet creatura. Secundo, sicut in signo illuminativo : sicque factæ sunt apparitiones veteris Testamenti. Nam hi quibus illæ missiones et apparitiones fiebant, per eas mediantibus angelis in cognitionem alicujus divini ducebantur mysterii. Tertio, sicut in signo gratuito, quod contingit tripliciter : quia aliquando est signum tantum, ut sacramenta Mosaicæ legis ; aliquando signum et causa, ut legis evangelicæ sacramenta (quæ tamen non sunt signa gratiæ præexsistentis) : et iste est quartus modus. Interdum, videlicet quinto modo, est signum gratiæ præexsistentis, sicut in omnibus signis visibilis missionis Spiritus Sancti : quia nunquam ad aliquem fit missio illa, nisi ad exsistentem in gratia. Hæc Ægidius.
Amplius, sicut docet Albertus, visibilis missio Spiritus Sancti non ordinatur ad demonstrandum quamcumque invisibilem missionem, sed superabundantem, videlicet eam quæ est redundans in alios, seu fundans et plantans Ecclesiam. Non enim visibilis missio invisibilem semper præcessit, etiam in novo Testamento; sed præcessit ut significaretur abundans copia gratiæ Spiritus Sancti consistere apud illos quibus visibilis missio facta est, quatenus ex illorum exuberantia redundaret in fundationem et plantationem Ecclesiæ. — Præterea, si quæratur cur non per intellectuales creaturas, præsertim per angelos, hoc est in eorum specie, facta est visibilis missio sicut in specie irrationalium creaturarum, quum tamen illæ intellectuales creaturæ majorem cum Spiritu Sancto convenientiam habeant : respondendum, quod intellectualis creatura melius ostendit unitatem essentiæ in tribus personis, sed effectum gratiæ vel modum processionis personæ a persona non ita ostendit : quia de sua natura non ita exprimit proprietates processionis ac gratiæ. Non enim angelus procedit ab angelo, quemadmodum flatus a flante ; nec angelo convenit aptitudo immolandi pro redemptione, sicut columbæ. Hæc Albertus.
Insuper in Summa sua, libro tertio, ait
Udalricus: Apparere dicitur, quod subito seu repente monstratur, ut in secundo libro de Incarnatione asserit Cassianus. Subitum vero est quod præter spem ex non apparente in manifestum deducitur, ut divinus Dionysius scribit ad Caium. Atque ut libro prætacto Cassianus testatur, apparere dicitur, quod in insolita claritate refulget.11 Propter quod super illud Actuum, Act. 1, 3. Per dies quadraginta apparens illis, loquitur Glossa: Apparere dicitur, quod insolitum est. Ex quibus colligi potest descriptio apparitionis prout congruit in divinis, videlicet quod apparitio Dei est monstratio Dei præter spem, per eductionem ex non apparente in manifestum per signum sensibile, cum effectu insolitæ claritatis. Et quod dicitur præter spem, intelligitur de spe naturæ; et dicitur ex non apparente, propter Dei invisibilitatem. Claritas quoque intelligenda est, sive Matth. 11, 2. corporalis, sicut in stella apparuit Christus; sive spiritualis, quæ consistit ad minus in illuminatione intellectus, propter quam fit demonstratio illa sensibilis. Porro visibilis missio est æterna processio a mittente per effectum gratiæ terminata ex tempore in creatura rationali, cum manifestatione horum in signo corporali. Modus autem hujusmodi missionis competit divinis personis, in quantum Deus nostræ infirmitati condescendit, intellectum nostrum quodammodo materialem manuducendo in divinorum notitia per sensibilia signa, secundum modum ei connaturalem. Et quoniam modus hujus visibilis missionis perfectus est, perficiens hominem cognitione divina secundum sensum et intellectum: idcirco per ipsum ostenditur perfecta invisibilis missio, quæ est secundum gratiam redundantem. Hæc Udalricus.
