Canticum Graduum.

Psalmum hunc vel Salomon composuit, cum, aedificato templo, intulit arcam Domini in locum ei praeparatum, vel certe compositum a Davide, sibique datum ad concinendum post templi aedificationem Salomon cecinit: id perspicuum est tum ex fine cap. vi in lib. II Paralipom.; tum ex tota serie hujus Psalmi, ac praecipue exiliis verbis: « Propter David servum tuum, non avertas faciem Christi tui. » Continet autem ad litteram Psalmus hic, primo, commemorationem ardentissimi desiderii, quo tenebatur David aedificandi templi; secundo, petitionem ad Deum, ut stabiliatur regnum in domo David, ut sanctificentur ministri Domini, et alia id genus, juxta promissiones Dei, quas multo ante David acceperat. Numeratur hic Psalmus inter Graduales, tum quia cani debebat a populo redeunte a captivitate, ut exercitaretur ad imitandum desiderium Davidis, et diligentiam Salomonis in templo reaedificando; tum, ut admoneatur spiritualis peregrinus quanto fervore flagrare debeat in aedificando spirituali templo, tum in corde suo, tum in coelesti Hierusalem, cum pro templo lapideo, in quo arca lignea locum quietis acceptura erat, tam ingenii desiderio arserit cor Davidis, et sumptus prope infinitos fecerit Salomon, et tantos labores susceperint longissimo tempore multa hominum millia. Nam, ut legimus in lib. III Reg. cap. m, erant octoginta millia latomorum, et septuaginta millia portantium onera, et tria millia trecenti praefecti operum. Neque tamen supervacanea aut nimia dicenda sunt, cum ad illius honorem pertineant, cujus magnitudinis non est mensura vel finis.

vers. t. 1. Memento, Domine, David, et omnis mansuetudinis ejus.

Verba Salomonis haec sunt, qui Deum orat per merita patris sui David. « Memento, » inquit, Davidis amici tui, et meritorum ejus inter quae praecipuum fuit studium mansuetudinis. Illud, memento, non arguit oblivionem in Deo, sed significat Deum, quando non miseretur filiorum viri justi, ita se gerere quasi non recordaretur, quid apud se vir ille justus meruerit. Nihil igitur isto Deusora- modo loquendi significatur, nisi Deum orari velle ri vult per merita hominum justorum, et propter eadem

merita multa concedere, quae alioqui minime concessisset. Id cognosci potest ex lib. III Reg. ta homicap. xi, ubi Deus per Prophetam loquitur ad Hie- numjusroboam, ac dicit se valde irritatum esse peccatis totum' Salomonis, sed tamen conservaturum illi regnum omnibus diebus vitae suae, « propter David servum suum, qui custodivit mandata et praecepta sua; » ex quo loco apparet orationem hujus Psalmi fuisse exauditam. Meminit autem Salo- Davidis mon mansuetudinis Davidis, omissis aliis virtuti- mansuebus, tum quia mansuetudo in Davide potissimum eluxit, ut patuit ex eo quod noluit Saulem occidere, cum posset, cum tamen ab eo sine ulla

causa quaereretur ad mortem, lib. I Reg. xxiv; tum etiam quia mansuetudo mirabiliter placet in oculis Dei, quia individua comes est humilitatis et charitatis, et quia similem facit hominem Deo, qui « suavis et mitis est, et multae misericordiae omnibus invocantibus eum, » Psalm. txxxv. Itaque ante Davidem, Moses amicus Dei maximus fuit, quia « mitissimus erat super omnes homines, » Num. xii; et post Davidem Christus Dominus, plenus gratia et veritate, non aliam virtutem magis in se imitandam esse docuit, cum ait: « Discite a me, quia mitis sum et humilis corde, » Matth. xi. Neque repugnat mansuetudini Davidis,vel Mosis, quod uterque multos homines occiderit; neque mansuetudini Christi, quod ejecerit ex templo ementes et vendentes, mensasque Mansue- eorum subverterit: nam mansuetudo non est contndo so- traria justitiae; imo soror est zeli honoris Dei; et honoris* ffui facile tolerat injurias proprias, quod est man- Dei. suetudinis, aptior est ad vindicandas injurias Dei et proximi, tum quia omnes vident eum non moveri ex affectu proprio, sed ex solo justitiae zelo; tum quia oblitus quodam modo sui, totus occupari potest in Dei honore quaerendo et propugnando. S. Hieronymus ex hebroeo vertit: Memento, Domine, David, et omnis afflictionis ejus. Sed vox hebraica imjj?, quam hebraei humiliari eum reddere solent, potest cum aliis punctis legi hhanavatho, quod significat, mansuetudinis ejus; et sic legerunt Septuaginta Interpretes.

NIAM locum Domino, tabernaculum Deo Jacob.

Effectum exponit Salomon mansuetudinis et humilitatis David patris sui: quoniam enim mitis erat et humilis corde, indignum putabat ut ipse haberet domum ad habitandum, et lectum ad quiescendum; et arca Dei non haberet sedem stabilem, templum videlicet, in quo honorifice permaneret, sed huc et illuc transferretur: propterea juravit et vovit se non intraturum domum suam, nec in lectum ascensurum, imo etiam neque extra lectum dormiturum, aut quietem ullam capturum, donec inveniret locum quietis arem Dei. Quando David hoc votum voverit, non habetur expresse in divinis Litteris; sed tamen colligi videtur ex lib. II Reg. vii, ubi David dicit ad Nathan prophetam, se constituisse aedificare templum Domino, eo quod erubesceret ipse habitare in domo cedrina, dum arca Dei maneret in tentorio. Sed eadem nocte jussit Deus per Nathan significari Davidi, non velle ut ipse sedificaret templum, sed hanc provinciam filio suo relinqueret;

