Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt qui aedificant eam.

Nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vigilat qui custodit eam.

2. Vanum est vobis ante lucem surgere: surgite postquam sederitis, qui manducatis panem doloris:

Cum dederit dilectis suis somnum:

3. Ecce haereditas Domini, filii, merces, fructus ventris.

4. Sicut sagittae in manu potentis, ita filii excussorum.

5. Beatus vir qui implevit desiderium suum ex ipsis: non confundetur cum loquetur inimicis suis in porta.

Nisi Dominus aedificaverit domum, in vanum laboraverunt qui aedificant eam.

Nisi Dominus custodierit civitatem, frustra vigilat qui custodit eam.

Frustra vobis est de mane surgere [al. consurgere ]: postquam sederitis, qui manducatis panem dolorum: sic dabit diligentibus se somnum.

Ecce haereditas Domini, filii: merces, fructus ventris.

Sicut sagittae in manu potentis, ita filii juventutis.

Beatus vir qui implevit pharetram suam ex ipsis: non confundentur, cum loquentur inimicig suis in porta.

Argumentum. — Docet, nihil proficere hominum labores, nisi Deo juvante, itaque ex Jova pendere habitationem, Cacuritatem, quaestum, victum, liberorum stirpem.

1. Canticum ascensionum, Salomonis carmen,

Nisi Jova exstruat domum,

frustra laborant ( gall. se fatiguent ) structores ejus in eo (labore); nisi Jova custodiat urbem, frustra vigilat custos.

2. Frustra vobis est, o matulinantes surgere,

retardantes sedere (quiescere a labore), comedentes panem laborum: sic dat Jova dilecto suo per somnum.

3. Ecce donum (propr. haereditas') Jovee sunt liberi, praemium est fructus uteri.

4. Sicut sagittae in manu herois, sic sunt lilii juventutis.

5. Beatus vir, qui implevit pharetram suam illis (sagittis)!

Non confundentur quando dicent (causam) cum inimicis suis in porta.

Vers. 1. In eo: Maurer, in ea, domo scii. — Vers. 2. Alii, morantes sedendo, operi faciendo in seram usque noctem assidentes. Laborum, magno labore paratum. Sic, i. e. tot ac talia bona, quot et qualia vos multa opera quaeritis. Rosenmull. ita dabit dilecto suo somnum: ita, i. e. quemadmodum vos frustra fatigamini, ut vix pauxillum somno et quieti indulgeatis, ita e diverso Deus iis, quos diligit, quiete e sine curis dormire concedit. Alius, vere (profecto) dat Deus dilectis suis somnum. — Vers. 4. Lyricorum more, exspatiatur vates, docens quantum bonum sit educasse liberos. Filii juventutis, quos quis juvenis genuit, i. e. adulti et robustiores, quales firmissimum praesidium solent esse domus paternae et senescentium parentum, quod ipsum significatur eo, quod dicuntur esse sicut sagittae in munu herois. Alius

Psalmi

hujus

tas.

cum Vulg. filii excussorum, puta qui plurimis aerumnis vexantur, ut neourim sit partiet p. paul verbi ”1J73 excussit. Caeterum hsec filiorum cum hastilibus comparatio Arabibus etiam familiaris est. Vers. 5. on fundentur, i. e. causa cadent, puta patres talibus filiis stipati. Alii ad filios referunt, ob plural. numerum, sed sine idonea causa, eodem tamen sensu.

Canticum Graduum Salomonis.

