Caput XII

Conclusio operis : de Deo cogitandum ante molestias et imbecillitatem senectutis, 4 ; corpus ad terr am : spiritus ad Deum : vana omnia : audiendi sapientes : eorum sententiæ quales, 11, nimia scriptio et lectio, 12 ; verum bonum : scientiæque et vitæ summa, 13 ; reddenda ratio, 14.

VERSIO VULGATA .

1. Memento Creatoris tui in diebus iuventutis tuæ, antequam veniat tempus afflictionis et appropinquent anni, de quibus dicas : Non mihi placent : VERSIO S. HIERONYMI .

Et memento Creatoris tui in diebus iuventutis tuæ : antequam veniant dies malitiæ, et appropinquent anni in quibus dices : Non est mihi in illis voluntas (a ). 1. Memento Creatoris : te iudicaturi. Præclara conclusio egregii operis hoc capite : in diebus iuventutis tuæ : quanto magis cum judicium appropinquaverit ! Et anni de quibus dicas : Non mihi placent : seniles scilicet, et ad sepulcrum præcipites.

(a) Var. : Voluptas. —

[565]

2. Antequam tenebrescat sol, et lumen, et luna, et stellæ, et revertantur nubes post pluviam :

3. Quando commovebuntur custodes domus, et nutabunt viri fortissimi, et otiosæ erunt molentes in minuto numero, et tenebrescent videntes per foramina :

4. Et claudent ostia in platea, in humilitate vocis molentis, et consurgent ad vocem volucris et obsurdescent omnes filiæ carminis.

5. Excelsa quoque timebunt et formidabunt in via, florebit amygdalus, impinguabitur locusta, et dissipabitur capparis : quoniam ibit homo in domum æternitatis suæ, et circuibunt in platea plangentes.

6. Antequam rumpatur funiculus Antequam obtenebrescat sol, et lumen, et luna, et stellæ, et revertantur nubes post pluviam.

In die quo commoti (a ) fuerint custodes domus, et perierint viri fortitudinis. Et cessabunt molentes, quoniam imminutæ sunt : et contenebrescent quæ vident in foraminibus.

Et claudent ostia in platea, in humilitate vocis molentis ; et consurgent ad vocem volucris ; et obmutescent omnes filiæ carminis.

Sed et ab excelsis timebunt, et formidabunt in via, et florebit amygdalum, et impinguabitur locusta, et dissipabitur capparis. Quoniam ibit homo in domum æternitatis suæ ; et circuibunt in platea plangentes.

Antequam rumpatur funiculus 2. Et revertantur nubes post pluviam : senum oculi caligine obducti, etiam cum serenum est, nubes videre se putant.

3. Quando commovebuntur (trement) custodes domus : manus protegendo corpori natæ. Et nutabunt viri fortissimi : crura, femora quæ corpus sustentant : et otiosæ erunt molentes : dentes : et tenebrescent videntes per foramina, oculi : fœmin. hebraice.

4. Et claudent ostia in platea, in humilitate vocis molentis : sive oris commolentis cibos, hoc est, claudentur labia extrinsecus, sublatis dentibus compressa, ut vox exire nisi exilis et fracta non possit. Et consurgent ad vocem volucris : somnus levis, facile galli cantu abrumpendus : et obsurdescent, deprimentur, Hebr. omnes filiæ carminis ; aures : delectatio musicæ et cantus concidet : Sic Berzellai, II Reg., xix,35 : Octogenarius sum hodie : numquid vigent sensus mei... vel audire possum ultra vocem cantorum atque cantatricum ? vel, quidquid erat vocale conticescet.

5. Excelsa quoque timebunt : triste silicernium, neque altiora conscendere neque aspectare poterit ; omnia ei ruinæ proxima videbuntur : et formidabunt in via : planissima quæque, quasi impedita et confragosa videntur : sic timide incedit. Florebit amygdalus ; caput canescet, Hier. Impinguabitur locusta : incrassabitur, ingravescet : etiam minima quæque, crassa et gravia videbuntur infirmo seni. Alii, locustæ, seu cicadæ stridulæ nomine, linguam intelligunt in senibus gravem et impeditam : pro locusta, verti potest talus sive pedes intumescentes et podagra prægravati, quod magis Chald. placuit. Et dissipabitur capparis : libido, concupiscentia, Hier. cibi appetentia, vigor omnis, membrorum rupto foedere.

