Benedictus Dominus Deus meus, qui docet manus meas ad praelium, et digitos meos ad bellum.

2. Misericordia mea, et refugium meum: susceptor meus, et liberator meus:

Protector meus, et in ipso speravi: qui subdit populum meum sub me.

Benedictus Dominus fortis meus, qui docet manus meas ad [al. in) praelium: digitos meos ad bellum.

Misericordia mea, et fortitudo mea, auxiliator meus, et salvator meus:

Scutum meum, et in ipso speravi; qui subjecit populos mihi.

3. Domine, quid est homo, quia innotuisti ei? aut filius hominis, quia reputas eum?

4. Homo vanitati similis factus est: dies ejus sicut umbra praetereunt.

5. Domine, inclina coelos tuos, et descende: tange montes, et fumigabunt.

6. Fulgura coruscationem, et dissipabis eos: emitte sagittas tuas, et conturbabis eos.

7. Emitte manum tuam de alto; eripe me, et libera me de aquis multis, de manu filiorum alienorum.

8. Quorum os locutum est vanitatem, et dextera eorum, dextera iniquitatis.

9. Deus, canticum novum cantabo tibi: in psalterio decacbordo psallam tibi.

10. Qui das salutem regibus, qui redemisti David servum tuum de gladio maligno: 14. eripe me,

Et erue me de manu filiorum alienorum, quorum os locutum est vanitatem, et dextera eorum, dextera iniquitatis.

12. Quorum filii, sicut novellae plantationes in juventute sua.

Filiae eorum compositae, circumornatae ut similitudo templi.

13. Promptuaria eorum plena, eructantia ex hoc in illud.

Oves eorum foetosae, abundantes in egressibus suis: 14. boves eorum crassae.

Non est ruina maceriae, neque transitus, neque clamor in plateis eorum.

1 5. Beatum dixerunt populum, cui haec sunt: beatus populus, cujus Dominus Deus ejus.

Domine, quid est homo, quia cognoscis eum? filius hominis, quia computas eum?

Homo vanitati assimilatus est: dies ejus quasi umbra pertransiens.

Domine, inclina coelos tuos, et descende: tange montes, et fumigabunt.

Mica fulmine, et dissipa eos; mitte sagittam tuam, et interfice [h. conturbabis ] illos.

Extende manum tuam de excelso: libera me, et erue me de aquis multis: de manu filiorum alienorum.

Quorum os locutum est vanitatem, et dextera eorum, dextera mendacii.

Deus, canticum novum cantabo tibi: in psalterio decachordo psallam tibi.

Qui dat salutem regibus, qui eruit David servum suum de gladio pessimo.

Libera me, et erue me de manu filiorum alienorum: quorum os locutum est vanitatem, et dextera eorum, dextera mendacii.

Ut sint filii nostri quasi plantatio crescens in adolescentia sua:

Filiae nostrae quasi anguli, ornati ad similitudinem templi:

Promptuaria nostra plena, et super effunden-* tia ex hoc in illud: pecora nostra in millibus, et innumerabilia in compitis nostris.

Tauri nostri pingues [h. duces nostri portantes ]: non est interruptio, et non est egressus: et non est ululatus in plateis nostris.

Beatus populus cujus talia sunt: beatus populus cujus Dominus Deus suus.

Argumentum. — « Initium Psalmi celebrat gloriosa beneficia, quae Deus auctori, ut regi (cf. vers. 1, 2, 10), peculiariter ad illud tempus usque contulit, virtutem bellicam, scientiam rei militaris, salutis conservationem in periculis, quae tanta esse significat, ut miretur simul magnitudinem eorum, et quod Deus in ipsum et genus humanum tam sit beneficus, quum tamen nihil sit in homine, quod tantam beneficentiam mereatur, aut ea dignum sit, quippe qui conditione tam sit caduca et misera. Hanc celebrationem beneficiorum Dei praemittit precibus suis ardentibus, quibus implorat opem potentiae divinae adversus hostes, a quorum apparatu et irruptione periculum tum fuerit: quod beneficium si ei denuo contingat, laudem a se et celebrationem novam promittit Deo benefactori suo, quam tum ei sit praestiturus, et simul bona quaedam pacis commemorat, quibus ut potiatur populus, vehementer orat, ut quietem populo conciliare velit Jova, et hostium irruptionem et conatus avertere. » Rosenmull. Hocce carmen, ut titulus asserit, esse Davidicum, recte contendit Hengstenberg; nec obstant variae, quibus consuitur, partes, inter se egregie cohaerentes, et nonnisi Psalmis Davidicis assumptae. Editum fuit, ut conjicit Kimchi, adversus gentium exterarum, quae undique bella contra Davidem movebant, molimina, postquam regno potitus, et Israelitas universos imperio suo subjectos haberet, et Philistaeos, qui in ejus ditionem irruperant, secundo praelio repulisset: vid. II Sam. v, 19. Quod titulo additum reperitur in versione Alexandrina et Vulg., vana est conjectura, quae ipsa Psalmi consideratione refellitur, nam latius patet argumentum ejus. Strophae septem, duobus versiculis constantes, quas concludit epiphonema vers. 15. Falluntur, qui a vers. 9 novum canticum incipere putant.

Benedictus sit Jova, petra mea,

qui instituit (docet) manus meas ad pugnam,

digitos meos ad bellum:

2. Benignitas mea et arx mea, altitudo mea et liberator meus mihi, et subjiciens populos sub me.

3. Jova, quid est homo, quod agnoscas (benefaciendo) eum; filius hominis, quod ejus habeas rationem?

4. Homo halitui similis est, dies ejus sunt ut umbra praeteriens.

5. Jova, inclina coelos, et descende; tange montes, ut fument (in fumum evanescant).

6. Fulgura fulgur, et disperge eos; emitte sagittas tuas, et perturba eos.

7. Mitte manus tuas ex alto; eripe me, et libera me ex aquis magnis, e manu filiorum alieni (barbarorum),

8. Quorum os loquitur falsa, et quorum dextera est dextera mendacii.

9. Deus, canticum novum cantabo tibi, nablio (lyra) decem chordarum canam tibi:

10. Qui das salutem regibus, qui eripuisti Davidem, servum tuum, a gladio funesto.

1 1. Eripe me et libera me e manu filiorum alieni, quorum os loquitur falsa, et quorum dextera est dextera mendacii.

