4. Confitemini Domino, quoniam bonus: quoniam in saeculum misericordia ejus.

5. Quis loquetur potentias Domini, auditas faciet omnes laudes ejus?

6. Beati qui custodiunt judicium, et faciunt justitiam in omni tempore.

7. Memento nostri. Domine, in beneplacito populi tui: visita nos in salutari tuo:

8. Ad videndum in bonitate electorum tuorum, ad laetandum in laetitia gentis tuae; ut auderis cum haereditate tua.

Confitemini Domino quoniam bonus: quoniam in aeternum [h. sceculum ] misericordia ejus.

Quis loquetur fortitudines Domini, auditas faciet omnes laudes ejus?

Beati qui custodiunt judicium, faciunt [al. et faciunt ] justitiam in omni tempore.

Recordare mei. Domine, in repropitiatione populi tui: visita me in salutari tuo.

Ut videam bona electorum tuorum, et laeter in laetitia gentis tuae: et exsultem cum haereditate tua.

,2‘ EX EIS NON REMANSIT. 13. ET CREDIDERUNT VERBIS EJUS, ET LAUDAVE- Vers- 13’ RUNT LAUDEM EJUS. Hic jam incipit Propheta in persona aliorum fidelium minus perfectorum, sed vere poenitendum, confiteri peccata sua, et peccata patrum ab egressu de JEgypto usque ad sua tempora, ut simul commemoret laudes misericordiae Dei, quae nunquam sinum poenitentibus claudit. Sunt autem hi octo versiculi satis noti ex historia libri Exodi, et ex Psalmo lxxvii; neque est hic ulla dissensio inter codice’s latinos, graecos et hebraicos. Illud, peccavimus cum patribus nostris, significat, socii fuimus patrum nostrorum in peccatis, quia imitati sumus peccata eorum, et sic implevimus mensuram eorum. Illud, non intellexerunt mirabilia, refertur ad illud tempus, quo filii Is rael egressi de AEgypto, cum vidissent exercitum Pharaonis post se venientem, adeo desponderunt animum, ut etiam quererentur de Mose, qui eos eduxerat de iEgypto, vide cap. xiv Exod. Nam si intellexissent mirabilia Dei tam multa, quae praecesserant, omnino confisi fuissent de potentia et auxilio Domini. Illud, et irritaverunt, significat filios Israel in angustiis illis constitutos, cum ante se cernerent mare Rubrum, postse Pharaonis exercitum, irritasse Deum diffidentia et incredulitate sua. Illud, ascendentes in mare, mare Rubrum, difficile est; nam mare est inferius terra, ac per hoc descenditur in mare, vel ad mare, non ascenditur. S. Augustinus respondet, illud, ascendentes, referri ad iEgyptum, ut sensus sit: ascendentes ex ^Egypto, et in mari Rubro, id est, ad littus maris Rubri constitutos, ibi irritasse iram Dei, itaque notandam esse virgulam post vocem ascendentes. Sed quia in textu latino non habetur t» mari, sedtn mare, et additur mare Rubrum, dicendum est illud, in mare, positum esse pro ad mare, ut sensus sit: Hebraei ascendentes de Algypto irritaverunt Deum ad mare Rubrum, sive ad littus maris Rubri. In hebraeo clarior est sensus, ubi sic legitur ad verbum: Irritaverunt super mare, mare Rubrum, id est, irritaverunt Deum, cum essent super mare Rubrum, id est, proximi mari Rubro. Illud, « increpuit mare, » metaplioricum est; significatur autem mare recessisse ad nutum Dei, quo modo recedit velociter, qui timet indignationem et minas viri potentis. Illud, in abyssis, sicut in deserto, est locutio similis illi, Matth. xt: « Caeci vident, surdi audiunt, » id est, qui erant caeci nunc vident, et qui erant surdi nunc audiunt. Abyssus enim significat profunditatem aquarum, quae contraria est locis desertis et arentibus. Itaque sensus est, deduxit, cos in abyssis, id est, in locis ubi solebant esse aquae