quod ipsum repetit ipse David in lib. I Paralip. p-md cap. xxu et xxviii. Sed quaestio est, quid proprie qu^-J° David voverit. Qui Hebraeos sequuntur, existimant Davidem ignorasse ubi Deus vellet sibi erigi templum, et ideo voluisse se non accepturum ullam quietem, donec sibi a Deo locus templi revelaretur; ac ne nimis longo tempore cogant Davidem extra domum sub dio manere, addunt hoc votum susceptum fuisse a Davide, quando vidit angelum percudentem populum, et illo ipso die revelatum ei fuisse per Gad prophetam velle templum sibi aedificari in arca Ornan Jebusaei in monte Moria, II Reg. cap. xxiv. Sed ista sine fundamento dicuntur, et ad fabulas Rabbinorum fortasse rejici possunt: non enim de situ templi, sed de ipso templo aedificando sollicitus erat David; neque vovisset quod non erat in sua potestate, quale est, haberfe Dei revelationem, sed quod ipse praestare poterat suo sumptu et labore. Quando igitur dicit: « Donec inveniam locum Domino, » per locum non intelligitur situs, sed templum, quod erat futurum locus, id est, habitaculum Dei: quod explicatur per vocem sequentem, « tabernaculum Deo Jacob, » id est, donec tale templum exstruxero, ut in eo digne possit arca Domini collocari. Verum est quidem situm templi fuisse a Deo demonstratum Davidi, ut dicitur in II Paral. cap. ili; sicut etiam demonstrata fuerant omnia, quae ad templum pertinebant, ut dicitur I Paral. cap. xxviii: « Omnia, inquit, venerunt scripta manu Domini ad me; » sed nulla fit eo loco mentio juramenti, aut voti; neque vero, si David juravit se non ingressurum in domum suam, donec exstrueret templum, periculum erat ne nimis diu pernoctaret sub dio; verba enim illius juramenti amplificationem continent Scripturae divinae familiarem: proprie autem significant sollicitudinem magnam rei faciendae. Simile est illud in 1 Psal.:

« Sed in lege ejus meditabitur die ac nocte; » et illud Psalm. xxxm: « Benedicam Dominum in omni tempore, semper laus ejus in ore meo; » et clarius Isai. cap. lxii: « Super muros tuos constitui custodes, tota die et tota nocte in perpetuum non tacebunt; » et Prov. cap. vi, praescribit Salomon talem sollicitudinem ei, qui promisit aliquid proximo suo, qualem hoc loco tribuit Davidi, dicens: « Discurre, festina, suscita amicum tuum, ne dederis somnum oculis tuis, nec dormitent palpebrae tuae. » Simile est illud ' in Testamento novo: « Oportet semper orare, et nunquam deficere, » Luc. cap. xvm; et cap. xxi:

« Vigilate itaque omni tempore orantes. » Neque enim ista significant omni hora et omni momento esse orandum, sed habendam esse orationem in maximis negotiis, et non permittendum ut ab aliis terrenis occupationibus impediatur.

Sic igitur juramentum illud intelligimus: « Si introiero in tabernaculum domus meae, » id est, juro me non intraturum in domum meam,

ita ut obliviscar domus Dei aedificandae. « Si ascendero in lectum strati mei, » id est, juro me non ascensurum in lectum strati mei, ita at non cogitem de lecto, id est, de loco templi, ubi proprie arca Domini requiescit. « Si dedero 6omnum oculis meis, et palpebris meis dormitationem, » id est, juro me non dormiturum, neque dormitaturum, ita ut non vigilem circa templum Domini erigendum; « et requiem temporibus meis, » id est, juro me non compositurum caput meum ad quiescendum, ita ut quiescam a sollicitudine domus Domini praeparandae. Quod juramentum et votum, quod in se fuit, accuratissime adimplevit, ut intelligi potest ex verbis ejus, l Paralip. cap. xxix: « Ego, inquit, totis viribus meis praeparavi impensas domus Domini Dei mei: aurum ad vasa aurea, argentum in argentea, aes in aenea, ferrum in ferrea, lignum in lignea; et lapides onychinos, et quasi stibinos, et diversorum colorum, omnemque pretiosum lapidem, et marmor Parium abundantissime, et super haec, quae obtuli in domum Dei mei, de peculio meo aurum et argentum in templum Dei mei, exceptis his, quae praeparavi in sedem sanctam, tria millia talenta auri de auro Ophir, et septem millia talentorum argenti probatissimi ad deaurandos parietes templi. » Ac praeter has ingentes opes, paravit etiam idem David descriptionem omnium partium templi, atriorum, porticuum, ccenaculorum, exedrarum et similium rerum, ac praeterea omnium ornamentorum, ut habetur I Paralip. cap. xxvm. Haec omnia typi fuerunt, ac figurae veri Davidis Christi, qui ut templum vivum et tabernaculum aeternum Deo pararet, pernoctans in oratione, vere non intrabat in domum suam, neque ascendebat in lectum suum, neque dabat oculis somnum, neque temporibus requiem; « et non corruptibilibus auro, vel argento, » sed pretioso sudore, ac sanguine pretiosissimo paravit sibi « gloriosam Ecclesiam non habentem maculam, neque rugam, » et civitatem illam aedificavit in coelis, quam vidit S.Joannes in Apacalypsi ornatam « omni lapide pretioso, » Apoc. cap. xxi. Ex his denique unusquisque nostrum intelligere debet, quanta vigilantia, sumptu et labore sit opus, ut in corde nostro templum Domino erigamus.

vers. s. 6. Ecce audivimus eam in Epii rata, invenimus EAM IN CAMriS SYLV.E.