1 2. Ut filii nostri sint sicut plantae, crescentes in juventute sua; filiae, ut columnae angulares, excisae, imago (imagines) palatii.

1 3. Promptuaria nostra plena sint, proferentia a specie ad speciem (omnis generis bona); oves nostrae millia facientes ( millecuplis fcetibus ) augeantur, in myriades multiplicatae in pascuis nostris.

14. Boves nostrae sint gravidae (propr. ■portare factae; alii, pingues']. nulla sit murorum ruptura, et nulla thesaurorum perditio (propr. egressio ), et nullus clamor (lugubris) in plateis nostris.

15. Beatus populus, cui sic est 1 beatus (beatior) populus, cujus Jova Deus est!

Yers. 2. Altitudo, excelsum munimentum, quo hostes non possunt pertingere. Populos, sive legendo

D’DJ7 (cf. Ps. xviii, 48; potuit scriptor per imprudentiam populum meum, ex II Sam. xxu, 44, assumpsisse), sive »OJ7 positum sit cum » parag. pro CZ3J7 collectivo sensu capiendo’ — Yers. 5. Montes, i. e. superbos hostes. — Vers. 8. Et quorum dextera, etc., i. e. qui falso jurant, quia ad jurandum extenditur dextera. — Yers. 9. Novum, pro novo beneficio, quod hic petitur. — Yers. 11. Hunc versum cum pr,» ced. jungit Maurer, alii eum omnino delent, quasi librarii errore hic repeteretur. — Yers. 12. Maurer: Libera me, i. e. nos, quorum filii sint, etc.; filice sint columnae artificiose dolatae, formam (hebr. thabenith) mi,- iterum habentes, seu caryatides, a:que procerae, graciles et venustae. Alius, filice sint ornatae ut cupita columnarum, excisae, artificiose dolatae, instar palatii. — Vers. 14. Maurer, duces nostri sint erecti (potentia floreant), nulla sit irruplio et nulla excursio, etc.

Vulgatus facilem fundit sensum intelligendo dicentes post vers. 11, ita ut inde loquantur hostes populi Jovae usque ad primum hemistichium ultimi vers. inclusive.

Psalmus David adversus Goliath.

In hebraeo habetur solum, Psalmus David; quae sequuntur, addita esse a Septuaginta Interpretibus, testatur S. Hilarius. Sed quoniam Psalmus videtur meminisse regni ipsius David vers. 3, ubi dicit: «Qui subdit populum meum sub me, » existimant aliqui verba illa, adversus Goliath, non esse conformia Psalmo; et liberius etiam putant hac verba posse contemni, quod Theodoretus testatur ea non haberi in Hexaplis Origenis, ac proinde non esse ex interpretatione Septuaginta Seniorum. Sed respondere possumus, Psalmum scriptum esse proprie pro victoria adversu Goliath, et verba illa: « Qui subdit populum meum sub me, » non intelligi de regno, sed de principatu militia1: fuit enim David dux belli multo anteaquam rex fieret. Neque verum est, quod aliqui dicunt, hunc Psalmum esse ejusdem argumenti cum Psalmo xvii, ut patet ex vers. 8 hujus Psalmi. Itaque existimamus hunc Psalmum compositum fuisse paulo post victoriam adversus Goliath, ut habet titulus. Quod autem attinet ad versionem Septuaginta, majorem fidem habere debemus S. Hilario, qui affirmat hcec addita a Septuaginta viris, quam Theodoreto, qui negat. Sanctus enim Hilarius in explicatione Psalmorum Origenem secutus est, ut testatur S. Hieronymus in libris De Scriptoribus Ecclesiasticis; quare credibile est Hilarium in Origene legisse verba addita fuisse a Septuaginta viris; nemo autem melius novit quid esset in versione Septuaginta, quae habetur in Hexaplis, quam Origenes, qui Hexapla collegit. Adde quod, cum hic titulus legatur in omnibus libris latinis, et a S. Augustino et aliis exponatur, non est ulla ratione tollendus, aut contemnendus. Argumentum Psalmi, ex Hilario, est victoria Christi adversus diabolum; ex Augustino, victoria Ecclesiae adversus eumdem diabolum; ex Theodoreto, victoria Machabaeorum adversus Antiochum. Sed nos cum S. Joanne Chrysostomo existimamus, ad litteram cani victoriam Davidis adversus Goliath. ut titulus docet, spiritualiter praedici victoriam Christi et Ecclesiae adversus diabolum.

Vers. i. i. Benedictus Dominijs Deus meus, qui docet

Laudat Propheta Deum, et gratias illi agit, quia dono singulari ejus vicerit gigantem, unde initium duxit omnis ipsius gloria. Dicit autem: «Qui docet manus meas ad praelium,» et non dicit: Qui robustam fecit manum meam, quoniam in eo genere praelii, quo vicit gigantem, plus valuit ars quam robur. Praevaluit enim, ut lio s P[?" Scriptura dicit, « in funda et lapide adversus PhituaiTad- listaeum, » I Reg. xvn. Jacere autem lapidem ex versus funda, ita ut recte attingat frontem hominis, malum m xim£e ar^s es^ quam tamen victoriam sapiens gis indi- Propheta non suae arti, aut exercitationi, sed Dei gemus dono tribuit. Pari ratione in praelio spirituali adarte> versus diabolum magis indigemus arte quam roqbore. ° bore, et Christus ipse per Davidem figuratus non

potentia, sed sapientia diabolum vicit. Patientia enim et humilitate superbum et crudelem hostem prostravit; et ideo non dixit Propheta: Qui armat manus meas, sed: « Qui docet manus meas. » Quod additur: « Et digitos meos ad bellum, » idipsum est aliis verbis repetitum.

