Skip to the text

Appendice

Le catéchisme ayant été invoqué en témoignage dans la discussion présente, par Monseigneur l’évêque d’Orléans, il m’a semblé utile de produire ici un document peu connu en France, à l’aide duquel la question générale qui nous occupe va s’éclaircir encore, en même temps que cet incident inattendu y trouvera sa véritable appréciation. Il est de fait que, dans l’Église catholique, il n’existe qu’un seul catéchisme qui puisse être appelé en témoignage comme autorité décisive, dans une contestation théologique, et ce catéchisme est celui qui est appelé du concile de Trente, ou le Catéchisme romain. Il fut publié par saint Pie V, comme le Bréviaire et le Missel, avec cette diffé. rence, que le Pontife n’exigea pas d’une manière expresse l’adoption de ce catéchisme par toutes les Églises de l’univers catholique. Ce corps de doctrines n’en fut pas moins reçu partout avec acclamation, et un grand nombre des conciles provinciaux du xvie et du xvue siècles en recommandent l’usage dans les termes les plus formels, Le fait est que, en France, il ne se trouve pas aux mains de tous les curés, bien loin de servir de base à l’enscignerñent qu’ils dispensent à leurs peuples. Depuis un siècle et plus, des particuliers ont fabriqué de nombreux catéchismes plus volumineux les uns que les autres ; à peine si quelques-uns ont été honorés d’une approbation épiscopale, encore parmi ces derniers devons-nous compter celui de Montpellier, qui fut promulgué par un prélat notoirement hérétique. Il fut corrigé, sans doute, par le successeur orthodoxe de Colbert; mais le travail du Père Pouget n’en a pas acquis pour cela une autorité supérieure à celle des évêques particuliers qui l’ont approuvé. Pour le catéchisme comme pour la Liturgie, la sanction apostolique demeurera toujours l’inviolable sceau de l’autorité.

Le pieux et courageux Clément XIH, considérant que l’amour des changements tendait, au siècle dernier, à priver l’Église du grand bienfait d’un catéchisme universel, crut devoir adresser à tous les Patriarches, Primats, Archevêques et Évêques de l’Église catholique, un bref solennel dans lequel il signale les périls de cette mobilité continuelle, et les exhorte, au nom de la paix et de la tranquillité de l’Église, à prescrire l’usage du seul catéchisme qui est la règle de la foi catholique et de la discipline chrétienne. Le Pontife se plaint que l’amour de la nouveauté ait fait tomber des mains des Pasteurs un livre rédigé avec une si profonde doctrine, ct revêtu d’un consentement si universel, et il signale deux graves inconvénients qui ont résulte des nouveaux catéchismes. Le premier a été une atteinte portée à l’unité de l’enseignement et une occasion de scandale pour les faibles, qui, dit le Pontife, pensent ne plus habiter une terre d’un seul langage et d’un parler uniforme. Le second consiste dans les dissensions qui résultent nécessairement de la publication de ces divers exposés de la vérité catholique, les fidèles se trouvant à même de prendre parti les uns pour Apollo, les autres pour Céphas, d’autres pour Paul. Le Pontife juge donc qu’it est de son devoir de travailler à déraciner un tel abus, en réclamant les droits de ce livre vénérable, dont les enseignements avaient été soustraits au peuple fidèle par des hommes imprudents ou superbes, qui se prétendaient les plus sages dans l’Église. Il public donc de nouveau le Catéchisme romain, afin que les âmes des fidèles soient corroborées dans la doctrine de l’Église, ct préservées de la contagion de ces opinions nouvelles qui n’ont pour elles ni l’universalité ni l’antiquité.

La portée du bref, que nous donnons ici en entier, sera facilement comprise, et peut-être que ce document apostolique, dont la connaissance est très peu répandue parmi nous, ayant été publié à une époque où les rapports de la France avec le Sitge apostolique se réduisaient presque à de simples relations officielles; peut-être, dis-je, que la publicité donnée à ce document apostolique, contribuera en quelque chose à rectifier les idées sur l’existence de l’unique et véritable Catéchisme de l’Église catholique. La saine théologie y gagnerait assurément, et l’instruction des peuples en tirerait des fruits précieux.