Psalmus hic semper mihi visus est supra modum obscurus, el nunc etiam post longum studium fateor me non perfecte assequi litteralem sensum. Probabilior expositio videtur esse illa, quam tradiderunt Graeci, S. Joannes Chrysostomus, Theodoretus et Euthymius, quod videlicet pertineat hac prophetica exhortatio, sive admonitio, ad populum Hebraeorum post reversionem a captivitate Babylonica, quando laborabat in aedificanda domo Dei, et restauranda civitate Jerusalem, et a vicinis gentibus toto fere illo tempore vexabatur et impediebatur. Huc etiam pertinere videtur titulus: Canticum graduum Salomonis; tribuitur enim Salomoni haec adhortatio, quoniam ipse prior aedificavit domum Domini et civitatem Jerusalem amplificavit, et multis bonis replevit. Ipse igitur commode introducitur qui admoneat Zorobabelem, qui fuit quasi alter Salomon, quomodo se gerere dpbeat in domo et civitate reaedificanda, custodienda et amplificanda. Sed altiore sensusverus Salomon, id est pacificus, Christus, qui est pax nostra, juxta Apostolum, admonet eos qui ad veram pacem aspirant, et aspirando ascendunt de valle lacrymarum ad visionem pacis, Jerusalem coelestem, quomodo debeant tedificare et custodire domum, sive civitatem Ecclesiie; tum etiam quia unusquisque sibi per bona opera domum eedificare debet in coelo, eamque custodire, ut ad eam suc/tempore feliciter inhabitandam, perpetuoque possidendam, ascendat. Scio nonnunquam in Scripturis, per wdrficationcm domus, intelligi fecunditatem sive copiam filiorum. Sed hunc Psalmum communis expositio Patrum de vera domo Dei, id est, de templo, sive materiali, sive mystico, non de carnali filiorum copia intelligendum esse docuit.

1. Nisi Dominus jedificaverit domum, in

Haec dicuntur Judaeis aedificantibus domum Dei, id est templum, quando infeliciter opus procedebat, impedientibus vicinis gentibus, ut scribitur ini lib. Esdrce. Admonentur autem, ut cogitent, nihil valere opera hominum, nisi primarius aedificator Deus adsit; et ideo non solum operentur manibus, sed etiam corde et ore Deum invocent, et in ejus adjutorio praecipue fidant. « Nisi Dominus aedificaverit domum, » id est, nisi Dominus invocatus cum fiducia operantibus adfuerit, « In vanum laboraverunt qui aedificant eam, » id est, omnis labor frustra consumptus est, et frustra etiam deinceps consumetur. Haec eadem dicuntur praepositis Ecclesiae, qui praedicatione verbi Dei convertere nituntur homines ad Deum, et ex iis templum Domino, id est Ecclesiam, aedificare, juxta illud I Corinth. iii: « Dei aedificatio estis; » et ibidem: «Ut sapiens architectus fundamentum posui, alius autem supaeredificat; » sed nisi adsit ille principalis arehiteclus, qui dixit Mattii, xiv: « Super hanc petram aedificabo Ecclesiam meam, v in vanum aedificant homines, frustra praedicant doctores verbi Dei, dicente Domino: « Sine me nihil potestis facere, » Joan. xvi. Denique dicuntur eadem unicuique nostrum, qui domum nobis per actus fidei, spei et charitatis in coelo aedificare

debemus: domus enim Dei, ut S. Augustinus ait serm. 22 De Verbis Apostoli, credendo fundatur, sperando erigitur, diligendo perficitur, neque ullus in coelesti patria civis admittitur, qui talem domum non ante paraverit. Sed haec domus magis orando et gemendo, quam operando fabricatur, quia « non sumus sufficientes cogitare aliquid ex nobis, tanquam ex nobis, » II Cor. iii.