2. Misericordia mea et refugium meum sus- ver?

3. Protector meus, et in ipso speravi; qui vm subdit populum meum sub me.

His quinque vocibus docet Propheta quo ordine dederit dii Deus victoriam; quo etiam ordine nobis quoque dabit, si in illo spem nostram totam posuerimus. Primum Deus misericorditer Davidem respexit. Misericordia enim Dei prima origo est omnium bonorum nostrorum, et omnia omnino merita praevenit; hinc igitur primo dicit: «Misericordia mea.» Deinde David, misericorditer praeventus et vocatus, respexit ad Deum, atque ad eum sperando et invocando confugit; hinc subjungit: «Et refugium meum.» Tertio, Deus confugientem a se non despexit, sed manum illi porrigens, suscepit eum protegendum et adjuvandum; inde subjunxit: « Susceptor meus. » Quarto, susceptum liberavit de captivitate et ab imminente periculo vitae; hinc subjunxit: « Et liberator meus. » Denique liberatum, ne iterum caperetur, aut vulneraretur, protexit et protegere pergit, dum praelium durat; ideo subjunxit: «Protector meus.» Addit: «Et in ipso speravi, qui subdit populum meum sub me, » id est, Deus quidem mihi est misericordia, refugium, susceptor, liberator et protector; et ego vicissim in ipso sperabo, qui fecit plus quam petere aut optare potuissem; nam non solum liberavit me de manu Goliath, sed etiam subjecit mihi populum meum, cum fecit me principem militiae super omnem populum meum; nam 1 Reg. cap. xvm, paulo post victoriam de Goliath, fecit Sani rex Davidem tribunum super mille viros; nec solum illis, sed universo populo praeerat David. Sic enim legimus ibidem: «Omnis Israel et Juda diligebat David; ipse enim ingrediebatur et egrediebatur ante eos, » quod repetitur II Reg. cap. v. Nec solum subjecit, sed etiam nunc subdit, cum dono gratiae suae facit, ut populus quiete et pacifice regi se sinat.

Vers.». 4. Domine, quid est homo, quia innotuisti

Ex tot beneficiis prorumpit David in magnam admirationem, quod tantus Deus, quo nihil majus cogitari potest, dignetur tanti facere hominem, qui fere nihil est, ut etiam velit ab illo cognosci et amari. Et si haec David dicit, et tanto sensu pietatis dicit, quid nos facere, sentire et dicere par esset, quibus Deus non solum inno- * luit, sed formam servi accepit, et in ea forma «humiliavit semetipsum factus obediens usque ad mortem, mortem autem crucis; » et victoriam nobis tribuit, non adversus carnem et sanguinem, sed «adversus principes et potestates, adversus mundi rectores tenebrarum harum, contra spiritualia nequitiae in coelestibus; » et qui nobis non populum unum subjicit, sed evectos ad participationem regni sui, constituit cum Christo super omnia bona sua? Sed verba consideremus. « Domine, quid est homo, quia innotuisti ei? » Ex hebraeo aliqui vertunt, quid est homo, quia cognoscis eum? Sed S. Joannes Chrysostomus affirmat recte vertisse Septuaginta Interpretes, innotuisti ei; nam Multo et vox hebraica hunc sensum patitur, et est multo “i,-- admirabilius, quod Deus dignetur agnosci ab hoqiud De- mine, quam quod hominem cognoscat; imo ni- " disiie- hil admirationis habet, quod Deus hominem colion.iue gnoscat, qui hominem fecit, et nihil ignorare poeognosci, test. Observat quoque idem S. Chrysostomus recte «uam dictum esse, quia innotuisti ei, non autem, quia

cognitus es ab eo; cognitio enim Dei in homine ab quodhoipso Deo est, qui ei se revelare et demonstrare dignatur. «Aut filius hominis, quia reputas eum?» cat. Repetitio ejusdem admirationis est: nam in hoc apparet quanti Deus hominem aestimet, quia voluit ei innotescere, et cum eo familiaritatem amicitiamque contrahere.

5. Homo vanitati similis factus est; dies Vers.».

Explicat causam suae admirationis, quia videlicet homo sit res modica, et id modicum brevi desinat esse. Non poterat magis extenuari vilitas hominis comparata ad magnitudinem Dei. Deus plenitudo est omnium bonorum, et plenitudo semper stans et manens in aeternum sine ulla imminutione aut mutatione: homo non est quidem vanitas, quia aliquid est, sed « vanitati similis, » quia modicum quid est, capax magnorum bonorum, si a Deo impleatur; sed donec impleatur, similis est vasi vacuo et inani. Id autem quod est, semper mutatur et transit donec deficiat: quomodo interdiu umbra montium insensibiliter transit, donec nocte superveniente penitus evanescat. Atque haec dicit Propheta in homine quoad vitam corporalem, et comparatione facta cum Deo: alioqui enim homo magna res est, ad imaginem et similitudinem Dei creatus, et ad ipsum Deum intelligendum et amandum factus: propter quem Unicus Dei sanguinem profundere non dubitavit; qui denique si Deo per fidem, spem et charitatem in hac peregrinatione inhaeserit, futurus sit in patria aequalis angelis, semperque felicissimus. Itaque quemadmodum pulverem et cinerem se reputare debet, cum Deo collatus, ita dignitatem suam agnoscere debet, cum ei bestiales voluptates a diabolo suggeruntur, ut dedignetur delectari voluptatibus pecorum, quia ad angelorum aequalitatem aspirat.