profundissimae, ac si eos deduceret per desertum, ubi nullae sunt aquae. Illud, laudaverunt laudem ejus, in hebraeo est, cantaverunt laudem ejus; proinde laudaverunt, quod nos habemus, significat, celebraverunt concinentes laudem ejus; quid autem cantaverint, habetur Exod. xv, ubi ponitur canticum illud: « Cantemus Domino, gloriose enim magnificatus est, » etc. phrasis non omnino inusitata etiam apud Latinos; sic enim dicimus, vfrere vitam, et servire servitutem; sed apud Hebraeos frequens est ponere concupiscentiam pro re concupita, desiderium pro re desiderata, et petitionem pro re petita; unde sunt illa: « Desiderium eorum attulit eis, » Psal. lxxvii; et «: Dabit tibi petitiones cordis tui,» Psal. xxxvi; et in hoc Psalmo, versiculo sequenti: « Et dedit eis petitionem ipsorum, » id est, panes, carnes et aquam quae petierant. « Et misit saturitatem in animas eorum, » id est, satiavit appetitum ipsorum abundantia panum, carnium et aquarum copia, ut perspicuum est ex cap. xvi et xvn Exodi, et ex cap. xi et xx Numerorum. In hebraeo pro saturitatem, habetur tenuitatem, sive maciem. Sed Septuaginta Interpretes non legerunt T" razon, quod significat maciem, sed ratson, quod significat complacentiam; quod recte positum est pro saturitate, quia illis cibis saturamur, qui nobis valde placent; et hanc esse veram lectionem perspicuum est, quia est conformis Scripturae; sic enim legimus Exod. xii: «Vespere comedetis carnes, et mane saturabimini panibus; » et in Psalm. lxxii legimus: «Comederunt, et saturati sunt nimis; desiderium eorum attulit eis, et non sunt fraudati a desiderio suo. » Vers. i4. 44. Cito fecerunt, obliti sunt operum ejus, 47. ET IRRITAVERUNT MOYSEN IN CASTRIS, Vers. 1 7. AARON SANCTUM DOMINI. 18. Aperta est terra,etdeglutivitDathan, vers. is, 19. Et EXARSIT IGNIS IN SYNAGOGA EORUM! vers. 19. FLAMMA COMBUSSIT PECCATORES. Pergit Propheta in enarranda ingratitudine populi, qui cum vidisset miraculum tam insolitum in mari Rubro, et Deum tam eximie inde laudasset: mox, incurrente penuria panis et aquae, obliti sunt omnipotentiae et providentiae Dei, et in verba impatientiae et infidelitatis proruperunt. « Cito fecerunt, » id est, festinaverunt, sive acceleraverunt, ut clarius habetur in textu hebraico etgraeco. Quid autem cito fecerint, et in quo festinaverint, explicat dicens: « Obliti sunt operum ejus, » id est, festinaverunt oblivisci operum Dei mirabilium, quae viderant. « Et non sustinuerunt consilium Dei, » id est, non patienter exspectaverunt finem divino consilio constitutum. Deus enim, permittens illos ad tempus affligi, tentabat fidem, et spem, et dilectionem ipsorum: sed ipsi, non inlelligentes consilium Dei, murmurabant, quasi Deus curam illorum non gereret, aut eos juvare non posset. Explicat deinde in particulari, in qua re impatientes fuerint, dicens: « Et concupierunt concupiscentiam in deserto, et tentaverunt Deum in inaquoso, » id est, non potuerunt vel ad modicum tempus tolerare famem ct sitim in deserto inaquoso, ubi deerant panis et aqua. Illud, concupierunt concupiscentiam, est Attingit hoc loco Propheta historiam Dathan et Abiron, quae habetur cap. xvi libri Numerorum..