Quant à Popportunité de la publication de ce bref dans la controverse liturgique, elle sera sentie par tout le monde. Le Siège apostolique regarde comme un malheur pour l’Église, que le catéchisme du concile de Trente ne soit pas suivi universcllcment, malgré la recommandation de saint Pie V. L’abandon du Bréviaire et du Missel du concile de Trente, si fortement et si directement établis l’une et Pautre par saint Pie V, ne saurait donc être un fait indifférent, et moins encore un perfectionnement pour l’Église catholique. En un mot, si après la bulle de saint Pie V ct le bref de Clément XIII, il n’est plus possible de dire que le meilleur catéchisme est celui qu’on récite ou qu’on explique le mieux; à plus forte raison, après la bulle du même saint Pie V, les brefs de Clément VJI et d’Urbain VIH, ct enfin le bref de notre Saint Père le Pape Grégoire XVI à Monseigneur l’archevêque de Rheims, sur le Bréviaire romain, il ne reste plus lieu de dire que le meilleur bréviaire est celui qu’on dit le mieux.

Clemens papa xiii

VENERABILIBUS FRATRIBUS PATRIARCHIS, PRIMATIBUS, ARCHIEPISCOPIS

Et episcopis.

Venerabiles fratres, salutem, et apostolicam

Benedictionem.

In dominico agro, cui excolendo, divina disponente providentia, præsumus, nihil tam vigilantem curam, et perseverantem requirit industriam, quam jacti boni seminis, catholicæ nimirum doctrinæ a Christo Jesu, et ab Apostolis acceptæ, nobisque traditæ custodia; ne si pigro otio, et inerti desidia negligatur, dormientibus operariis inimicus humani generis superseminet zizania ; ex quo fiat, ut in die messis, potius quam condenda in horreis, inveniantur ea, quæ urenda sint flammis. Atque ad tuendam quidem semel traditam Sanctis fidem Nos vehementer excitat Beatissimus Paulus, qui Timotheo scribit, ut bonum custodiat depositum quod periculosa tempora instarent cum in Ecclesia Dei homines mali, et seductores existerent, quorum opera adhibita insidiosus ille tentator, his erroribus incautas mentes conarctur inficere, qui sint evangelicæ veritatis inimici. Verum si, quod sæpe accidit, quædam in Ecclesia Dei sese extulerint pravæ sententiæ, quæ adversis quidem sibi frontibus pugnantes, in eo tamen conspirent, ut catholicæ fidei puritatem quoquo modo labefactent; tum vero difficillimum est, ea cautione inter utrumque hostem ita nostrum librare sermonem, ut nulli eorum l’erga vertisse, sed utrosque Christi hostes æque vitavisse, et condemnasse videamur. Atque interdum res est ejusmodi, ut facile diabolica falsitas, veri quadam similitudine, coloratis se tegat mendaciis, dum vis sententiarum brevissima adjectione, aut commutatione corrumpitur, et confessio, quæ operabatur salutem, subtili nonnunguam transitu vergat in mortem. Ab his propterea lubricis, angustisque semitis, quibus insistere, aut ingredi sine prolapsione vix possis, avertendi sunt fideles, ac præsertim qui rudiore sint ac simpliciore ingenio : nec per invia loca ducendæ sunt oves ad pascua : nec singularia quædam, etiam catholicorum Doctorum, placita iis sunt proponenda : sed illa certissima catholicæ veritatis nota tradenda est, doctrinæ universitas, antiquitas et consensio. Præterea cum non possit vulgus ascendere in montem in quem gloria Domini descendit; et transcendens terminos- ad videndum peribit; termini figendi sunt populo ab ejus Doctoribus per circuitum, ut ultra ea, quæ sunt ad salutem necessaria, aut summopere utilia, sermo non divagetur, et fideles Apostolico dicto pareant : non plus sapere quam oportet sapere, sed sapere ad sobrietatem