6. Domine, inclina ccelos tuos, et descende; vers. u.

7. Fulgura coruscationes, et dissipabis eos; Vers-7*

Propheta sanctus ex beneficiis Dei prorupit in admirationem misericordiae Dei, quod tanta majestas tantam vilitatem aspicere dignaretur: nunc vero considerans ex adverso superbiam et caecitatem multorum hominum, qui Deo contempto toti essent occupati in opprimendis hominibus piis, et in cumulandis terrenis divitiis, precatur Deum, ut ostendat potentiam suam in ejusmodi homines, ut saltem timore poenae peccare cessent, qui amore justitiae et reverentia conditoris bene agere nesciunt. «Domine, inquit, inclina coelos tuos, et descende,» id est, quando quidem humana superbia ex beneficiis te non agnoscit, nec timet, ostende praesentiam tuam per nubes tenebrosas, per ignem de coelo demissum, per fulgura et tonitrua, aliaque id genus, quibus homines terreri et expavescere cogantur; dicitur autem Deus inclinare ccelos, quando demittit nubes et densas caligines, quae videntur partes coeli aerei; et eo modo descendere dicitur, quia demonstrat per eos effectus praesentiam suam. Sic dicitur Exod. xix, Deum descendisse in montem Sina, quando implevit montem illum tenebrosa nube et caligine densissima, et simul montem calefecit, ut totus fumigare videretur; et hoc est quod addit: « Tange montes, et fumigabunt. » Sed praecipue Deus praesentiam et potentiam suam demonstrat fragore horrendo tonitruorum et corusca lionc fulgurum, ac vibratione fulminum, quibus nihil velocius, subtilius, efficacius, horribilius. Ideo addit: « Fulgura coruscationes, et dissipabis eos, » superbos videlicet hostes piorum. « Emitte sagittas tuas, » id est, ccelestia fulmina, « et conturbabis eos; » nemo enim est tam ferox et audax, qui non expavescat fulmina de coelo, adversus quae nihil valet humana defensio. Unde dicitur I Reg. 11: «Dominum formidabunt adversarii ejus, et super ipsos in coelis tonabit.»

Ex hoc versiculo apparet Psalmum hunc non esse scriptum a Davide post regnum adeptum, neque esse ejusdem argumenti cum Psalmo xvii: nam in eo Psalmo gratias agit de liberatione a manu Saul, et omnium aliorum inimicorum; in hoc autem Psalmo adhuc pugnabat cum filiis alienis, id est Philistaeis, et orat Deum pro liberatione et victoria. Itaque posteaquam rogaverat Deum generatim adversus impios et superbos, rogat pro se in particulari. «Emitte, inquit, manum tuam de alto, » id est, de coelo potentiam tuam ostende, et « eripe me, et libera me de aquis multis, » id est, a multitudine hostium infidelium, cum quibus quotidie bellum gero; et declarans ipse metaphoram, addit: « De manu filiorum alienorum. » Itaque aquce multae significant multitudinem filiorum alienorum, qui ad litteram erant Philistaei; spiritualiter sunt haeretici, ut vult S. Joannes Chrysostomus; vel generalius omnes filii hujus saeculi, sive foris, sive intus sint, ut docet S. Augustinus, et conformius est versiculo sequenti, et a vers. 12 usque ad finem.

Vers. 9. 9. Quorum os locutum est vanitatem, et

Describit filios alienos, atque ait illos esse, qui et ore et opere iniqui sunt. « Quorum os locutum est vanitatem, » non veritatem, non legem tuam, non boni aliquid; «et dextera eorum» non operatur, nisi rapinas, oppressiones pauperum, adulteria, homicidia, etc.

Vers. i o. 10. Deus, canticum novum cantabo tibi, in

11. Qui das salutem regibus, qui redemisti vers.n.

12. Et ERUE ME DE MANU FILIORUM ALIENORUM, Vers. 12. QUORUM OS LOCUTUM EST VANITATEM, ET DEXTERA EORUM DEXTERA INIQUITATIS.

Interponit duos versiculos, quasi parenthesim ex affectu in Deum; deinde revertitur ad describendos filios alienos. «Deus, inquit, canticum novum cantabo tibi, » id est, peto alia multa beneficia, sed non sum oblitus acceptorum, ideo canticum novum, praeclarum, nondum auditum, cantabo tibi, et simul in psalterio decem chordarum psallam tibi, jungens sonitum psalterii cum laudatione vocis; id autem faciam, quia tu « das salutem regibus, » ut paulo ante dedisti Saul regi per ministerium meum; et tu « redemisti me Davidem servum tuum de gladio maligno, » id est, de gladio injusto gigantis Goliath: tu igitur sicut hactenus fecisti, «eripe me. » Erue, inquam, me de manu filiorum alienorum, qui et ore et opero scelestissimi sunt.

13. Quorum filii sicut noyjella; plantationes v^s. «3. IN JUVENTUTE SUA.

Declarat filios alienos ab affectu et opinione ipsorum: illi enim sunt filii alieni, qui non noverunt, neque diligunt nisi terrenam felicitatem, in fecunditate et prosperitate filiorum et filiarum: in abundantia frumenti, vini et olei, in armentis pecorum et fructibus eorum, in pace et securitate omnium quae possident. Sed hoc loco observandum est, ex hebraeo haec omnia nunc legi in prima persona, non in tertia, et sensum facere omnino contrarium, nimirum hunc: Eripe me de manu filiorum alienorum, ut sint filii nostri sicut novellae plantationes; filice nostrae compositae, ut similitudo templi, promptuaria nostra, etc.; sed cum omnes graeci et latini codices habeant in tertia persona, et omnes Patres ita exponant, non possumus approbare lectionem hebraicam, nisi dicamus, ut Genebrardus indicavit, hic introduci loquentes ipsos filios alienos, et Davidem non ex suo sensu, sed in persona eorum haec dicere, ut hic sit sensus: « Eripe me de manu filiorum alienorum, quorum os locutum est vanitatem, et dextera eorum dextera iniquitatis, » qui videlicet locuti sunt vanitatem dicentes: Sint filii nostri « sicut novellae plantationes, » etc. Posset etiam facile fieri ut verba hebraica tempore Septuaginta Interpretum fuerint in tertia persona, et postea successu temporis incuria librariorum mutata sint in personam primam: quod facillimum fuit, cum discrimen personae primae et tertiae in litteris, non in syllabis constat; nam si desit littera nun, erit persona prima; si adsit, erit persona tertia. Praeterea vox "T0K potest verti quorum, ut nostri legunt; potest etiam verti ut, quomodo

In ter humanas felicitates 10- nuntur filii loco primo.

legunt Hebraei: videtur hoc loco vertenda quorum, non ut; nam in versibus 7 et 12, ubi legimus: «Quorum os locutum est vanitatem, » eadem est vox, et ab omnibus vertitur quorum; cur ergo non etiam hoc loco vertatur quorum, et legamus quorum filii? Quare lectio nostra omnino retinenda est. Ac primo loco inter humanas felicitates ponuntur filii, quoniam illi super omnia alia desiderantur, et propter eos quaeruntur esetera. Ideo Propheta dicit: « Quorum filii sicut novellae plantationes in juventute sua,» id est, tunc habentur felices filii hujus saeculi, quando filii eorum sunt in juventute sua similes novellis plantationibus arborum, id est, bene radicati et fundati, et virides ac florentes, ut spes sit eos longissimo tempore supervicturos.