« Et irritaverunt Moysen in castris, » id est, Core, Dathan et Abiron irritaverunt Moysen, objicientes ei quod imperium sibi usurpasset super filios Israel. « Aaron sanctum Domini, » id est, non solum Mosem, sed etiam Aaron fratrem ejus irritaverunt, quem Deus sibi sanctifi caverat, ut sacerdotio fungeretur. « Aperta est terra, et deglutivit Dathan » cum sociis ejus Core ct Abiron, et omni familia et substantia eorum. « Et operuit super congregationem Abiron, » id est, terra disrupta, posteaquam deglutivit schismaticos, iterum clausa est, et cooperuit omnem congregationem Abiron et sociorum ejus. Illud, super, redundat: quamvis enim habeatur in hebraeo, tamen S. Hieronymus vertit, et operuit synagogam Abiron; sed latinus interpres imitari voluit phrasim hebraicam, quod etiam fecerunt Septuaginta Interpretes. « Et exarsit ignis in synagoga eorum, flamma combussit peccatores: » nam, ut narratur in eodem cap. xvi Num., cum dcglutisset terra Core, Datban et Abiron, cum tabernaculis ipsorum, divino jussu excitatus est ignis, qui combussit ducentos quinquaginta viros, qui praesumpserant incensum offerre Deo, quod ad eorum officium non pertinebat; et paulo post, cum murmuraret populus contra Mosem, quasi ipse viros occidisset, iterum exarsit ignis immissus a Deo, qui cremavit quatuor millia et septingentos viros. Pro voce peccatores, in liebraso est quod im¬ pios significat. Itaque non significantur hoc loco quicumque peccatores, sed gravissimi, schismatici videlicet et eorum fautores. Vers. 20. 20. Et fecerunt vitulum in Horeb, et ado- vers. 22. 22. Obliti sunt Deum, qui salvavit eos; qui Cham, terribilia in mari Rubro. Moyses electus ejus stetisset in confractione Vers 24. 24. Ut averteret iram ejus, ne disperderet Detestatur nunc Propheta idololatriam populi, qui vitulum aureum fieri jussit, eumque tanquam Deum adoravit: et simul laudat misericordiam Dei, qui ad preces Mosis placatus, tam immane peccatum populo condonavit; habetur haec historia in lib. Exod. cap. xxxii. « Et fecerunt vitulum in Horeb, » id est, vitulum aureum ad similitudinem idoli Aegyptiaci, fieri curaverunt ab Aarone, qui metu compulsus obtemperavit vocibus populi. Fecerunt autem illud idolum in Horeb, id est, in regione adjacente monte Sinai, ut Theodoretus docet, et notum est ex Deut. cap. iv, vers. 15, et Exod. cap. xix, vers. 20. « Et adoraverunt sculptile, » vitulum videlicet aureum: quamvis enim vitulus ille opere potius conflatoris, quam sculptoris factus fuerit, ut habetur in textu hebraico, tamen sculptile dictum est significatione generali, ut comprehendit omnes imagines solidas, sive ligneas et marmoreas, quae proprie sculpuntur, sive aureas et argenteas, quae proprie conflantur. Meminit autem David montis Horeb, et sculptilis, cum notat idololatriam populi, quia in monte Horeb non multo antea Deus apparens initio divinae legis dixerat: « Non facies tibi sculptile, non adorabis ea, neque coles. » Itaque multum auget crimen Hebraeorum, quod in ipso loco fecerint et adoraverint sculptile, sive conflatile, ubi hoc ipsum praecise vetitum fuerat. « Et mutaverunt gloriam suam in similitudinem vituli comedentis foenum. » Exaggerat Propheta stultitiam Hebraeorum, quod substituentes idolum in forma vituli Deo vero, commutaverint gloriam suam, id est, Deum verum, qui erat gloria ipsorum, in imaginem animantis bruti: nec dicit, Deum in vitulum, sed, quod vilius est, in imaginem vituli, id est, rem pretiosissimam in rem vilissimam. « Obliti sunt Deum, qui salvavit eos, qui fecit magnalia in Aegypto, mirabilia in terra Cham, terribilia in mari Rubro. » Hoc etiam pertinet ad augendam stultitiam Hebraeorum, qui obliti sunt Dei, qui eos salvaverat de captivitate Pharaonis, ut colerent deum, qui neque se, neque alios salvare