Circa secundam quæstionis propositæ partem, puta de utilitate visibilis missionis, scribit Bonaventura: Visibilis missio Spiritus Sancti utilis est, et fit ad manifestandum emanationem æternam, inhabitationemque temporalem non qualemcumque, sed redundantem. Duplex namque est gratia sanctificationis: una sufficientiæ, alia exuberantiæ. Prima intus invisibiliter latet. Secunda patet forinsecus: idcirco signo visibili debuit declarari. Similiter duplex est genus credentium: unum imperfectorum signa quærentium; aliud perfectorum, qui intelligentiam quærunt. Qui autem quærunt signa, manuducuntur per ea ad intelligibilia: ideo propter eos utilis est visibilis missio ad manifestandam inhabitationem gratiæ exuberantis. — Et si objiciatur, quod nemo scit an sit dignus Eccle. 11, 1. odio vel amore: dicendum quod verum est, nisi Deus dignetur ostendere; tuncque ostendebat, quando hoc utile fuit ad fidem roborandam et excitandam devotionem. Denique, sicut miracula ostendunt divinam potentiam, sic signa divinam præsentiam. — Si autem quæratur, cur non sunt factæ visibiles missiones ad declarandum inhabitationem Filii, sicut ad manifestandum inhabitationem Spiritus Sancti, quum Filius quoque inhabitet sicut et Spiritus
C Sanctus: respondendum, quod Filius dupliciter inhabitat, utpote per gratiam unionis, atque per gratiam sanctificationis. Ad manifestandum primam inhabitationem non fuit necessaria visibilis missio, quoniam Filius plenissime fuit in homine sibi unito, id est assumpta humanitate, in quo operabatur opera visibilia miraculosa, in quibus manifestabatur, nec oportuit signa alia adhiberi. Nec etiam ad manifestandam aliam inhabitationem facta est visibilis missio Filii in signo, quia sanctificatio appropriatur Spiritui Sancto: hinc suffecit esse visibilem missionem ad manifestandum inhabitationem Spiritus Sancti, cui sanctificatio appropriatur. Rursus, quum inhabitatio Filii ac Spiritus Sancti sint indivisæ, manifestato quod in homine habitet Spiritus Sanctus, sufficienter ostenditur quod et Filius. Hæc Bonaventura.
Insuper de hac congruitate et utilitate visibilis missionis Spiritus Sancti, ait Thomas in prima parte Summæ, quæstione quadragesima tertia: Deus providet omnibus secundum uniuscujusque naturam, ostendit columba, quæ signavit permancapacitatem et modum. Connaturale autem est homini, per visibilia ad invisibilia elevari. Quemadmodum ergo Deus se ipsum et processiones personarum æternas cunctis hominibus aliquo modo demonstravit per creaturas visibiles secundum quædam indicia, ita conveniens fuit ut etiam invisibiles divinarum personarum missiones per aliquas visibiles ostenderet creaturas. Aliter tamen Filius, et aliter Spiritus Sanctus : quia Spiritui Sancto in quantum procedit ut amor, competit esse sanctificationis donum; Filio autem in quantum est Spiritus Sancti principium, competit esse sanctificationis hujus auctorem. Ideo Filius visibiliter missus est, tanquam auctor salutis et salvator in natura assumpta; Spiritus Sanctus autem specie corporali non ita unita, tanquam sanctificationis indicium. Hæc Thomas.
Idem Richardus; et addit : Missio invisibilis fit homini propter se ipsum, missio visibilis propter alios. Unde missio invisibibilis fit ad dandum seu demonstrandum plenitudinem sufficientiæ in illo ad quem fit missio illa; sed visibilis missio fit ad ostendendum plenitudinem redundantiæ in alios. Hæc Richardus.
Hinc Petrus : Missio (inquit) visibilis fit ad manifestationem plenitudinis in alios redundantis. Quæ redundatio est duplex in Christo : una locutionis in prædicatione, in cujus signum facta est vox Patris in transfiguratione, dicens : Hic est Filius meus dilectus, ipsum audite.12 Alia est redundatio operationis seu gratiæ factæ in baptismo : ad quam tria requirebantur in Redemptore. Primum est natura debens, puta natura humana pœnæ obnoxia : et hæc ostensa fuit in ipsa persona Filii Dei per carnem assumptam. Secundum fuit natura potens, videlicet natura divina : quam Pater sua voce monstravit esse in Filio suo, qui quum esset Filius naturalis, potest alios facere Dei filios adoptionis. Tertium fuit influentia media naturæ potentis super naturam debentem : quam influentiam ostendit columba, quæ signavit permanentiam gratiæ super hominem Christum. Hinc in Christo atque Apostolis facta est apparitio seu missio duplex. In Apostolis quippe redundantiam locutionis signabant igneæ linguæ; redundantiam vero operationis, flatus qui a Christo capite venit in eos ad designandum descensionem potestatis a Christo in ipsos.1314 Hæc Petrus.
Footnotes
Chapter 135 of 271