44. FiLIaE eorum compositae, circumornatae, UT SIMILITUDO TEMPLI.

Haec est secunda felicitas temporalis, filiae formosae et ornatas, ut facile viros inveniant, quibus nubant. Illud, compositae, videtur referendum ad naturalem pulchritudinem, quae ex compositione, sive conformatione membrorum constat, ex hebraeo vertunt aliqui, filice ut anguli incisi; sed credibile est Septuaginta Interpretes deduxisse vocem hebraicam PT, quod splendorem significat, ut sensus sit: « Filiae eorum compositae, » id est, splendidae et speciosae. Quod sequitur de similitudine templi, videtur intelligendum de ornatu tabernaculi, in quo erant multa ornamenta purpurae, byssi, auri, gemmarum, ut nihil pulchrius in tota regione inveniretur.

Hoc est tertium genus felicitatis filiorum alienorum, promptuaria ita plena variarum frugum, aliarumque rerum ad hujus vitae usum, ut necesse sit ex uno in aliud exonerare copiam rerum. Qualis felicitas describitur in Evangelio, cum dicitur divitem quemdam cogitasse intra se: « Quid faciam, quia non habeo ubi congregem fructus meos? Scio quid faciam, destruam horrea mea, et majora faciam, » etc. Luc. xn. Id vero potissimum contingit, quando supervenientibus novis frugibus, adhuc supersunt veteres, quae in aliud promptuarium refundendae sunt, ut detur locus novis.

16. OVES EORUM FOETOSaE, ABUNDANTES IN EGRESSIBUS SUIS J BOVES EORUM CRASSAS.

Hoc est quartum genus bonorum temporalium, oves secundae et plurimae, « abundantes in egressibus suis, » id est, quae plurimae conspiciantur, cum egrediuntur ad pascua; et simul cum gregibus ovium armenta boum, et quidem pinguium.

17. Non EST RUINA MACERIaE, NEQUE TRANSITUS, Vers. 47. NEQUE CLAMOR IN PLATEIS EORUM.

Hoc est ultimum bonorum temporalium, ut non solum domus et palatia nullam ruinam minentur, sed ipsae etiam maceriae, quae ex vili materia eriguntur, integre maneant; et nullus sit tumultus, neque rumor in plateis eorum, sed omnia tranquilla et pacata. Illud,?ieque transitus, potest significare transitum per diruptas macerias, vel transitum latronum aut militum cum tumultu circumcursantium.

18. Beatum dixerunt populum cui HaEcsunt! vers. is. BEATUS POPULUS CUJUS DOMINUS DEUS EJUS!

Haec est conclusio sancti Prophetae, qui refert ex sententia filiorum alienorum beatum esse populum cui haec sunt, quae paulo ante descripsimus; sed ex propria sententia dicit beatum esse populum, non cui haec sunt, sed cujus Deus est Dominus, id est, qui habet pro Deo verum Deum; nam vox Dominus hoc loco scribitur quatuor litteris, quae nomen proprium Dei significant, quod nunquam tribuitur, nisi vero Deo, qui fecit coelum et terram. Ad finem hujus Psalmi diligenter anno- Non facit tandum est, non facere differentiam inter filios d.ifferen- Dei et filios alienos, copiam, vel inopiam rerum te^filios temporalium: multi enim filii Dei his bonis abun- Dei, et darunt, et Dominus, Mattii, xix, promisit centu- alien0f> pium eorum, quae dimittimus in hoc mundo, et yeUrioppostea vitam aeternam; et contra multi filii hujus pia resaeculi misere perierunt in egestate, in exilio, in triremibus, in patibulis. Sed quod differentiam iium. " facit inter filios regni et filios gehennae, filios hujus saeculi et filios lucis, est affectio; qui enim bona temporalia magna bona esse ducunt, et iis ita afficiuntur, ut prae illis aeterna bona contemnant, et contra qui detrimenta temporalia, magna mala esse ducunt, eaque ita timent, ut pro iis evadendis Deum offendere, et vitam aeternam perdere non formident, illi sunt filii tenebrarum hujus saeculi et gehennae, et hoc significatur in illis verbis: « Beatum dixerunt populum cui haec sunt, » id est, qui tanti faciunt haec temporalia, ut in illis beatitudinem sitam esse arbitrentur. Qui vero bona temporalia parva bona, et jacturam eorum parva mala esse ducunt, ut revera sunt; contra autem gratiam Dei, et coelestem patriam in maximis bonis reponunt; et offensionem Dei, ac vitae aeternae detrimentum, mala gravissima putant, illi sunt filii lucis, filii Dei, filii regni, qui non surda aure audierunt: « Primum quaerite regnum Dei et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis, »

Matth. ix; et hoc significatur in illis verbis: « Beatus populus, cujus Dominus Deus ejus, » id est, bona temporalia, bona sunt, sed beatum non faciunt; quod autem vere facit beatum, est possessio summi boni, quod in Dei visione consistit.

Exallabo te, Deus meus rex, et benedicam nomini tuo in saeculum, et in saeculum saeculi.

2. Per singulos dies benedicam tibi, et laudabo nomen tuum in saeculum, et in saeculum saeculi.

3. Magnus Dominus, et laudabilis nimis, et magnitudinis ejus non est finis.

4. Generatio et generatio laudabit opera tua, et potentiam tuam pronuntiabunt.

5. Magnificentiam gloriae sanctitatis tuae loquentur, et mirabilia tua narrabunt.

6. Et virtutem terribilium tuorum dicent, et magnitudinem tuam narrabunt.

7. Memoriam abundantiae suavitatis tuae eructabunt, et justitia tua exultabunt.

8. Miserator et misericors Dominus: patiens, et multum misericors.

9. Suavis Dominus universis, et miserationes ejus super omnia opera ejus.

10. Confiteantur tibi, Domine, omnia opera tua, et sancti tui benedicant tibi.

11. Gloriam regni tui dicent, et potentiam tuam loquentur:

12. Ut notam faciant filiis hominum potentiam tuam, et gloriam magnificentiae regni tui.

13. Regnum tuum, regnum omnium saeculorum, et dominatio tua in omni generatione et generationem.

Fidelis Dominus in omnibus verbis suis, et sanctus in omnibus operibus suis.