poterat: nam Moses contrivit vitulum aureum, et redegit in pulverem, ipso vitulo non se defendente, ac ne sentiente quidem. Item obliti sunt Hebraei Dei omnipotentis, « qui fecit magnalia in Aegypto, » id est, mirabilia signa et prodigia in tota terra Aegypti, quae etiam dicitur terra Cham, « et terribilia in mari Rubro, » siccans mare illud, ut transirent filii Israel, et iterum aquis replens, ut suffocarentur Aegyptii, et coluerunt deum inanem et imbellem, simulacrum videlicet mutum et inutile. Hic notanda est temeritas Joannis Calvini haeresiarchae, qui scripsit Hebraeos in vitulo aureo coluisse Deum verum; cum David aperte dicat: « Obliti sunt Deum, qui salvavit eos. » Et paulo ante: « Mutaverunt gloriam suam in similitudinem vituli comedentis foenum. » Vide quae scripsimus in libro De Reliquiis et imaginibus, cap. xm. « Et dixit, ut disperderet eos, si non Moyses electus ejus stetisset in confractione in conspectu ejus, » id est, tunc Deus dixit, ac pronuntiavit voluntatem suam esse, ut disperderet populum Hebraeorum; et fecisset, nisi Moses electus famulus ejus, intercessione sua obstitisset, « ut averteret iram ejus, ne disperderet eos. » Illud, in confractione, in hebraeo est quod significat, in divisione, sive in disruptione. S. Hieronymus secutus priorem significationem vertit, nisi Moyses stetisset medius contra faciem illius, id est, nisi opponens se medium divisisset Deum a populo, et eo modo fecisset, ne gladius irae Dei ad populum perveniret; sed Septuaginta Interpretes, secuti posteriorem significationem, verterunt, nisi stetisset in fractura, et disruptione, hoc est, nisi opposuisset se ruinae imminenti; vel, nisi disrupto jam muro stetisset in medio, ut impediret irruptionem ira; Dei. Itaque metaphora sumpta est, vel ab eo, qui sustinet ruentem fabricam, et impedit ne penitus ruat; vel ab eo, qui disrupto jam muro opponit se loco muri, ut arceat ingressum hostium: summa est, magnam vim habere intercessionem Sanctorum apud Deum, ut hoc loco S. Augustinus annotavit. Et certe si non essent assiduae preces servorum et amicorum Dei, quibus Deus placari se patitur, mundus, qui « totus in maligno positus est,» ut scribit B. Joannes I epist. cap. v, non tam diu subsisteret. 25. Et pro nihilo habuerunt terram desiderabilem. 26. Non crediderunt yerbo ejus, et murmuraverunt IN TABERNACULIS SUIS: NON EXAUDIERUNT vocem Domini. Stultitia Hebraeorara adorantium vitulum. Temeritas Calvini arguitur. Intercessionis sanctorum magna vis. In parte versiculi 24, in qua novum versum incipiunt Hebraei, et tribus sequentibus versiculis, commemorat Propheta peccatum illud populi hebraei, quo spreverunt terram promissionis, quam Deus esse dixerat fluentem lacte et meile. Habetur haec historia in lib. Num. xm et xiv, et clarius Deuter. i. « Et pro nihilo, inquit, habuerunt terram desiderabilem, » id est, terram promissionis, quam uti felicissimam desiderare debuissent, ipsi contempserunt, et pro nihilo habuerunt, dicentes: « Terra haec devorat habitatores suos. » S. Hieronymus vertit, et despexerunt terram desiderabilem. « Non crediderunt verbo ejus, » id est, Dei, qui toties dixerat terram esse optimam; » et murmuraverunt in tabernaculis suis » adversus Dominum, qui de ^Egypto illos eduxerat, ut in terram promissionis induceret. « Non exaudierunt vocem Domini, » id est, non obedierunt praeceptis ejus. « Et elevavit manum suam super eos, ut prosterneret eos in deserto: et ut dejiceret semen eorum in