Hæc cum probe intellexissent Romani Pontifices prædecessores Nostri, in id omnem suam operam contulerunt, ut non modo venenata germina sub nascentium errorum anathematis gladio præciderent, sed etiam subcrescentes opiniones quasdam amputarent, quæ vel redundantia in Christiano populo, fidei uberiorem fructum impedirent, vel fidelium animis proximitate nocere possint erroris. Postquam igitur Tridentina Synodus, eas, quæ tum temporis Ecclesiæ lucem obfuscare tentaverant, hæreses condemnavit, et catholicam veritatem, quasi discussa errorum nebula, in clariorem lucem eduxit; cum iidem prædecessores Nostri intelligerent sacrum illum universalis Ecclesiæ conventum, tam prudenti consilio, tantaque usum esse temperantia, ut, ab opinionibus reprobandis abstineret, quæ Doctorum ecclesiasticorum auctoritatibus fulcirentur; ex ejusdem sacri Concilii mente aliud opus confici voluerunt, quod omnem doctrinam complecteretur, qua fideles informari oporteret; et quæ ab omni errore quam longissime abesset. Quem librum Catechismi Romani nomine typis impressum evulgarunt ; dupli» citer in ea re Jaudandi. Nam et illuc cam doctrinam contulerunt, quæ communis est in Ecclesia, et procul abest ab omni periculo erroris; et hanc palam populo tradendam disertissimis verbis proposuerunt, ita Christi Domini præcepto obtamperantes, qui Apostolos dicere in lumine jussit, quod in tenebris ipse dixisset, et quod ın aure audierant, super tecta prædicare (3), Ecclesiæque sponsæ obsecuti, cujus illæ voces : Indica mihi ubi cubes in meridie (4); ubi enim non sit meridies, atque ita perspicua lux, ut liquido veritas cognoscatur, facile pro ea recipitur falsitas propter veri similitudinem, quæ in obscuro difficulter a vero discernitur. Noverant enim fuisse antea, et deinceps futuros, qui pascentes invitarent, et sapientiæ, scientiæque uberiora promitterent pascua, ad quos multi confluerent, quia aquæ furtivæ dulciores sunt, et suavior panis absconditus (5). Ne igitur seducta vagaretur Ecclesia post greges sodalium, qui et ipsi sint vagi, nulla stabiles certitudine veritatis, semper discentes, numquam ad scientiam veritatis pervenientes (6); idcirco quæ ad salutem tantummodo essent necessaria, et maxime utilia, clare in Romano Catechismo, et dilucide explanata, christiano populo tradenda proposuerunt. Verum hunc librum non mediocri labore et studio compositum ome nium consensione probatum, ac summis laudibus exceptum his temporibus e Pastorum manibus propemodum novitatis amor excussit, cum alios atque alios catechismos extulerit nullo modo cum Romano: comparandos : unde duo mala extiterunt, quod illa fuerit in eadem docendi ratione prope sublata consensio, oblatumque pusillis quoddam scandali genus, quibus sibi ipsi jam non amplius esse videantur in terra labii unius, et sermonum eorumdem : alterum, quod ex diversis variisque tradendæ catholicæ veritatis rationibus ortæ sunt contene tiones, et ex’æmulatione, dum alius se Apollo, alius Cephæ, alius Pauli se dictitat sectatorem, disjunctiones animorum, et magna dissidia : quarum dissensionum äcerbitate nihil ad Dei gloriam minuendam exitialius putamus, nihil ad extinguendos fructus, quos e christiana disciplana æquum est fideles percipere, calamitosius. Itaque duplex hoc malum ut ab Ecclesia tandem amoliremur, illuc duximus redeundum, unde quidam parum prudenti consilio, nonnulli etiam superbia ducti, ut sese in Ecclesia jactitent sapientiores, jamdudum fidelem populum avocaverant ; et eumdem Catechismum Romanum, Pastoribus anima» rum iterum porrigendum existimavimus; ut qua ratione confirmata olim fuit catholica fides, et in doctrina Ecclesiæ, quæ est columna veritatis (2), fidelium mentes corroboratæ, eadem nunc a novis quoque opinionibus, quibus nec consensio, nec antiquitas suffragatur, quam longissime avertantur. Atque parabilior ut fieret liber, et maculis, quas operariorum vitio contraxerat, emendatior, illum ad ejus exemplum, quem Sanctus Pius V prædecessor Noster, ex Tridentinæ Synodi decreto vulgavit, iterum omni adhibita diligentia excudendum in Alma Urbe curavimus; qui in popularem sermonem ejusdem Sancti Pii jussu cone versus, et editus, propediem mandato itidem Nostro, typis impressus, denuo prodibit in lucem. Quod igitur hoc christianæ reipublice difficillimo tempore, ad pravarum opinionum fraudes removendas, et veram sanamque doctrinam propagandam, stabiliendamque opportunissimum subsidium cura Nostra præbet et diligentia, vestrum est, Venerabiles fratres, operam dare, ut a fidelibus recipiatur. Ac propterea hunc librum, quem veluti catholicæ fidei, et christianæ disciplinæ normam, ut etiam in tradendæ doctrinæ ratione constaret omnium consensio, Romani Pontifices Pastoribus propositum voluerunt, vobis, Venerabiles fratres, nunc maxime commendamus, vosque etiam enixe in Domino cohortamur, ut jubeatis ab omnibus, qui animarum curam gerunt, in informandis catholica veritate populis adhiberi, quo tum eruditionis unitas, tum charitas, animorumque servetur concordia. Vestrum enim cest tranquillitati omnium studere ; quæ denique sunt partes Episcopi : qui propterea illuc intentos oculos habere debet, ne quisquam propter suos honores superbe agendo schismata faciat, unitatis compage disrupta.