2. Nisi Dominus custodierit civitatem, frus- vers. i.

Cum civitas Hierusalem post captivitatem aedificaretur, simul aedificanda et simul custodienda erat, ut testatur Scriptura in lib. II Esdrce. Gentes enim quae in circuitu erant, non solum impedire conabantur aedificationem, sed etiam demoliri quod aedificatum fuerat: et ideo filii Israel una manu gladium tenebant, altera faciebant opus, etmulti eorum dispositi ad custodiendum, perpetuas agebant excubias. Sed nihilominus tot vigiliis suis nihil profecissent, nisi Dominus civitatem custodire voluisset. Hoc idem contingere certum est praepositis Ecclesiae, qui simul aedificare Ecclesiam, et simul custodire debent: versamur enim iu medio inimicorum, qui nihil magis oderunt, quam Ecclesiae amplificationem. Et quamvis episcopis ad hoc detur in Ecclesia locus altior, ut quasi e specula omnia prospicere, et populum custodire possint, tamen neque corda

penetrant, neque ubique cum omnibus esse possunt; ideo « nisi Dominus custodiat civitatem, frustra vigilat qui custodit eam. » Hoc ipsum singulis nobis accidere solet, ut dum per bona opera domum nobis Aedificamus, non desint hostes, qui variis tentationibus destruere moliantur aedificium inchoatum; unde nos Apostolus armat, scribens Ephes. cap. vi, dum dicit: « Accipite armaturam Dei, ut possitis resistere in die malo; » et infra: «In omnibus sumentes scutum fidei, in quo possitis omnia tela nequissimi ignea extinguere. » Sed nisi Dominus nobis adsit, et nos saepe dormitantes custodiat, et pro nobis pugnet, frustra erit omnis labor noster.

Filii Israel prae nimia sollicitudine, dum in angustiis essent, ante lucem opus aedificationis aggrediebantur, ideo monet illos Spiritus Sanctus nihil profuturum quod ante lucem operari incipiant, nisi Dominus illis adfuerit; sed si Dominum adjutorem habuerint, et in illo spem suam posuerint, opus prospere successurum, etiamsi post necessariam quietem, orto jam sole operi se accingant. « Vanum, inquit, est vobis aDte lucem surgere, » ad opus videlicet aedificationis prosequendum; ubi subintelligendum est: Nisi Dominus aedificaverit domum, vel « custodierit civitatem; » et ideo confidentes in Domino, et illum assidue invocantes, «surgitc postquam sederitis, » id est, post nocturnam atque necessariam quietem, surgite ad opus, « qui manducatis panem doloris, » id est, vos, qui in angustia et oppressione nunc vivitis propter infestationem continuam inimicorum. Sed in sensu magis intento a Spiritu Sancto monentur praepositi Ecclesiae, et singuli etiam fideles, ut in aedificanda domo, sive communi, sive particulari, non magis fidant operationi, quam orationi; sed imitentur Dominum, qui per noctes vigilabat in oratione, juxta illud Luc. vi: « Erat pernoctans in oratione Dei» etinterdiu condonabatur, et miraculis sermonem confirmabat; necnon Apostolos imitentur, qui in Ad. cap. vi, dicunt: « Nos autem orationi et ministerio verbi instantes erimus. » « Vanum, inquit, vobis est ante lucem surgere, » id est, totum tempus consumere in aedificatione vel custodia. «Surgite postquam sederitis, » id est, surgite ad opus postquam sederitis, vacantes quieti contemplationis et orationis. « Qui manducatis panem doloris, » id est vos, qui prae desiderio coelestis patriae assidue gemitis et dicitis: « Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte, dum dicitur mihi quotidie: Ubi est Deus tuus? » Qui enim valde amant, dum non possunt frui praesentia rei amatae, sustentantur interim desiderio et gemitu, et eo modo lacrymae fiunt illis panes die ac nocte, id est, in prandio et coena.