14. Allevat Dominus omnes qui corruunt, et erigit omnes elisos.

15. Oculi omnium in te sperant. Domine: et tu das escam illorum in tempore opportuno.

16. Aperis tp manum tuam, et imples omne animal benedictione.

17. Justus Dominus in omnibus viis suis, et sanctus in omnibus operibus suis.

Aleph. Exaltabo te, Deus meus rex, et benedicam nomini luo in aeternum [h. saeculum ] et ultra.

Beth. In omni die benedicam tibi, et laudabo nomen tuum in sempiternum [h. saeculum et ultra } jugiter.

Gimel. Magnus Dominus, et laudabilis nimis: et magnificentiae ejus non est investigatio.

Daleth. Generatio ad generationem laudabit opera tua, et fortitudines tuas annqntiabunt.

He. Decorem gloriae magnitudinis tuae, et verba mirabilium tuorum loquar.

Vav. Et fortitudinem horribilium tuorum loquentur, et magnitudines tuas narrabunt.

Zain. Memoriam multae bonitatis tuae loquentur [h. eructabunt], et justitias tuas laudabunt.

Heth. Clemens, et misericors Dominus: patiens, et multae miserationis [h. tardus ad furorem et magnae misericordiae].

Teth. Bonus Dominus omnibus, et misericordiae ejus in universa opera ejus.

Jod. Confiteantur tibi. Domine, omnia opera tua, et sancti [h. misericordes] tui benedicant tibi.

Chaph. Gloriam regni tui dicent, et fortitudines tuas loquentur.

Lamed. Ut ostendant filiis hominum fortitudines ejus, et gloriam decoris regni ejus.

Mem. Regnum tuum regnum omnium saeculorum, et potestas tua in omni generatione et generationem.

Samech. Sustentat Dominus omnes corruentes et erigit omnes jacentes [h. incurvatos].

Ain. Oculi omnium in [h. ad] te sperant, et tu das eis escam suam [h. eorum] in tempore suo.

Phe. Aperis manus tuas, et imples omne animal refectione [h. satias omnem virum placite].

Sade. Justus Dominus in omnibus viis suis, et sanctus (h. misericors] in omnibus operibus suis.

18. Prope est Dominus omnibus invocantibus eum: omnibus invocantibus eum in veritate.

1 9. Voluntatem timentium se faciet, et deprecationem eorum exaudiet, et salvos faciet eos.

20. Custodit Dominus omnes diligentes se, et omnes peccatores disperdet.

21. Laudationem Domini loquetur os meum, et benedicat omnis caro nomini sancto ejus in saeculum, et in saeculum saeculi.

Coph. Juxta est Dominus omnibus qui invocant eum: omnibus qui invocant illum in veritate.

Res. Placitum timentium se faciet, et clamorem [h. deprecationem ] eorum exaudiet, et salvabit eos.

Sin. Custodit Dominus omnes diligentes se, et universos impios conteret [h. disperdet].

Thav. Laudem Domini loquetur os meum, et benedicet omnis caro nomini sancto ejus in aeternum [h. in saeculum, et ultra], et jugiter.

Argumentum. — Hymnus in Jovae potentiam, justitiam, benignitatem, quam exhibet tum universo generi humano, tum maxime afflictis suis cultoribus. Singuli versus litteris primoribus elementorum hebraicorum ordinem repraesentant; sed desideratur versus qui a nun littera incipere debebat. Habet quidem Graecus Alexandrinus (et Vulg. Syr. Ar. iHth. ) post vers. 13: ttujto; Rupto;, o.tc., fidelis Dominus. Sed plus quam verisimile est, ab aliena manu profecta esse htec verba. Primum enim non exstiterunt in libris, quibus usi sunt Origenes et Hieronymus. Deinde desunt in Chald. Aqu. Theod., et Obelo illa notavit scholion graecum codicis Varie. Tum rejecerunt ea Masorelhae et interpretes Hebraei. Postea non probabile est, vel casu hunc vers. excidisse, vel studio expunctum esse. « Casu fieri non potuit, ait Buxtorfius ( Anti-Erit. p. 437), quia error ob interruptam seriem alphabeti nimis manifestus et facile deprehensus fuisset. Studio cur expunctus esset, quum nihil in eo sit, quod Judaeos offendere, vel ad eum eradendum permovere potuisset? » Contra, quum ordinis alphabetici non ita tenaces sunt poetae hebraici, ut in omnibus ac singulis hujusmodi carminibus seriem litterarum sine ulla interruptione aut defectu servandam existiment, sed nonnihil licentiae sibi interdum concedant, nihil miri habet unius litterae omissio. Denique manifestum est, verba moro; Kupio;, etc., levi duarum tantummodo dictionum mutatione, et prima in subsidium ex Deuter. vu, 9, arcessita, penitus ex vers. 17 hujus ipsius Psalmi desumpta esse. Ita fere Maurer. Quod alphabeticus est Psalmus, recentioris aetatis pluribus indicium est.

Laudibus efferam te, mi Deus, rex,

et benedicam nomen tuum in saeculum et aeternum.

et laudabo nomen tuum in saeculum et aeternum.

3. Magnus est Jova et laudandus plurimum, et magnitudini ejus nulla est investigatio.

4. iEtas aelati praedicat (vel praedicet) opera tua, et facinora tua nota faciunt.

5. Splendorem gloriae (gloriosum) majestatis tuae, et res miraculorum tuorum meditabor.

6. Et vim terribilium tactorum tuorum praedicant (vel praedicent opera tua), et magna facta tua enarrabo.

7. Memoriam (laudes) magnae benignitatis tuae eructant (vel eructent ), et justitiam tuam laetis vocibus efferunt.

8. Clemens et misericors est Jova, tardus ad iram et magnae gratiae.

9. Benignus est Jova erga omnes,

et misericordiae ejus sunt super omnia opera ejus.