6. Antequam rumpatur funiculus argenteus : medulla spinalis, argentea propter

(a) Var. : Moti.

[566]

argenteus, et recurrat vitta aurea, et conteratur hydria super fontem, et confringatur rota super cisternam,

7. Et revertatur pulvis in terram suam unde erat, et spiritus redeat ad Deum, qui dedit illum. argenti, et recurrat vitta aurea, et conteratur hydria super fontem, et confringatur rota super lacum ;

Et revertatur pulvis in terram suam sicut erat, et spiritus redeat ad Deum, qui dedit illum. colorem, incurvata, mox fatiscens. Item nervi ex eadem spina producti, tum soluti, ac flaccescentes. Et recurrat vitia aurea : frangatur lenticula aurea, Hebr. Vesicula fellis, qua tabescente cibi concoctio cessat, et alvus incomposite solvitur aut astringitur ; quod maxime in senibus. Et conteratur hydria, quæ jam urinam non contineat : super fontem : vesica urinaria : et confringatur, nutet, sive in catharros defluat. Rota, sive sphæra : caput volubile et rotundum : cranium : galgal : quæ vox pro capite sumitur, Exod., xvi, 16 ; Num., i, 2. Super cisternam : super cavum pectoris, Chald. ; et decurrat cranium ad sepulcrum tuum, quod planius videtur.

7. Et revertatur pulvis in terram suam unde erat : plana expositio aenigmatis, et plena solutio quæstionum, præsertim illius : Quis novit, si spiritus filiorum Adam : supra, iii, 21. Et recte in antecedentibus dissolutio corporis tam studiose describitur, ut inter machinæ fatiscentis ruinas, animus integer ad Deum redire doceatur. In terram suam : spiritus ad Deum : subtiliter omnino ; et ex ipsa rerum origine quæstio deciditur. Ibi enim a Deo quidem, verum e limo terræ corpus fingitur : spiritus vero totus ex Deo, nulla alia causa, Gen., ii, 7, unde terra in terram, spiritus ad Deum, ad sua quæque revertuntur. Ad Deum : judicandus sane, ut antecedentia et sequentia docent : et vel merito repellendus, vel æterno fœdere conjungendus. Cave autem hic a pessima Grotii nota, ubi refert Euripidis locum tanquam huic geminum, in Supplicibus : reverti res omnes eo unde ortæ : corpus quidem in terram, spiritum vero ad æthera : qui locus parum abest ab illo Virgilii :

— atque in ventos vita recessit.

Atqui Ecclesiastes diserte pronuntiat redire hominis spiritum, non ad æthera, sed ad Deum qui dedit illum. Æther autem profecto non Salomoni Deus, sed Stoicis, apud Ciceronem dicentibus :

Aspice hoc sublime candens quem invocant omnes Jovem.

et apud Virgilium :

At pater omnipotens fœcundis imbribus æther.

Pari exemplo idem Grotius locum illum Sap., ii, 2. Sermo scintilla est, Empedoclis loco comparat, quo cogitationem, sive cogitandi vim docet esse sanguinem, cordi circumfusum. En viri theologiam inter oratorum ac poetarum lectionem natam, atque adultam in socinianismi fæce. Hic sane vult videri sua ad Job., xxxiv, 14 ; et Gen., ii, 7 ; qui loci errorem firmant. Et ad Jobum quidem : ita docet vitam omnium animantium a Deo esse, quam si revocaverit, intereant : ut hominis spiritus haud magis sit a Deo, vel redeat ad Deum, reliquarum animantum spiritu. Ad Genesim autem rotunde docet, neque ibi, neque Eccl., xii, 7 agi de immortalitate animorum, quippe quæ non primæ, sed novæ creationis sit : hoc est, non Antiqui Testamenti, sed Novi : atque ideo in Apocalypsi passim, sanctorum animas Deos viventes introducit : post Novi quidem Testamenti gratiam, non antea. Quin etiam ad hæc verba : omnes autem vivunt ei, Luc.,xx, 38, hæc

[567]

8. Vanitas vanitatum, dixit Ecclesiastes, et omnia vanitas.

9. Cumque esset sapientissimus Ecclesiastes, docuit populum, et enarravit quæ fecerat : et investigans composuit parabolas multas.

10. Quæsivit verba utilia, et conscripsit sermones rectissimos, ac veritate plenos.

11. Verba sapientium sicut stimuli, et quasi clavi in altum defixi, quæ per magistrorum consilium data sunt a pastore uno.