In hebraeo non habetur illud, surgite; sed videntur Septuaginta legisse paulo aliter quam nunc habeatur in nostris codicibus; ubi enim nunc est Olp, id est surgere, ipsi videntur legisse 10*lp, surgite; et quamvis Euthymius ex groeco codice legat surgere, tamen veteres Patres legunt surgite, ut S. Hieronymus et S. Augustinus in Commentario; et videtur etiam S. -Joannes Chrysostomus ita legisse. Denique ita legit S. Hilarius, qui, ut S. Hieronymus scribit in lib. De Scriptoribus Ecclesiasticis, imitatus est Origenem in explanatione Psalmorum. Certum autem est Origenem et alios veteres Graecos et Latinos habuisse codices correctiores, quam unus Euthymius habuerit, nisi forte Euthymius etiam legerit surgite, sed corrigendum putaverit esse textum, unius litterae mutatione: nam rppea0at est surgere, et e-ppea 6e est surgite.

4. Cum dederit dilectis suis somnum, ecce vers.4.

Post exhortationem et admonitionem, addit Propheta consolationem, praedicens, fore ut post praesentes tribulationes, det Dominus pacem et quietem populo suo, et tunc filios Israel manifeste futuros Dei haereditatem, et potentissimos atque fortissimos, ut nullos deinceps hostes passuri sint; quae Prophetia respicit novum populum, id est, Ecclesiam Christi, cujus typus erat templum, et civitas ipsa Hierusalem. Nam, ut S. Augustinus demonstrat lib. XVIII De Civitate Dei, cap. xlv, Judaeis post civitatis et templi in- Temstaurationem omnia in deterius prolapsa sunt, pium indonec per Vespasianum et Titum iterum civitas cens,,m eversa, et templum incensum fuit. Ait igitur: civitas «Cum dederit dilectis suis somnum, » id est, sub cum pacem et quietem Dominus populo suo de- Ty° et derit, mittens ad illos verum Salomonem, qui siano. templum verum, id est. Ecclesiam suam fundabit et propagabit, atque ipsos etiam imperatores orbis terrae illi subjiciet. « Ecce haereditas Domini, filii merces fructus ventris, » id est, ecce tunc apparebit, quod haereditas Domini erunt filii plurimi, juxta illud Psalm. ii: « Postula a me, et dabo tibi gentes haereditatem tuam, et possessionem tuam terminos terrae; » et « merces » ejusdem Christi Domini erit « fructus ventris, » filii videlicet plurimi, juxta illud Isai. liii: « Si posuerit pro peccato animam suam, videbit semen longaevum. » Nam, ut saepe monuimus, frequentissime in Psalmis idipsum bis repetitur. Itaque idem est, haereditas Domini filii, et merces fructus ventris, id est, Christi Domini haereditas et merces erunt multi filii, qui nihil aliud sunt, nisi fructus ventris. Atque haec expositio est conformis hebraeo textui, ubi vox illa, fructus, est nominativus casus, non genitivus; sed in editione graeca vox fructus est casus genitivi, et ideo juxta graecum codicem sensus erit, quod filiorum multi-

tudo erit hcereditas Domini, et merces Christi, qui Christus vere proprieque fructus ventris fuit, cum non ex viro, sed ex sola Virgine ortum habuerit; et haec fortasse verior est expositio, quoniam verbum hebraicum potest mutatis punctis reddi per genitivum, sed verbum graecum non potest reddi per nominativum. Proinde si codices omnes conciliandi sint, haec posterior expositio priori anteponenda erit. Jam vero si Psalmus explicetur secundum altiorem sensum, in hoc versiculo praedicitur felicitas coelestis Hierusalem, quae post somnum mortis temporarias in resurrectione manet eos, qui sicut oportebat ad patriam sempiternam passibus amoris et fidei ascendere properarunt. Ait igitur: « Cum dederit dilectis suis somnum, » id est, cum post varios labores et certamina dederit Deus omnibus dilectis suis, tam praepositis Ecclesiae asdificatoribus, quam privatis fidelibus domum sibi per opera bona fabricantibus, somnum beatae mortis, « ecce haereditas Domini, filii merces fructus ventris, » id est, tunc apparebit in die ultimi judicii, quod filii Dei sint ipsius Dei haereditas, quia tunc dilecti salutem aeternam consequentur, et post hoc transibunt in aeternam Dei possessionem et hasreditatem; et iidem filii erunt merces Christi, qui est « fructus ventris, » quia salus electorum est Christi merces: ipse est enim, qui gratiam et gloriam electis suis patiendo et moriendo promeruit. Non multum autem refert, quod in hebraeo habetur, sic dabit dilecto suo somnum, pro eo quod nos habemus in graeca et latina versione, cum dederit dilectis suis somnum; nam particula hebraica p multa significat, nimirum sic, vere, tunc, etc. Itaque reddi potest, tunc dabit, id est, post illas tribulationes dabit, et sensus in idem recidit; vox autem ITT1? lidido, dilecto suo, potest etiam legi ledidav, dilectis suis; et sic legerunt Septuaginta et S. Hieronymus, qui habuerunt codices sine punctis, quae a Rabbinis postea addita sunt; et si forte necessario legendum esset, dilecto suo, exponeremus unicuique dilecto suo, vel dilecto populo suo, quod est idem cum eo quod nos habemus, dilectis suis.