10. Laudant (vel laudent, et ita deinceps) te, Jova, omnia opera tua, et pii (cultores) tui benedicunt te.

11. Gloriam imperii tui praedicant, et potentiam tuam loquuntur,

12. Ut nota faciant (vel, innotescant) hominibus facinora ejus, et gloriam splendoris (splendidam) imperii ejus.

13. Imperium tuum imperium est omnium saeculorum, et dominatio tua manet per omnes aetates.

14. Suffulcientem se praebet Jova omnibus qui labant, et erigentem omnibus qui incurvati sunt.

15. Oculi omnium ad te spectant,

et tu das eis cibum ipsorum tempore suo.

et satias omne vivum voluntate (eo quod vult).

17. Justus est Jova in omnibus viis suis, et clemens in omnibus operibus suis.

18. Propinquus est Jova omnibus invocantibus eum, omnibus qui invocant eum sincere (animo sincero).

et vociferationem eorum audit, et salvat eos.

20. Custodit Jova omnes qui diligunt eum, atque omnes improbos perdit.

21. Hymnum Jovae loquatur os meum,

et benedicat omnis caro nomen ejus sanctum in saeculum et aeternum.

Laudatio David.

Titulus indicat argumentum: est enim hic Psalmus perpetua laudatio Dei, quse partim sumitur ab ipsa De: magnitudine, partim ab operibus ejus, partim a qualitatibus regni ipsius, partim a virtutibus regiis, quae in ipso perfectissime inveniuntur. Est autem Psalmus alphabeticus, ut facilius memoriae commendetur, et delectabilius canatur. S. Hilarius et S. Augustinus ita exponunt titulum: Laudatio David, id est, laudatio qua laudatur David. Et per Davidem intelligunt Christum, qui filius est David secundum carnem. Sed communior expositio est, ut sit, sensus, laudatio, qua laudatur Deus a Davide. Neque obstat quod iu graeco dicatur in dativo: Laudatio ipsi David. Est enim sensus, laudatio Dei inspirata et dictata a Spiritu Sancto ipsi Davidi. Vide titulum Psalmi ni.

1. Alepli. Exaltabo te, Deus meus rex, et

2. Belli. Per singulos dies benedicam tibi,

In liis duobus primis versiculis continetur prooemium, in quo Propheta docet quid in hoc Psalmo canere proposuerit; sed hoc docet more poetico, per apostrophen ad Deum. « Exaltabo, inquit, te, » utest, in hoc Psalmo celeb rabo te versibus meis, tu, qui altissimus es, altissimus etiam habearis id

et praediceris ab hominibus. Vocat autem Deum regem suum, vel ut ostendat se regem esse sub rege Deo, qui omnes regit et a nullo regitur, vel quia Deum celebrare intendit ob ea praecipue attributa, vel opera, quae illi conveniunt, ut rex est et gubernator hominum ct caeterarum rerum creatarum. «Et benedicam nomini tuo,» repetitio est ejusdem rei; idem enim est: « Exaltabo te, et benedicam nomini tuo, » id est, laudabo nomen tuum, celebrabo gloriam tuam. Quod autem additur: « lu saeculum, et in saeculum saeculi, » significat laudationem hanc lore perpetuam, ita ut hic incipiat et perseveret per successiones hominum cadentium bos Psalmos usque ad mundi consum-

mationem, et deinde in ccelesti patria nunquam omnino deficiat. «Beati enim qui habitant in domo tua. Domine, » ait ipse idem in Psalm. lxxxiii, « in saecula saeculorum laudabunt te. » Hoc idem clarius repetitur et explicatur in secundo versiculo: « Per singulos dies benedicam tibi, » id est, perpetuo laudabo te, sive in prosperis, sive in adversis, dum hic vivam, et postea quoque in ccelesti patria « laudabo nomen tuum in saeculum, et in saeculum saeculi. »

vers. 3. 3. Ghimel. Magnus Dominus, et laudabilis

Quatuor sunt quasi partes magnitudinis, latitudo, longitudo, sublimitas et profundum, quae suo modo in Deo quoque considerari possunt, juxta illud Apostoli ad Ephes. m: « Ut possitis comprehendere cum omnibus Sanctis, quae sit latitudo, longitudo, sublimitas et profundum. » Igitur Propheta incipit laudare Deum a magnitudine, et po- * test haec laus infelligi de magnitudine essentiae divinae, quae est magna quoad latitudinem, quia est immensa; quoad longitudinem, quia aeterna; quoad sublimitatem, quia altissima; quoad profunditatem, quia incomprehensibilis; vel, si placet Prophetam explicare de magnitudine Dei, ut rex est, magnus rex est Dominus quoad latitudinem, quia omnia serviunt illi, a summo angelo usque ad ultimum vermiculum; quoad longitudinem, quia regni ejus aeterna duratio est; quoad sublimitatem, quia potestate summa et absolutissima regnat; quoad profunditatem, quia non solum corpora, sed etiam corda regit, et moderatur intimas omnium cogitationes et affectiones; denique nihil est tam abditum et reconditum, quo virga regni ejus non penetret. « Magnus ergo Dominus, ideo laudabilis nimis,» id est valde, «et magnitudinis ejus non est finis, » quia et latitudo infinita est, et longitudo, est sublimitas, et profundum pariter infinita sunt. Vox hebraica proprie inventionem, sive investigationem, non finem Magni- significat. Sed Septuaginta sensum verterunt. Ideo t udi n is enim magnitudinis Dei nulla est inventio, quia fiest m'in- Ms ejus non invenitur, nec inveniri potest, cum vemio non sit. Itaque magnitudo Dei estinfinita, et ideo a nobis, qui finiti sumus, est omnino investigabilis; dicitur autem a nobis investigabilis, non quod ignoremus magnum esse Deum, et magnitudinis ejus nullum esse finem, sed quia magnitudinem illam totam non capimus, non comprehendimus. Admonet autem nos haec magnitudo infinita Dei, ut sicut magnitudinis ejus non est linis, sic etiam laudationis nullus est finis. Ita S. Augustinus. Item, ut nos quoque non simus contenti angustiis nostris, sed quotidie magis ac magis in vera magnitudine, quae in virtutibus posita est, crescere studeamus, juxta illud Psalm. lxxxiii: « Ascensiones in corde suo disposuit in valle lacrymarum; ibunt de virtute in virtutem, » etc.; nam qui crescero student potentia, vel divitiis, ut alios super¬

grediantur, isti non magni, sed inflati sunt: non succo pleni, sed vento distenti; aliud enim superbia, aliud animi magnitudo est. Ita S. Joannes Chrysostomus.