Adfert rationem, cur David optaverit templum Domino aedificare, quoniam arca Domini sedem propriam et stabilem non habebat. « Ecce, inquit, audivimus eam, » arcam videlicet, fuisse « in Ephrata, » id est, in terra Ephraim, quando videlicet erat in Silo tempore Samuelis, I Reg. iv; deinde « invenimus eam in campis sylvee, » I Rieg. cap. vi, quando dimissa a Philistaeis inventa est in agro Josue Bellisamitae, quem esse locum sylvosum perspicuum est ex proxima civitate Caria-

thiarim, quo fuit transportata ex agro Josue; nam Cariathiarim dicitur civitas sylvarum. Sed singula verba consideremus: per pronomen eam, dicimus significari arcam, ut Chrysostomus, Euthymius et alii docent; tametsi enim antea nominata non fuerit, tamen significata est implicite in illis verbis: « Donec inveniam locum Domino, tabernaculum Deo Jacob; » neque enim Dominus, et Deus Jacob eget loco pro se, sed pro arca sua, in qua ipse tanquam in sede sua manere, vel tanquam in scabello pedes habere videbatur, cum inde responsa daret. Quod autem S. Hieronymus reddit ex hebraeo, audivimus eum in Ephrata, invenimus eum in campis sylvcc, nos movere non debet; nam fieri potest ut S. Hieronymus inciderit in textum corruptum: nunc enim in hebraeo habetur eam, non eum, ut etiam in codice graeco et latinis omnibus; et hoc modo Patres legunt. Per vocabulum Ephrata, exposuimus terram Ephraim, in qua erat Silo, ubi longo tempore mansit arca: quamvis enim Ephrata in uno, vel in altero loco Scripturae significet Bethlehem, tamen hoc loco non potest Bethlehem significare, cum in ea non legatur unquam fuisse arca Domini, et cum minore fundamento alii quidam per Ephrata hoc loco intelligi volunt Hierusalem, quod non longe absit a Bethlehem. Per campos sylvee, non desunt, qui intelligant arcam Ornan Jebusaei, quae erat in monte Sion, quos irridet S. Hilarius, quia nihil simile habet arca cum sylva. Alii intelligunt Cariathiarim, quae interpretatur civitas sylvarum: sed Scriptura non dicit inventam fuisse arcam in civitate, sed in campis; et verbum invenimus significat casu inventam, cum esset amissa: cum autem esset in Cariathiarim, non erat quaerenda, vel invenienda tanquam amissa, cum in ea civitate studiose collocata fuisset. Respicit igitur Scriptura, ut nos diximus, ad illud tempus, quo arca jamdudum a Philistaeis capta, inventa est in agro Josue Bethsamitae, quo eam detulerant vaccae indomitae, quibus a Philistaeis fuerat alligata. Verba illa, audivimus et invenimus, volunt quidam significare arcam fuisse in Silo ante tempora Davidis, sed Davidis tempore fuisse in Cariathiarim: ideo enim de priore mansione dictum esse audivimus, quia non ipse viderat, sed a majoribus acceperat; de posteriore dictum esse invenimus, quia tempore suo id acciderat. Sed nos existimamus non esse verum, Davidis tempore fuisse arcam inventam in campis sylvee; fuit enim eo loco inventa post septem menses a captivitate sua, ut patet ex lib. I Reg. cap. vi, quo tempore David nondum natus erat, ut ex collatione temporum manifeste colligitur. Itaque verba illa non dicuntur a Davide, vel a Salomone in persona sua, sed in persona populi; et idcirco dicitur in numero multitudinis: « Audivimus eam in Ephrata, invenimus eam in campis sylvae, » quasi dicat: Audivimus a majoribus

nostris arcam aliquando fuisse in Silo, in terra Ephraim, et rursum postea invenimus et vidimus eam «in campis sylvae; » non enim deerant senes qui ejus rei meminisse potuissent: ex quo refellitur argumentum, quo nonnulli demonstrari putant hunc Psalmum non fuisse compositum a Salomone, quia videlicet ipse nondum natus erat, quando arca inventa est in campis sylvee. Si enim hoc argumentum concluderet, demonstraretur etiam Psalmum non fuisse a Davide compositum; nam neque ipse natus erat, quo tempore arca Dei reperta est in campis sylvae.

Vers.7- 7. INTROIBIMUS IN TABERNACULUM EJUS, ADORABIMUS IN LOCO, UBI STETERUNT PEDES EJDS.

Exposito voto et desiderio patris sui Davidis, reducturus Salomon arcam in templum a se aedificatum, ait: « Introibimus in tabernaculum ejus, » id est, fuit hactenus Dominus quasi hospes in variis locis, sed nunc habebit stabilem domum, et ideo nos introibimus « in tabernaculum ejus » jam erectum et constructum in monte Sion, et « adorabimus in loco ubi steterunt pedes ejus, » id est, adorabimus conversi ad arcam sanctam, quae est scabellum, ubi steterunt, ac stare solent pedes ejus. Sic enim sanctuarium in interiore parte tabernaculi constructum erat, ut arca esset quasi scabellum pedum Domini, et super arcam esset propitiatorium, quasi sedes Domini, quae tenebatur a duobus Cherubim. Itaque illud, adorabimus in loco, positum est pro, adorabimus in locum, vel adorabimus locum, ut in hebraeo clarius est: Adorabimus scabellum pedum ejus. Adorabant enim Hebraei arcam, non ut Deum, sed ut scabellum pedum ejus, unde dicitur etiam in Psalm. xcvin: « Adorate scabellum pedum ejus, quoniam sanctum est. » Est autem hoc loco notandum, verbum adorandi in hebraeo proprie significare, incurvare se, et ideo construi cum dativo, vel cum accusativo addita praepositione ad, ut: Incurvate vos arcae, vel ad arcam, et non recte diceretur: Incurvate vos arcam, et haec est ratio, cur aliquando Interpretes vertant, adorate ad scabellum, aliquando, adorate scabellum, quia aliquando servant phrasim hebraicam, aliquando latinam.

ftrs. s. 8. SURGE, DOMINE, IN REQUIEM TUAM, TU ET ARGA SANCTIFICATIONIS TUAE.