nationibus, et dispergeret eos in regionibus, » id est, levavit manum suam gladio justitiae armatam super peccatorem populum suum, ut eos qui tunc murmuraverant occideret in deserto: et filios eorum dejectos et abjectos dispergeret inter gentes, ut non essent amplius populus, aut respublica. Et quidem illud prius executioni mandavit Deus: omnes enim, qui murmuraverant, mortui sunt in solitudine, ut Scriptura refert Num. xiv. Illud autem posterius non mandavit tunc executioni propter preces Mosis: sed postea irritatus majoribus sceleribus omnino implevit, tum sub rege Babylonis, tum praecipue sub Tito et Vespasiano, ut nos videmus. Quo loco notandum est quam graviter irascatur Deus in eos, qui spernunt regnum coelorum nobis a Dei Filio praedicatum et promissum, si tam graviter iratus est Hebraeis, quod spreverint terram promissionis praedicatam a Mose, quae nihil aliud nisi terra erat, et figura regni coelorum. Vers. SO. 30. Et IRRITAVERUNT EUM IN ADINVENTIONIBUS SUIS, ET MULTiTLICATA EST IN EIS RUINA. Vers. 3i 31. ET STETIT PH1NEES, ET PLACAVIT, ET CESSAVIT QUASSATIO. Attingit hoc loco David aliud peccatum populi, cujus historia habetur Num. xxv. Nam, ut ibi le- gimus, filii Israel decepti a filiabus Moab, coeperunt fornicari cum eis, et colere idolum earum, dictum Beelphegor: ex quo iratus Dominus jussit suspendi in patibulis omnes principes populi. Sed cum Phinees filius Eleazari, nepos Aaronis Sacerdotis, zelo Dei ductus, occidisset unum de filiis Israel una cum muliere Madianitide, in ipso actu fornicationis, placatus fuit Deus, ob meritum zeli ipsius, toti populo. « Et initiati sunt Beelphegor, » id est, et addiderunt filii Israel ad alia peccata, ut initiarentur, sive consecrarentur in honorem idoli Moabitarum, quod vocabatur Beelphegor. Dicebatur autem idolum Moabitarum Beel Phegor a monte Phegor, cujus montis mentio fit Num. xxv, quasi diceretur: Dominus Phegor; SjD enim Dominum significat. Baal et Beel idem sunt; sed Hebraei dicunt, Baal Phegor, Graeci Beel Phegor. « Et comederunt sacrificia mortuorum, » id est, comederunt sacrificia oblata diis mortuis, non Deo vivo, qui unus est Deus: dicuntur au- Dii mortem. dii mortui, vel ipsa idola, quae, velutimor- tl^jcai‘|ui tua, oculos habent et non vident, aures habent tur? et non audiunt; vel homines mortui, qui a paganis referebantur in deos, quales erant in iEgypto Apis et Serapis, apud Graecos Jupiter et Apollo, apud Romanos Romulus et alii. « Et irritaverunt eum in adinventionibus suis, et multiplicata est in eis ruina, » id est, irritaverunt Deum in cultu novorum deorum, quem ipsi excogitaverunt, non quod ipsi primi fuerint inventores idoli Beelphegor, sed quod fuerint primi, qui cultum illius idoli a Moabitis acceptum introduxerunt in populum Israeliticum. «Et multiplicata est in eis ruina, » id est, propter hoc peccatum multiplex ruina facta est in populo, plurimis videlicet misere interemptis. « Et stetit Fhinees, et placavit, et cessavit quassatio, » id est, Phinees zelo divini honoris accensus stetit intrepidus adversus impios desertores antiquae religionis, et placavit zelo suo Deum, et sic cessavit inchoata strages in populo Dei. Vox hebraica ty72 ambigua est: nam et judicare, atque oratione placare significat. S. Hieronymus primam significationem secutus vertit, stetit Phinees, et dijudicavit. Septuaginta Interpretes secuti tertiam significationem verterunt, stetit Phinees, et placavit: uterque sensus est verus. Phinees enim