Vers. s. 5. Sicut sagitta in manu potentis, ita filii

Declarat his verbis Propheta potentiam filiorum Christi, qui sunt ejus haereditas et merces, ac dicit fore potentissimos, quales sunt sagittae in manu viri robustissimi, quae maximo impetu jaciuntur, et omnia perrumpunt; loquitur autem de spirituali potentia servorum Christi, quae non minus cernitur in actione quam in passione; nam et cum instar tonitrui et fulguris terrefaciunt, et convertunt infideles ad fidem, vel peccatores ad pcenitentiam, efficacia praedicationis, splendore sanctitatis et miraculorum virtute; et quando tormenta omnium generum, incredibili patientia ei fortitudine, ad mortem usque decertantes pro

fide et pietate tolerant, quid sunt aliud nisi « sagittae in manu potentis? » Sed cur filii isti tam fortes dicuntur filii excussorum? quia filii sunt hominum ejectorum et expulsorum a mundo quasi quisquiliae et rejectamenta, videlicet filii Prophetarum et Apostolorum; nam de Prophetis Apostolus dicit Hebr. xi: « Alii vero ludibria et verbera experti, insuper et vincula, et carceres; tentati sunt, lapidati sunt, secti sunt, in occisione gladii mortui sunt; circuierunt in melotis, et in pellibus caprinis, egentes, angustiati, afflicti, quibus dignus non erat mundus. » De Apostolis dicit idem Paulus, I Cor. iv: « Puto quod Deus nos Apostolos novissimos ostendit, tanquam morti destinatos, quia spectaculum facti sumus mundo, et angelis, et hominibus; usque in hanc horam esurimus, et sitimus, et nudi sumus, et colaphis caedimur, et instabiles sumus, et laboramus operantes manibus nostris. Maledicimur, et benedicimus; persecutionem patimur, et sustinemus; blasphemamur, et obsecramus, tanquam purgamenta hujus mundi facti sumus, omnium peripsema usque adhuc. » Et tamen isti ila excussi, et rejecti, fortissimi fuerunt, et de mundo et de daemonibus mirabiliter triumpharunt. Horum filii sunt omnes electi, qui sicut sagittae in manu potentis hostes vulnerarunt et vicerunt. Scio locum istum varie tam a veteribus, quam a recentioribus exponi, sed, ut alias dixi, unusquisque in suo sensu abundet, ubi nullum subsit fidei periculum. Neque refert quod S. Hieronymus ex hebraeo vertat, filii juventutis, ubi nos Labemus, filius excussorum, et versionem suam defendat in epist. ad Marcellum, de quaestionibus super hunc Psalmum: nam vox hebraica utrumque significat, et juventutem et excussorem; proinde versio Septuaginta et nostra Vulgata editio non repugnant textui originali. Neque reprobamus S. Hieronymi intelligentiam, siquidem electi ut sunt filii excussorum, quia filii Prophetarum et Apostolorum a mundo reprobatorum, ita sunt etiam filii juventutis, quia sunt per regenerationem et renovationem juvenes facti, ac per hoc alacres, et fortes, et expediti ad bellum contra spirituales hostes. Sed in futuro saeculo, ac praesertim in die resurrectionis et ultimi judicii, maxime apparebit quam sint potentes isti filii excussorum, qui tunc per resurrectionem gloriosam erunt veri filii juventutis, quia « renovabitur ut aquilae juventus» eorum: astabunt enim in magna constantia adversus eos qui se angustiaverunt, » ut dicitur Sap. v; et adversarii « videntes turbabuntur timore horribili, et dicent: Hi sunt quos aliquando habuimus in derisum, » etc.; et Psal. cxlix: « Gladii ancipites in manibus eorum ad faciendam vindictam in nationibus, increpationes in populis, ad alligandos reges eorum in compedibus, et nobiles eorum in manicis ferreis, ut faciant in eis judicium conscriptum: gloria laec est omnibus sanctis ejus, s»