Introducturus Salomon arcam in templum magnificentissime aedificatum, poetico more eam invitat ad templum ingrediendum et inhabitandum. « Surge, inquit. Domine,» de loco, ubi hactenus quasi hospes habitasti, et ingredere in domum tuam propriam, in qua deinceps requiesces, id est, unde non transibis de loco ad locum, ut usque modo fecisti. Explicat autem se loqui Domino, non ut est in se, sic enim coeli coelorum Deum non capiunt, ut idem Salomon alibi dicit; sed ut peculiari modo in arca testa¬

menti erat, quia ex illa responsa dabat, et ideo addit: « Tu et arca sanctificationis tuae, » id est, tu cum throno tuo et scabello pedum tuorum: quod scabellum est arca sanctificationis tua}, id est, arca, in qua et per quam tu ab omnibus qui illam sciunt, sanctificaris et honoraris. In hebraeo habetur, arca fortitudinis tuae, et hoc modo legitur in II Paral. cap. vi, non solum in textu hebraico, sed etiam in graeco et latino. Videntur igitur Septuaginta Interpretes hoc loco voluisse non tam reddere verbum, quam explicare sententiam. Arca enim fortitudinis Dei dicitur, quia Arca for* per eam ostendit Deus fortitudinem suam; nam Josuem, cum arca intrasset Jordanem, portanti- quid? bus eam sacerdotibus, continuo aquae Jordanis conversae sunt retrorsum; item Josue vi, cum arca septies civitatem Hierico circuisset, muri Hierico corruerunt. Item lib. I Reg. cap. v, cum arca capta fuisset a Philistoeis, et posita in templo idoli Dagon, mane sequenti inventus est Dagon jacens pronus in terra coram arca, et quocumque circumferretur arca a Philistaeis, interficiebat innumerabiles homines, ita ut Philistaei dicerent:

« Non maneat apud nos arca Dei Israel, quia dura est manus ejus super nos, et super Dagon deum nostrum. » Denique Bethsamitae cum arcam Dei ad se delatam curiose inspexissent, occisi sunt supra quadraginta millia ex ipsis, ut habetur lib. I Reg. cap. vi; et cum Osa tetigisset arcam Dei, continuo a Deo occisus est, II Reg. cap. vi. Sed haec ipsa fortitudo Dei, quae per arcam demonstrabatur, efficiebat ut Deus ab omnibus sanctificaretur, timeretur et honoraretur. Siquidem Bethsamitae, cum interficerentur ob arcam Dei a se visam, dixerunt: « Quis poterit stare in conspectu Domini Dei sancti hujus? » In idem igitur recidit, arca fortitudinis tuae, ut habetur in hebraeo, et arca sanctificationis tuae, ut habetur in codice graeco et latino.

9. Sacerdotes tui induantur justitiam, et Vers.»,

Introducta jam arca in templum, orat Salomon primo pro sacerdotibus, secundo pro rege, id est, pro se: nam ab his dependet salus totius populi. Sacerdotes enim regunt populum in spiritualibus, et reges in temporalibus. Pro sacerdotibus duo quaedam postulat, ut sint justi et sancti, quales esse debent, ut recte fungantur officio suo, et ut alacriter Deum laudent, quod est proprium eorum munus. Debent enim pro se et pro toto populo reddere Deo tributum laudis et gratiarum actionis, pro beneficiis, quae omni tempore accipimus a Deo, et gratias agendo, ac laudando benefactorem, provocare benignitatem ejus ad continuanda et augenda beneficia. Dicit igitur:

Oro, Domine, ut per gratiam tuam « sacerdotes tui induantur justitiam, » id est, non solum justi sint intus in corde et animo, sed etiam exterius in omni eorum vita, in verbis et operibus cernatur justitia, et nihil turpe in eis appareat, qui tibi ministraturi et populum tuum docturi sunt. Metaphora enim indumenti ad hoc adhibetur, utintelligamus quemadmodum vestis tegit turpitudinem, et ornat hominem, ac distinguit a caeteris: ita debere sacerdotes per opera justitiae id efficere, ut nihil turpe in eis appareat, et per eximiam sanctitatem discernantur a reliquo populo, et non possit dici: « Sic populus, sic sacerdos. » « Et sancti tui exultent, » id est, et iidem sacerdotes, qui sancti tui proprie sunt, cum ad ministrandum tibi sanctificati et dedicati sint, exultent alacxnter laudando te, et sic bene fungantur munere suo. In hebraeo habetur, et sancti tui laudent te, sive jubilent tibi; ex quo intelligimus exultationem, quam in nostro textu habemus ex graxco, non esse quamcumque exultationem, sed exultationem in laudando Deo, et gratias agendo illi, sive dum sacrificant, sive dum psallunt. Et si tanta justitia, et sanctitas, et alacritas requirebatur in sacerdotibus illis qui sacrificabant oves et boves, et laudabant Deum pro temporalibus beneficiis, quid, quaeso, requiritur in sacerdotibus illis, qui sacrificant divinum Agnum, et gratias agunt pro beneficiis sempiternis? vae nobis miseris, qui ministerium altissimum sortiti, tam procul absumus a fervore, quem Salomon in umbraticis sacerdotibus exigebat!