dijudicando et damnando, ac puniendo impios, hoc facto quasi sacrificio Deo gratissimo Deum placavit. « Et reputatum est ei in justitiam, » id est, a Deo qui scrutatur corda, et qui probe novit optimam intentionem Phinees, reputatum est hoc factum non injusta caedes, sed justa punitio, quae non poenam mereretur, sed laudem et praemium: idque « in generationem et generationem usque in sempiternum. ii Hoc dicit Propheta, quia propter meritum illius facti, ut habetur Num. xxv, stabilivit Deus dignitatem summi sacerdotii ipsi Phinees et posteris ejus in aeternum, id est, toto tempore quo duraret respublica Judaica. 33. Et irritaverunt eum ad aquas contradictionis: ET VEXATUS EST MOYSES PROPTER EOS, QUIA EXACERBAVERUNT SPIRITUM EJUS. Transit Propheta ad aliud peccatum Judaeorum, quod habetur in lib. Num. cap. xx. Ubi populus altercari coepit cum Mose propter aquae penuriam; Moses autem perturbatus nonnihil haesitasse videtur dicens: « Nuin de petra hac aquam vobis poterimus ejicere? » percussit tamen bis virga petram, et egressae sunt aquae in maxima copia. Sed Deus, subiratus Mosi, propter haesitationem, punivit eum ea poena, ut non introduceret ipse populum in terram promissionis, sed moreretur in itinere. « Et irritaverunt eum, » id est, Hebraei Deum, « ad aquas contradictionis, » id est, in eo loco, ubi propter aquae penuriam contradixerunt Mosi, et jurgati sunt adversus eum. « Et vexatus est Moyses propter eos, » id est, et anxiatus est, atque afflictus Moses propter jurgia populi. « Quia exacerbaverunt spiritum ejus, » id est, quia jurgando et murmurando adversus Mosem, ad amaritudinem et tristitiam adduxerunt spiritum ejus, qui alias alacer et promptus esse solebat ad omnia Dei mandata sine ulla haesitatione complenda. 34. Et distinxit in labiis suis, non disperdiderunt GENTES, QUAS DIXIT DOMINUS ILLIS. 35. Et commixti sunt inter gentes, et didicerunt OPERA EORUM; et servierunt sculptilibus EORUM, ET FACTUM EST ILLIS IN SCANDALUM. Aliqui conjungunt primam partem versiculi trigesimi tertii cum versiculo superiore, ut sensus sit: Moses non plena fide imperavit petrae, ut aquas funderet, quemadmodum jusserat Deus dicens Mosi et Aaroni, «Loquimini ad petram et ipsa dabit aquas; » sed cum distinctione et dubitatione dixit: « Num de petra hac vobis aquam poterimus ejicere?» Itaque illud, «distinxit inlabiis suis,» significare volunt Mosem non absolute imperasse petrae, sed distinguendo et dividendo verba haesitasse; sic enim hunc locum intellexerunt S. Augustinus, et auctores graeci Theodoretus et Euthymius. Caeterum adversus hanc expositionem duo pugnant. Unum, quod verba sic exposita non cohaerent cum sequentibus, « non disperdiderunt gentes, » etc. Alterum, quod verbum tum graecum, tum hebraicum, tum etiam latinum, distinguere labiis, in aliis locis Scripturae, non significat dubitare, vel haesitare, sed absolute pronuntiare, Vsalm. lxv: «Reddam tibi vota mea, quae distinxerunt labia mea, » ubi habetur idem verbum groecum ^tacTeXXetv, quod habetur hoc loco, ut etiam habetur Num. cap. xxx, et Levit, cap. v, ubi agitur de promissione voti, vel juramenti. Sic etiam vcx hebraica NI33 bata, quae habetur hoc loco, significat loqui, pronuntiare, ut patet ex cap. v Levit., et cap. xxx Num. supra citatis; nusquam autem dubitare, vel haesitare. Denique vox latina, distinguere labiis, et distincte loqui, non videtur ad ambiguitatem, sed perspicuitatem potius pertinere. Existimo igitur, salvo meliore