ver*, e. 6. Beatus vir, qui implevit desiderium suum EX IPSIS: NON confundetur, cum loquetur inimicis SUIS IN PORTA.

Concluditur Psalmus per epiphonema, acclamando ipsi Domino Christo: a Beatus vir, qui implevit desiderium suum cx ipsis, » id est, vere felix est ille, Christus videlicet, « qui implevit desiderium suum ex ipsis » filiis, quoniam perduxit ad finem desiderium suum, quod erat videndi salutem et gloriam filiorum suorum, pro quibus tam multa fecit et pertulit, et ideo « non confundetur, cum loquetur inimicis suis in porta, » id est, in ultimo judicio, quod exercebitur in amplissima porta, id est, in conventu totius mundi, « non confundetur, cum loquetur inimicis suis » daemonibus et hominibus iniquis; sed eos potius confundet et convincet injustitiae et imbecillitatis: tota enim contentio Christi cum diabolo ct ministris ejus, ab initio mundi usque ad finem, fuit circa salutem generis humani, quod totum ad inferos secum diabolus pertrahere semper conatus est. Atque ad hunc finem singulis aetatibus persecutiones Judaeorum, paganorum, haereticorum, iniquorum omnis generis, adversus Ecclesiam excitavit. Sed cum in die judicii conspicientur tot millia electorum cum Christo gloriose regnantium et triumphantium, et justissime coronatorum, et contra sublata erit iniquis omnis potestas, et ad aeterna supplicia juste damnatis nulla spes erit bella renovandi, tunc ipse Christus non confundetur, sed confundet omnes inimicos suos. In hebraeo habetur: Beatus vir qui implevit pharetram suam ex ipsis, sagittis videlicet. Septuaginta Seniores maluerunt explicare metaphoram; et quia implere pha-

Beati omnes, qui timent Dominum, qui ambulant in viis ejus.

2. Labores manuum tuarum quia manducabis, beatus es, et bene tibi erit.

3. Uxor tua sicut vitis abundans in lateribus domus tuae.

Filii tui sicut novellae olivarum in circuitu mensae tuae.