Vers. to. 10. Propter David servum tuum, non aver-

Orat nunc pro rege, id est, pro se, Salomon, et ut facilius impetret, adducit merita patris sui Davidis. Orat autem ut, quandocumque accesserit ad precandum Deum, Deus exaudiat orationem ejus. « Propter David, inquit, servum tuum, » id est, propter fidele obsequium, quod tibi praestitit pater meus dum in terris vixit; « ne avertas faciem Christi tui, » id est, non facias ut ego, qui loco patris mei unctus sum in regem populi tui, confusus recedam a te, rejecta videlicet prece mea, et eo modo facias me avertere faciem meam a te. Quod enim avertere faciem, orantis, sit eum non exaudire, sed confusum dimittere, perspicuum est ex lib. III Reg. cap. n, ubi cum mater Salomoni dixisset: « Petitionem unam parvulam ego deprecor a te, ne confundas faciem meam; » respondit Salomon: « Pete, mater mea, neque enim fas est ut avertam faciem tuam. » Sed quamvis haec vera sint, tamen videor mihi altiorem sensum in his verbis videre. Omne bonum nostrum in duplici respectu positum est, in respectu pio Dei ad nos, et in respectu nostro pio ad Deum, ut videlicet ille nos patris pietate respiciat, et nos illum filiorum pietate respiciamus; mutuus enim iste pietatis aspectus fons est et origo bonorum omnium, sed prior est respectus Dei, et ab illo respectu noster oritur. « In hoc (inquit Joannes in I epist. cap. iv) est charitas, non quasi nos dilexerimus Deum, sed quoniam ipse prior dilexit

nos. » Itaque Deus, dum nos diligit, facit etiam nos diligere, et dum nos respicit ut filios, facit ut eum respiciamus ut patrem; quamvis autem non peccando, libere avertamus faciem a Deo, tamen si Deus respicere nos voluerit et misereri, respiciendo et miserendo faciet ut peccare non libeat, et ut faciem a Deo non avertamus; vel si averterimus, iterum convertamus. Quomodo Luc. cap. xxii, quando conversus Dominus respexit Petrum jam aversum, continuo illum convertit, ita ut « egressus foras amare fleverit; » atque hoc est, quod David orat in Psalm. xxiv: « Respice in me, et miserere mei; » et hoc loco Salomon:

« Ne avertas faciem Christi tui, » id est, ne sinas averti a te faciem meam, quod facies, si non avertis a me faciem tuam.

11. Juravit Dominus David veritatem, et Vers. n.

NON FRUSTRABITUR EUM: DE FRUCTU VENTRIS TUI PONAM SUPER SEDEM TUAM.

Hic jam incipit commemorare promissiones factas a Deo Davidi patri suo, ut iis commemoratis facilius impetret quod petit, cum quasi debitum reposcere videatur. « Juravit, inquit. Dominus David viritatem,» quasi dicat: Juravit David Domino, se domum illi adificaturum; et Dominus vicissim juravit Davidi se regnum in domo ejus in sempiternum stabiliturum: Deus enim vinci se liberalitate non patitur, et non solum opera, sed etiam voluntates et desideria cumulatissime remuneratur. Juramentum Dei significat rei immobilitatem, et hoc loco praesertim, ubi dicitur: «Juravit David veritatem, » id est., rem per se veram ex Dei promissione, certiorem et firmiorem reddidit juramento. Addit postea aliam firmitatem, dicens:

«Et non frustrabitur eum» id est, non faciet irritum juramentum, quod alias dicere solet. «Juravit Dominus, et non poenitebit eum. » Quo loco recte admonet S. Augustinus, poenitentiam in paaiten- Deum cadere non posse, sed metaphorice dici tia in poenitere, quando rem aliquam mutat; non poeni- ca* tere, quando non mutat, sed stabilem et firmam uotest. esse decernit. Ponit exemplum ex lib. I Reg. cap. xv, ubi Dominus dicit: « Poenitet me quod constituerim Saul regem, » et in eodem capite dicit Samuel Deum non esse ut hominem, « ut poenitentiam agat. » Ergo, inquit Augustinus, cum Deus immutabili suo consilio aliquid mutat, propter ipsam rei, non consilii mutationem, poenitere dicitur. Neque multum refert, quod in hebraeo et graeco legatur: Non frustrabitur eam, id est, veritatem promissam, et in latino textu legamus:

Non frustrabitur eum, id est Davidem, ut legit etiam S. Hilarius: nam sensus est idem. Pergit Salomon, ac docet quae sit veritas promissa et juramento confirmata a Deo, et ait: «De fructu ventris tui ponam super sedem tuam, id est, dabo tibi successorem in regno filium tuum: quae verba videntur intelligenda ad litteram de Christo, non de Salomone, nisi forte de Salomone dman-

tur, ut typum Christi gerebat; nam de hoc eodem juramento dicitur in Psal. lxxxviii: « Semel juravi in sancto meo, si David mentiar; semen ejus in aeternum manebit, et thronus ejus sicut sol in conspectu meo, et sicut luna perfecta in aeternum, et testis in coelo fidelis. » Itaque illud, ponam, cum dicitur: « De fructu ventris tui ponam super sedem tuam, » non significat simpliciter ponam., sed constituam et firmabo: quae certe Salomoni non conveniunt. Adde, quod B. Petrus, Act. cap. n, dicit de Davide: «Propheta cum esset, et sciret quia jurej urando jurasset illi Deus de fructu lumbi ejus sedere super sedem ejus, providens locutus est de resurrectione Christi, quia neque derelictus est in inferno, neque caro ejus vidit corruptionem. » Ubi S. Petrus unam scripturam Psalmi xxx exponit ex alia Psalmi cxxxi, quem nunc explicamus. Atque hoc est, quod Lue. i, angelus dicit ad Virginem: « Dabit ei Dominus sedem David patris ejus, et regnabit in domo Jacob in aeternum. »