judicio, in hoc versiculo inchoari aliam historiam, quae habetur in libro Judicum, ubi legimus Hebraeos non disperdidisse omnes gentes idololatras ex terra promissionis, quemadmodum Dominus jusserat, sed habitasse cum illis, et didicisse superstitiones et sacrilegia eorum. Ait igitur David: « Et distinxit in labiis suis, » id est, Deus aperte pronuntiavit, et reprehendit Hebraeos, quod non exterminaverint gentes, «quas dixit Dominus illis, » id est, quas ipse idem Dominus jusserat exterminari, Deut. cap. vii. Videtur David alludere ad verba angeli, qui in persona Domini sic loquitur in cap. ii Judic.: « Eduxi vos de JE- gypto, et introduxi in terram, pro qua juravi patribus vestris, et pollicitus sum ut non facerem irritum pactum meum vobiscum in sempiternum, ita duntaxat, ut non feriretis foedus cum habitatoribus terrae hujus, et aras eorum subverteretis; et noluistis audire vocem meam. » « Et commixti sunt inter gentes, et didicerunt opera eorum, et servierunt sculptilibus eorum. » Id notum est ex toto libro Judicum. «Et factum est illis in scandalum, » id est, in ruinam: ea enim causa fuit, ut traderentur a Deo in potestatem diversorum regum idololatrarum, ut patet ex cap. n Judic., vel potius ex toto libro. Justum enim fuit ut qui diabolum pro Deo elegerant, traderentur in servitutem eorum, quibus diabolus dominabatur. 36. Et immolaverunt filios suos, et filias SANGUINEM FJLIORUM SUORUM, ET FILIARUM SUARUM, QUAS SACRIFICAVERUNT SCULPTILIBUS CHANAAN. 38. Et INFECTA EST TERRA IN SANGUINIBUS, ET CONTAMINATA EST IN OPERIBUS EORUM, ET FORNICATI SUNT IN ADINVENTIONIBUS SUIS. Haec non habentur in libro Judicum: tamen vera esse necesse est, cum a Spiritu Sancto per Prophetam dicantur, et credibile est ea per traditionem a majoribus ad Davidem pervenisse. Semel Deus verus imperavit Abrahamo, ut filium immolaret: quod tamen perfici noluit, contentus praeparatione mentis ad obeJiendum: dii vero falsi, daemones videlicet, inimici crudelissimi generis humani, invidentes Deo tantam servi sui Abrahami obedientiam, non contenti promptitudine voluntatis, reipsa filios et filias sibi sacrificari a propriis parentibus voluerunt. Et tanta erat caecitas hominum, ut non agnoscerent tyrannidem daemoniorum, et quantum interesset inter jugum suave Conditoris et compedes ferreas et durissimas destructoris. Illud, infecta est terra in sanguinibus, in greeco est, ecp ovoxtW,0io, id est, interfecta est terra. Sed in hebraeo est, q:nn theJienaph, id est injecta Vers. Diabolus cur sibi immolari filios a parentibus voluerit? sive polluta; sensus autem idem est: dicitur enim terra interfecta, id est, destructa in sanguinibus, quando ob multitudinem interfectorum, et copiam sanguinis effusi desolatur: sive autem dicatur terra destructa, sive polluta sanguine, significatur caedes facta filiorum et filiarum in sacrificium daemoniorum; sed per verbum destructa, sive desoluta, significatur major caedes, quam per verbum infecta. Illud vero, et fornicati sunt in adinventionibus suis, significat spiritualem fornicationem, quam committebat synagoga Judaeorum, quae Deo desponsata fuerat, cum adorabat idola, illisque tanquam adulteris viris se subjiciebat. Dicitur vero cultus idolorum propria ipsorum adinventio, quia non eam didicerant a Mose legislatore, sed ipsi per se cogitaverant bonum esse imitari gentes idololatras. 