4. Ecce sic benedicetur homo, qui timet Dominum.

5. Benedicat tibi Dominus ex Sion, et videas bona Jerusalem omnibus diebus vitae tuae.

6. Et videas filios filiorum tuorum, pacem super Israel.

terram sagittis, significat implere domum fortissimis filiis, ideo maluerunt vertere: « Beatus vir qui implevit desiderium suum ex ipsis, » hoc est, pro voto et desiderio implevit domum suam filiis optimis et robustissimis. Illud autem, non confundetur, cum loquetur inimicis suis, in hebraico et graeco codice habetur in numero multitudinis, non confundentur, cum loquentur. Non est improbabile in aliquo textu vitio scriptorum esse numerum variatum: non enim verisimile est interpretem latinum vel graecum de industria numerum mutasse. Et cum S. Hieronymus et S. Augustinus in Commentario legant in singulari, non confundetur, cum loquetur, et contra S. Hilarius et S. Joannes Chrysostomus legant in numero multitudinis, non confundentur, cum loquentur, necesse est ut graeci codices fuerint varii, sicut etiam latini codices Vulgati varii sunt; sed utraque lectio vera est: nam et de Christo vere dicitur: « Non confundetur, cum loquetur inimicis suis in porta; » et de electis filiis Dei vere etiam dicitur:

« Non confundentur, cum loquentur inimicis suis in porta, » cum scriptum sit Sap. v: « Tunc stabunt justi in magna constantia adversus eos qui se angustiaverunt. » Illud autem, in porta, interpretati sumus, in ultimo judicio, quoniam, ut diximus in explicatione psalmi cxxi, apud Hebraeos in portis civitatum conveniebat multitudo populi In porad judicia; et praeterea ex doctrina S. Augustini tls civi" m expositione hujus versiculi, m porta loqui, est, fiHbant publice loqui, sicut loqui in cubiculo, est loqui oc- judicia culte et secrete. Quoniam igitur ultimum judicium a£'^Ie* palam et publice, et in conspectu omnium hominum et angelorum fiet, rectissime dicitur in porta fieri, et Christus atque electi ejus recte inimicis suis loqui dicuntur in porta.

Beatus omnis, qui timet Dominum, qui ambulat in viis ejus.

Laborem manuum tuarum [h. 'palmarum ) cum comederis, beatus tu, et bene tibi erit.

Uxor tua sicut vitis fructifera in penetralibus domus tuae.

Filii tui sicut germina olivarum, in circuitu mensae tuae.

Ecce sic benedicetur viro qui timet [h. timenti] Dominum.

Benedicat tibi Dominus ex Sion, et videas [/t. vide ] bona Jerusalem omnibus diebus vitae tuae.

Et videas filios filiorum tuorum, pacem [h. pax 1 super Israel.

Argumentum. — Duarum stropharum carmen: vers. 1-3, felicem hominem pium! privata pariter ille, 1-6, atque publica utitur salute.

Beatus omnis, qui timet Jovam, qui ambulat in viis ejus.

2. Laborem manuum tuarum nae tu comedes, o te felicem et fortunatum!

3. Uxor tua ut vitis frugifera est

in penetralibus (intima parte) domus tuae;

filii tui ut surculi olearum (densi, vel laete crescentes)

circum mensam tuam.

4. Ecce (considerate! ), nam sic benedicetur vir, qui timet Jovam.

5. Benedicet te Jova ex Sione,

et cum voluptate adspice felicitatem Hierosolymae omnes dies vitae tuae.

6. Et adspice filios filiorum tuorum.

Pax (vel salus) super Israelem!

Vers. 1. Vel, beatus omnis tu, qui limes, etc. — Vers. 2. Oratio convertitur ad ipsum pium. O te, etc.; vel, beatus es tu, et bonum est tibi. — Vers. 3. « Uxorem idcirco cum vite conferri vult Kimchi, quod, ut vitis omnium arborum sola intra domum plantari potest, ita tamen ut illius rami foras mittantur, quo calore solis gaudeant: ita uxor domi delitescere seque continere debeat, nec unquam in publicum prodire, sed liberos foras ad obeunda domestica mittere, non secus ac vitis domi sate rami foras mittuntur. Simplicius dicere, conferri uxorem cum vite propter fecunditatem, quae maxime in vite commendatur. Per haec verba, in interiora domus luce, significare vult, honestam et pudicam matronam domi se continere clausam, non foras vagari sicut meretrices, » etc. Muisius. — Vers. 5. Adspice, imperativus est fidenter promittentis.