Juramentum et promissio sine poenitentia est de uno filio, id est, de Christo, cujus regni nullusunquam erit finis: sed de aliis filiis promissio conditionala est, id est, «si custodierint testamentum, » hoc est, foedus Domini de non habendis diis alienis; et si custodierint « testimonia, » id est, praecepta Dei, « sedebunt super sedem tuam, » sin minus, projicientur. Sic enim expressius dicit ipse David Salomoni, 1 Paralip. xxvm: « Si quaesieris Dominum, invenies eum; si autem dereliqueris eum, projiciet te in aeternum; » et paulo ante de eodem Salomone dicit Deus: « Firmabo regnum ejus usque in aeternum, si perseveraverit facere praecepta mea et judicia, sicut et hodie; » et in Psalm. lxxxviii, ubi legimus: « Si dereliquerint filii ejus legem meam, visitabo eos in virga virorum; » non addit: « Misericordiam meam non dispergam ab eis; » sed: « Non dispergam ab eo, » id est, a Davide, quia videlicet thronus David erit firmus jugiter, propter aeternum Christi regnum, etiamsi regnum terrenum Salomonis et Roboam et similium deficiat et destruatur. Quod attinet ad verba, in hebraeo pro testamento, est pactum, sive foedus; sed Septuaginta vertere solent illam vocem hebraicam, nV"D, per vocem graecam 5ta9/>cY}v, quae testamentum significat; nec solum Septuaginta, ced etiam B. Paulus ad Rom. cap. ix, ad Gal. cap. iv, et alibi testamentum vocat, quod Hebraei dicunt foedus. Verisimile igitur est vocem illam hebraicam utrumque significare, vel etiam praecipue testamentum: major enim fides habenda est Septuaginta Interpretibus, quam Rabbinorum dictionariis; constat autem ex S. Hieronymo in cap. ii. Malaeh., Septuaginta Interpretes

semper vertisse testamentum. Fortasse autem divina providentia voluit ut in Ecclesia exstarent duo ista vocabula, testamenti et pacti, quoniam revera pactum Dei cum populo non est simplex pactum, sed habet conditiones testamenti, cum sit pactum de haereditate danda, et quod non habuit vim, nisi intercedente morte testatoris Christi, ut dicitur Hebr. cap. ix; ad hoc enim significandum Moses aspersit sanguinem, cum pactum nomine Dei cum populo sancivit, Exod. xxiv. Et praeterea testamentum hoc non est simplex testamentum, sed habet rationem pacti, cum requirat conditionem de observantia mandatorum et perseverantia in fide. Est igitur testamentum simul et pactum.

Illud autem, usque in saeculum, non conjungitur cum sedebunt super sedem tuam, sed cum verbis praecedentibus, si custodierint filii tui et filii eorum, ut aperte colligitur ex textu hebraico. Igitur sensus est: Si filii tui et filii eorum custodierint pactum et praecepta usque in saeculum, id est, si perseveraverint in timore Dei, non deturbabuntur a solio regni tui; si autem non perseveraverint, regnum ipsorum ad alios transferetur, ut factum est, et experientia docet.

14. Quoniam elegit Dominus Sion, elegit Vers. u.

15. Hec REQUIES MEA IN SiECULUM Sicuti J HIG Vers. 15. HABITABO, QUONIAM ELEGI EAM.

Possentaliquo modo haec accommodari ad arcem, sive civitatem Sion terrenam, ut figura erat Ecclesiae nunc militantis, et postea triumphantis: elegit enim Deus civitatem illam pro tempore, ut esset civitas regia et sacerdotalis, ita ut ibi esset thronus regius, et etiam templum Domini. Sed tamen quia brevi diruenda erat et evertenda, et regnum ex ea tollendum et templum ipsum incendendum, dicendum est haec pertinere ad Ecclesiam, quae est regnum Christi, et ipsa est Hierusalem et Sion, de qua dicitur in Psal. ii: « Ego autem constitutus sum Rex ab eo super Sion montem sanctum ejus; » et continuantur haec verba cum illis:

« Juravit Dominus David veritatem, et non frustrabitur eum: De fructu ventris tui ponam super sedem tuam, » id est, juravit Davidi se positurum et stabiliturum filium ejus Christum super sedem ejus, quae est Sion, quae ideo dicitur civitas David, quia « elegit Dominus Sion » id est Ecclesiam, in hibitationem suam perpetuam; et de ea dixit:

« Haec requies mea in saeculum saeculi, » id est, non deseram unquam hanc Ecclesiam, sed in ea per- - petuo requiescam, quoniam transferam eam ad perfectam beatitudinem in coelis, et ibi habitabo in ea in sempiternum, quoniam firmissimo atque aeterno decreto elegi eam. Dicitur autem Deus requiescere, ut S. Augustinus notat, quando facit qi,ando nos requiescere: tunc autem perfecte requiesce- dicatur mus, quando pars Ecclesiae peregrinans in terris, re^.lee|' perveniet ad eam partem, quae gloriosa triumphat in coelis.

Hic versiculus cum sequentibus promittit civitati David, quae est Sion, multa bona, quae utcumque applicari possunt terrenae civitati, ut figura erat Ecclesiae; sed ipsi Ecclesiae proprie et perfecte conveniunt. Primum igitur promittit abundantiam rerum temporalium tantam, ut etiam viduae, quae solent esse maxime destitutae, et alii pauperes satiari possint: benedictio enim Dei abundantiam in Scripturis significare solet. Sed haec abundantia in sensu altiore significat copiam cibi spiritualis verbi Dei et sacramentorum, quibus abundant filii Ecclesiae, illi praesertim, qui sunt spiritu pauperes. Antiqua haereticorum calumnia occurrit hoc loco breviter refellenda. Ri-