39. Et iratus est furore Dominus in populum suum, et abominatus est hereditatem suam. 40. Et tradidit eos in manus gentium, et 41. Et tribulavertjnt eos inimici eorum, humiliati SUNT SUB MANIBUS EORUM, SEPE LIBERAVIT EOS. 42. Ipsi autem exacerbaverunt eum in CON- Filio suo:et humiliati sunt in iniquitatibus suis. 43. Et vidit, cum tribularentur, et audivit 44. Et memor fuit testamenti sui, et pgeni- 45. Et dedit eos in misericordias, in conspectu OMNIUM QUI CEPERANT EOS. In his septem versiculis decantat Propheta historiam libri Judicum, in qua narratur Hebraeos ob peccata sua, quibus Deum ad iracundiam provocabant, traditos fuisse a Deo frequenter in potestatem hostium, Moabitarum, Ammonitarum, Philistinorum et aliorum: sed cum ad poenitentiam redirent, solitum quoque fuisse Deum excitare virum aliquem strenuum, per quem liberarentur, ut Jephte, Gedeonem, Samsonem et alios. Versiculus 42, ubi dicitur, «Exacerbaverunt eum in consilio suo,» non significat in consilio Dei de liberandis Hebraeis, ut multi existimant, sed in consilio ipsorum Judaeorum, qui saepe consilium inibant recedendi a Deo: nam in hebraeo habetur expresse, in consilio ipsorum; proinde illud, suo, quod apud Latinos est ambiguum, explican¬ dum est per textum hebraicum, ubi nulla est ambiguitas. Ultimus versiculus: « Et dedit eos in misericordias in conspectu omnium, qui ceperant eos, » duobus modis exponi potest. Primum, ut sensus sit: Fecit Deus per providentiam suam, ut qui captivos duxerant Hebraeos, eorum misererentur, et vel relaxarent, ut fecit Cyrus et Darius; vel benigne tractarent, ut fecit Nabuchodonosor cum multis Hebraeis. Ita exponit Theodoretus, sed exempla ejus misericordiae non facile invenientur, nisi post tempora Davidis, et praeterea David dicit: «In conspectu omnium, qui ceperant eos; non est autem verum omnes, qui ceperant Hebraeos, habuisse erga eos misericordiam, neque ante tempora Davidis, neque postea. Videtur igitur probabilior sententiaS. Augustini, quam etiam attingit Euthymius, ut sensus sit: «Dedit eos in misericordias, » id est, fecit cum eis Deus misericordiam, sive posuit eos in sinu misericordiae sua1, «in conspectu omnium, qui ceperant eos,» id est, videntibus et mirantibus iis qui eos ceperant; semper enim Deus fam evidenti signo misericordiae suae liberavit populum suum sive de iEgypto, sive de potestate Moabitarum, vel Philistinorum, vel aliorum, ut ne hostes quidem negare possent Deum pugnare pro populo suo. Reliqui versiculi nullam habent difficultatem. 46. Salvos nos fac. Domine Deus noster, et vers. 48. 47. UT CONFITEAMUR NOMINI SANCTO TUO ET Vers. 47. GLORIEMUR IN LAUDE TUA. 48. Benedictus Dominus Deus Israel a se- vers. 48. CULO, ET USQUE IN SEGULUM} ET DICET OMNIS POPULUS, FIAT, FIAT. Haec est conclusio Psalmi, qua precatur Deum Propheta, ut omnem populum fidelem congreget de nationibus, id est, reducat omnes dispersos ad coetum piorum, ut omnes simul gratias agant Deo, eumque laudent, et glorientur in laude ipsius. Existimant quidem aliqui Davidem loqui de dispersione et captivitate Babylonica, quam per spiritum praevidebat futuram; sed credibilius est eum loqui de dispersione inter gentes, quae adhuc supererant in terra promissionis, initio regni Davidis, adversus quas gentes multa ipse bella gessit, ut perspicuum est ex lib. I et II Regum. Concludit postremo David Deum laudans, et dicens; «Benedictus sit Dominus Deus Israel» omni tempore, vel potius in aeternum, et omni; populus confirmet benedictionem, dicens: « Fiat, fiat, » sive Arnen, amen. Atque hic est finis libri IV secundum Hebraeos.