Nullum tamen aut certe exiguum hi libri fructum præbebunt utilitatis, si qui eos proponcre, et explanare audientibus debent, minus docendo sint ipsi idonei. Itaque permagni interest, ut ad hoc munus christianæ doctrinæ populo tradendæ, homines eligatis, non modo sacrarum rerum scientia præditos, sed multo magis et humilitate, et sanctificandarum animarum studio, et charitate flagrantes. Tota enim christiana disciplina non in abundantia verbi, non in astutia disputandi, neque in appetitu laudis et gloriæ, sed in vera et voluntaria humilitate consistit. Sunt enim, quos major quidem scientia erigit, sed a cæterorum societate disjungit; et quo plus sapiunt, co a concordiæ virtute desipiunt : qui Sapientia ipsa, Dei verbo admonentur : Habete sal in vobis, et pacem habete inter vos ita enim sapientiæ sal habendum, ut eo proximi amor custodiatur, et infirmitates condiantur. Quod si a sapientiæ studio, a cura etiam proximi ad discordias vertantur, sal sine pace habent; non virtutis donum, sed damnationis argumentum ; et quo melius sapiunt, co deterius delinguunt ; quos quidem damnat Jacobi Apostoli sententia illis verbis : Quod si zclum amarum habetis, et contentiones sint in cordibus vestris, nolite gloriari, et mendaces esse adversus veritatem : non est enim ista sapientia desursum descendens, sed terrena, animalis, diabolica : ubi enim zelus est, et contentio, ibi inconstantia, ct omne opus pravum. Quæ autem desursum est sapientia, primum quidem pudica est, deinde pacifica, modesta, suadibilis, bonis consentiens, plena misericordia, et fructibus bonis, non judicans, sine simulatione (2). Dum ergo Deum in humilitate cordis et afflictione animæ deprecamur, ut diligentiæ atque industriæ Nostræ conatibus, suam impertiat indulgentiæ ct misericordiæ largitatem, ne dissensio populum fidelem disturbet, utque in vinculo pacis, et in charitate Spiritus, unum sapiamus omnes, unum laudemus, et glorificemus Deum, et Dominum nostrum Jesum Christum, Vos Venerabiles Fratres salutamus in osculo sancto; vobisque omnibus, itidemque cunctis Ecclesiarum vestrarum fidelibus, Apostolicam Benedictionem amantissime impertimur. Datum in Arce Castri Gandulphi, die XIV. Junii MDCCLXI. Pontificatus Nostri Anno I. (Gi) Marc. IX. 40.

Deuxième lettre

L’évéque d’Orléans

Mdcccxlvi

Chapter 10 of 16