Calvinus det enim Calvinus editionem nostram Vulgatam,

notatur. q;od pro victu substituerit viduam. Dicit enim presbyterum aliquem lusciosum existimasse c et t esse unum d, et sic pro victum, legisse vidum, et quia vidum nihil significat, addidisse a, et fecisse viduam, et neminem luisse in Ecclesia nostra qui hanc corruptionem advertere potuerit. Sed facile est calumniam refutare: latinus enim Interpres rectissime vertit, quod invenit in graeco; in graeco autem sine dubio invenit yr, pav, quod viduam significat omnium consensu; neque solus noster Interpres in graeco legit /,vip%v, sed etiam Patres, Hilarius, Ambrosius, Augustinus, Chrysostomus, Prosper, Cassiodorus et alii. Imo S. Hilarius meminit utriusque lectionis, et contendit veram lectionem esse viduam, et sic lectum luisse antequam Christus nasceretur. Verum quidem est inliebraeo non haberi viduam, sed venationem, vel vidum, neque ullam esse similitudinem litterarum, ob quam suspicari quis possit illos scripsisse viduam, siquidem vidua hebraice dicitur et vic¬

tas, seu venatio dicitur fJTIf, et hanc vocem in omnibus codicibus invenimus: sed in graeco idiomate magna similitudo litterarum est inter yj.pav, quod significat viduam, et 6r,pav, quod significat victum. Igitur necesse est, vel in hebraeo mutatum esse textum, et Septuaginta legisse longe aliter, quam modo se habet: et haec sententia S. Hilarii est; vel in graeco textu esse corruptionem factam vitio scriptorum, quia unam litteram legerunt pro alia, ut S. Hieronymus putat. Sed in sensu nulla fere diversitas est, cum per ulruinque vocabulum significetur abundantiam ciborum fore in civitate Dei. Et quoniam, ut idem Hieronymus dicit, usus obtinuit ut legeretur vidua, non est lectio latina ullo modo mutanda, cum non a luscioso sacerdote, ut Calvinus dicit, sed a veneranda antiquitate ortum habuerit.

Alterum bonum sanctae civitatis erit, quod sacerdotes ejus sanctitate et justitia conspicui erunt.

Salus enim animae justitia est, sicut morbus animae iniquitas est; et quia precatus fuerat Salomon ut sacerdotes induerentur justitiam, ideo nunc Deus dicit se id effecturum, ut sacerdotes induantur salutari, id est, salute quae est eadem cum justitia, cum de salute spirituali agatur. Fortasse etiam altiore sensu per salutare intelligitur hoc loco Salvator Christus, ut in Cantico Simeonis:

«Quia viderunt oculi mei salutare tuum; » et ab hoc loco Psalmi accepit fortasse B. Paulus modum illum loquendi ad liom. xm: «Induimini Dominum Jesum Christum,» id est, facite ut in vestris moribus conspiciuntur sanctitas et justitia Christi. Illud autem, el sancti ejus exultatione exultabunt, respondet ei quod antea dictum erat:

« Et sancti tui exultent; » nam ut eo loco per exultationem intelligcbatur laus Dei cum alacritate, ita hic quoque intelligitur; et ut ibi per Sanctos inlelligebantur sacerdotes, ita et hic. Eadem enim verba sunt in textu hebraico in utroque loco.

18. Illuc producam cornu David, paravi lu- vers. is. cernam Christo meo.

Tertium bonum, et quidem maximum, sanctae Sion erit, quod ibi orietur regnum David: nam pro voce illuc, in hebrseo et graeco est ibi. Accipiendum est igitur illuc pro illic, id est, in Sion.

Per cornu significatur metaphorice potestas et excellentia regia: ut enim cornu est durissimum et elevatum, ita regia dignitas est potens et supereminens. Significatur autem ad litteram per cornu David regnum Messiae, quod erat inchoandum in Sion, et inde per totum mundum propagandum. Explicuit hoc Zacharias in suo cantico Luc. i, cum ait: «Erexit nobis cornu salutis in domo David pueri sui; » et idem praedixerunt omnes Prophetae: Isaias cap. ix: « Super solium David, et super regnum ejus sedebit, ut confirmet et corroboret illud usque in aeternum. » Hieremias cap. xxiii: «Ecce dies veniunt, et suscitabo David germen justum, et regnabit rex, et sapiens erit, et faciet judicium et justitiam. » Ezechiel, cap. i, non solum praedicit regnum Christi, sed etiam currum ejus triumphalem, qui vehebatur a quatuor animalibus, homine, leone, vitulo et aquila, quae sunt quatuor Evangelistae. Daniel cap. ii:

« In diebus regnorum illorum suscitabit Deus coeli regnum, quod in aeternum non dissipabitur. » Zacharias cap. ix: « Exulta satis, filia Sion.

Ecce Rex tuus venit tibi justus et Salvator, ipse pauper, et ascendens super asinam, » etc. Ex quo manifeste apparet, non posse intelligi versiculum istum Psalmi de Salomone, nec de regno ejus: tunc enim Salomon regnabat et florebat; hic autem de futuro dicitur: Illuc producam, id est, oriri faciam et quasi germinare cornu David: quad aperte praediceret eversionem regni temporalis, quod tunc vigebat, et suscitandum postea in eadem civitate regnum aeternum Messiae. Quod autem sequitur: «Paravi lucernam Christo meo. »

potest duobus modis intelligi. Primum enim per lucernam potest intelligi Messias, et per Christum, David. Scriptura enim passim vocat lucernam, filium sive posteros; nam in filiis parentes vivunt et lucent: vide lib. 111 Rcg. cap. xi et xv; et tunc sensus erit: «Illic producam cornu David, quia paravi lucernam,» id est, filium, successoremque ejus Messiam, « Christo meo » David: et erit quasi explicatio ejus, quod antea dixerat: « De fructu ventris tui ponam super sedem tuam. » Ut enim noc non intelligerent carnales Judaei de Salomone, explicatur hoc loco de Messia futuro. Potest tamen etiam aptissime intelligi, ut S. Augustinus exponit, de Praecursore Domini et ipso Domino? ut lucerna sit Joannes, ut Christus sit Dominus Jesus; quoniam enim Messias venturus erat sine opibus et comitatu regio, non facile a Judaeis expectantibus Messiam, regem temporalem, agnosci potuisset, nisi praecessisset Joannes, qui singulari sua sanctitate et vitae austeritate omnium oculos in se converteret, instar lucernae lucentis in caliginoso loco; dicit igitur: « Illuc producam cornu David, » id est, regnum aeternum Messiae, et jam praeparavi «lucernam,» id est Praecursorem, qui erit quasi lucerna «Christo meo, » id est, ipsi Messiae; atque ad hunc locum videtur Dominus aspexisse, cum ait Joan. cap. v: « Ipse erat lucerna ardens et lucens.