12. His amplius, fili mi, ne requiras. Faciendi plures libros nullus est finis : frequensque meditatio, carnis afflictio est.

13. Finem loquendi pariter omnes audiamus. Deum time, et mandata Vanitas vanitatum, dixit Ecclesiastes, universa vanitas.

Et amplius quia factus est Ecclesiastes sapiens, adhuc docuit scientiam populum, et audire eos fecit, et scrutans composuit proverbia.

Multum quæsivit Ecclesiastes, ut inveniret verba voluntatis, et scriberet recte verba veritatis.

Verba sapientum ut stimuli, et quasi clavi in altum defixi, habentibus coetus, data sunt a pastore uno.

Et amplius ab ipsis, fili mi, cave, faciendi libros multos, quibus non est finis : et meditatio plurima, labor est carnis.

Finis sermonis verbi universi auditu perfacilis est. Deum time, habet : « Atqui mortui tunc erant : sane : sed vivunt quoad Dei potentiam, quæ potest mortuos vitæ meliori reddere : ipse enim est vocans ea quæ non sunt, tanquam ea quæ sunt : » quæ quidem nec veretur extendere ad patriarchas ipsos Abrahamum, Isaacurn, Jacobum et horum, inquit, similes, ac proinde illi quoque eorum numero qui non sint, reponuntur. Quæ quam a christianæ theologiæ placitis abhorreant, nemo non videt. Alia autem multa, quibus ille et ecclesiastica, et sua quoque meliora convellit, suo loco notari operæ pretium ducimus : ne plus æquo credant scriptori progredienti paulatim ad catholicam veritatem, sed non eam professo, multaque ex inolitis erroribus retinenti ; quod, etsi viro favemus, veritatis amore, ac fraterni periculi metu, tacere non possumus.

8. Vanitas vanitatum. Confecta probatione quam toto libro susceperat, ad caput redit, meritoque infert vana esse omnia : sub sole quidem ut semper : quare animum altius, atque ad Deum ipsum evehi oportere, ut statim concludit, vers. 13.

9. Verba sapientium : postquam stultas quæstiones et opiniones hominum dissolvit, ad veram sapientiam, verosque sapientes sectandos adhortatur. Sicut stimuli, et quasi clavi in altum defixi : quod debeant hærere, et pungere, non palpare : sed errantibus et tardis pœnitentiæ dolores et vulnus infigere, Hier. Quæ per magistrorum consilium : valent enim verba sapientium, si non auctoritate unius, sed consilio atque consensu magistrorum omnium proferantur : idem ibid. Data sunt a pastore uno : sive Salomone, antiquarum sententiarum diligentissimo collectore, vers. 10, vel quod unus magister sit Dominus, Hier. omniaque a Deo ejusque spiritu profecta.

10. Frequensque meditatio : commentatio, lectio, quæ omnia Hebr. congruunt.

11. Finem loquendi : dictorum summam, ad quam lectores omnes provocat : ut jam non necesse sit petere libros, qui per hominum manus nullo fine, aut operæ pretio circumferuntur, 9-12, neque se meditationibus, Hebr. studiis, assidua lectione conficere, 12 : sed unum id infigere animo, quod omnium caput est : librorumque omnium et cogitationum ipsiusque adeo vitæ summa : Deum time :

[568]

ejus observa : hoc est enim omnis homo.

14. Et cuncta quæ fiunt, adducet Deus in judicium pro omni errato, sive bonum, sive malum illud sit. et mandata ejus custodi, hoc est enim omnis homo.

Quia omne factum Deus adducet in judicium de omni abscondito, sive bonum, sive malum sit. hoc est omnis homo : ut alia, quibus se homo torquet, ne ad hominem quidem spectent. Clara ergo conclusio, quo omnia hujus libri dicta collimant, ut quando omnia vana sunt sub sole, ad id convertamur quod sit æternum.

14. Mt cuncta quæ fiunt : etiam in vitæ fine : alioquin ea pars vitæ quæ præcipua est, a Deo judice immunis esset. Pro omni errato : Hebr. pro omni occulto, abscondito, ut non modo aperta, sed etiam occulta peccata Dei judicio subsint, neque evadendi locus. Hunc dictorum finem, hanc summam pariter omnes audiamus, in eaque acquiescamus : ita faxit Deus.