.19. 19- Inimicos ejus induam confusione, super

ipsum autem efflorebit sanctificatio mea.

Praedicit Christum multos habiturum inimicos, ut revera habuit Judaeos, qui dixerunt: «Nolumus hunc regnare super nos,» Lue. xvi; et ad Pilatum: « Non habemus regem, nisi Caesarem, » Joan. xix. Sed praedicit quoque poenam inimicorum Christi: « Inimicos, inquit, ejus induam confusione, » id est, implebo ignominia maxima, quod etiam impletum esse scimus, et oculis nostris videmus. Nam paulo post Christi mortem venerunt Romani, et, civitate illorum eversa, ipsos magna

strage affecerunt, et eorum qui supererant, alios vilissimo pretio vendiderunt, alios in publicis ludis bestiis objecerunt; et ab illo tempore gens Judaeorum ubique servit, ubique contemnitur; sed in die novissimo, non solum Judaei, sed etiam omnes pagani, et haeretici, et omnes falsi fratres, qui Christo in membris ejus inimici fuerunt, induentur confusione. «Super ipsum autem,» id est, super Christum, «efflorebit sanctificatio mea.» Illi induentur confusione, Christus induetur gloria: nam sanctificatio, quae in hoc mundo erat quasi semen in terra absconditum, tunc florebit in gloriam, id est, germinabit flores sanctificationis. Nec solum Christus, sed etiam omnia membra ejus induentur gloria, quia tunc sanctificatio emittet flores incredibilis pulchritudinis, quando gratia vertetur in gloriam. In hebraeo vox est Y1T3, quae significat diaclema ejus; sed quamvis Exod. xxiv illa vox significet tiaram Pontificis; et lib. IV Reg. xi accipiatur pro corona regia, tamen potest etiam significare sanctificationem, ut hoc loco verterunt Septuaginta Interpretes: nam venit a verbo *1TJ, quod significat separare et consecrare; unde dicuntur nazarei, quasi sanctificat i, et consecrati Deo; et corona pontificia vel regia dicitur “U3 nezer, quia consecrat quodam modo pontificem, vel regem, et a vulgo separat. Sed in sensu non est diversitas, nam gloria sanctificationis rectissime corona, vel diadema dici potest; nec multum interest, si dicatur, florebit sanctificatio, id est, sanctificatio emittet flores gloriae; sive florebit sanctificatio, id est, micabit diadema gloriae. Neque etiam multum refert, quod nos legamus sanctificatio mea, et in hebreeo sanctificatio, sive diadema ejus: nam Septuaginta legerunt iod, ubi nunc est vau; et eadem sanctificatio vel diadema et Dei est, quia ab illo datur, et nostra est, quia nobis datur: proinde utraque lectio veritatem continet; sed nostra praeponenda est, cum sit in codicibus greeeis et latinis, quibus Ecclesia semper usa est.

Ecce quam bonum, et quam jucundum, habitare fratres in unum!

2. Sicut unguentum in capite, quod descendit in barbam, barbam Aaron;

Quod descendit in oram vestimenti ejus:

3. Sicut ros Hermon, qui descendit in montem Sion.

Quoniam illic mandavit Dominus benedictionem, et vitam usque in saeculum.

Ecce quam bonum et quam decorum, habitare fratres in unum!

Sicut unguentum optimum in capite, quod descendit in barbam, barbam Aaron: quod descendit super oram vestimentorum ejus.

Sicut ros Hermon, qui descendit super montana [li. montes ] Sion.

Quoniam ibi mandavit Dominus benedictionem [al. add.' et] vitam usque, in aeternum [h. sceculum].

Argumentum. — Concordiae fraternae laudes.

f. Canticum ascensionum, Davidis carmen.

Ecce quam bonum et quam jucundum, habitare fratres etiam una!

2. Sicut oleum pretiosum in capite (etfusum super caput), quod descendit (defluit) in barbam, barbam Aaronis, quod descendit in oram vestimentorum ejus.

3. Sicut ros Hermonis (in montem Hermonis cadens), sicut ros qui descendit in montes Sionis:

nam ibi (eo) demandat Jova prosperitatem, vitam (felicitatem) in perpetuum.

Vers. 1... Isi'aelitas habitare ut fratres et una, concorditer. — Vers. 2. Nihil jucundius Orientalibus oleo unctorio. Pretiosissimo autem apud Hebraeos oleo ungebatur pontifex maximus ( Exod. xxx, 23 seqq. ), qui ipse significatur nomine Aaronis, quemadmodum a primo Caesare successores sunt Ccesares appellari. Barbam, barbam, de pilo in pilum, in barbam, totam, anadiplosis. Hengstenberg, quas (barba) descendit in oram superiorem vestimentorum ejus, quasi barba potius quam oleum hic spectetur! — Vers. 3. Sequitur nova imago, qua concordiae suavitas exprimitur. Aliis ros Hermonis est ros suavissimus et frigidissimus. ibi, ubi concordia viget. Alius, in Sione.