4. Daleth. Generatio et generatio laudabit vers.4.

Ab essentia Dei magni Regis, quae investigari non potest, transit Propheta ad opera ipsius mirabilia, ex quibus potentia ejus intelligi potest, et non dicit: Ego laudabo opera tua, sed « generatio et generatio laudabit opera tua,» quasi dicat:

Ego solus non sufficio laudare, sed omnes generationes laudabunt « opera tua, » quia nunquam deerunt, qui ea considerent, admirentur, et laudent. « Et potentiam tuam pronuntiabunt, » id est, omnes generationes laudabunt « opera tua, » et inde potentiam tuam, quae in illis relucet, assidue praedicabunt. In hebreeo habetur ad verbum, generatio generationi laudabit opera tua, ut in Psalm. xviii: «Dies diei eructat verbum, » qua phrasi significatur generationes sibi invicem succedere, ut dicitur Eccle. i: « Generatio advenit, et generatio praeterit, » et sicut una alteri succedit quoad subsistentiam, ita etiam unam alteri succedere in laudandis operibus Dei, quasi una defuncta munere suo, tradat alteri munus Deum laudandi, et hoc modo « generatio et generatio,» id est, omnes generationes laudabunt opera Dei.

Itaque lectio hebraica non est contraria lectioni graecae et latinae, sed eas explicat et illustrat.

5. He. Magnificentiam glorle sanctitatis Verse

Dixit in genere de operibus Dei mirabilibus; nunc distinguit tria genera operum Dei: quaedam gloriosa et pulcherrima, ac per hoc mirabilia ob eximiam speciem et splendorem; quaedam terribilia, etob terrorem maximum valde mirabilia; quaedam denique amabilia, et ob ingentis benignitatis Dei significationem, non minus quam caetera mirabilia. In hoc igitur versiculo laudantur opera mirabilia ob splendorem et gloriam operis, qualia sunt cceli superiores, quibus nihil majus et pulchrius, de quibus dicitur Psalm. xviii:

« Cceli enarrant gloriam Dei; » ad idem opus pertinent ea, quae in coelo conspicimus, sol, luna, stellae caeterae, et earum varietas, multitudo, splendor et perpetui sine ulla intermissione, vel fatigatione discursus. « Magnificentiam, inquit, gloriae sanctitatis tuae loquentur, » id est, omnes generationes laudando loquentur excellentiam gloriosi operis magnificentiae tuae; et quia inulta sunt in eo opere mirabilia, ideo laudantes gloriosum hoc opus, mirabilia tua multa et magna narrabunt. Per magnificentiam non intelligitur hoc loco actio virtutis, quae dicitur magnificentia, sed qualitas operis magnificentissimi, quae dici potest excellentia sive praestantia, sive decor et pulchritudo: haec enim omnia significat vox hebroea.

quae hoc loco ponitor; per gloriam intelligitur claritas et splendor, et per claritatem et, splendorem, ipsum opus gloriosum et splendidum; denique per sanctitatem Dei, si respiciamus vocem hebraicam, intelligenda est majestas, sive magnitudo, sive magnificentia Dei, quae etiam sanctitas dici potest, quia majestas Dei sanctissima est; vox hebraica non est Wtp, id est sanctitas, sed in, quam vocem in Psal. vm, verterunt Septuaginta magnificentiam, et hoc loco vertit S. Hieronymus magnitudinem, et potest etiam verti majestas, sive decor, sive etiam robur, ac potentia. Itaque sensus erit: Omnes generationes praestantissimum et clarissimum opus majestatis Dei, quae sancta, id est, inviolabilis et purissima est, decantabunt.

6. Vau. Et virtutem terribilium tuorum

Hoc est alterum genus operum Dei, quo terror divinae majestatis in puniendis impiis demonstratur. « Et virtutem, inquit, terribilium tuorum dicent, » id est, robur et potentiam terribilium flagellorum, quibus impios castigare solitus es, dicent; et ex eis « magnitudinem » potentiae tuae « enarrabunt. » Ad hoc opus pertinent: diluvium generale tempore Noe; combustio quinque civitatum igne de coelo demisso: plagae Jigypti et Pharaonis; hiatus terrae ad absorbendos vivos seditiosos Dathan et Abiron; denique terrae motus, pestilentiae, fulmina coelestia, eluviones aquarum, procellae ventorum, et alia quae non raro et divino judicio terris immittuntur.

7. Zain. Memoriam abundantiae suavitatis TUaE eructabunt, et justitia tua exultabunt.

Hoc est tertium genus operum Dei, quod ad misericordiam pertinet, quod quidem pluribus verbis et majori significatione grati animi explicatur, quoniam ad pios Dei servos maxime pertinet. « Memoriam, inquit, abundantiae suavitatis tuae eructabunt, » id est, omnes generationes repletae abundantia suavitatis et benignitatis et misericordiae tuae, quoniam « misericordia Domini plena est terra, » ex liac plenitudine eructabunt memoriam hujus abundantissimae suavitatis, id est, mandabunt posteritati memoriam horum tantorum et tam multiplicium beneficiorum; nec solum eructabunt hanc memoriam posteris, sed ipsi « exultabunt justitia tua, » id est, ob fidelitatem, qua promi sa beneficia praestitisti.

Ad hoc genus pertinent innumerabiles consolationes, quas toti generi humano divina bonitas tribuit ex vicissitudine dierum et noctium, ex pluviis de coelo, ex fecunditate terrae, ex infinita multitudine pecorum, avium, piscium, quae generi humano serviunt; ex amoenitate sylvarum, pulchritudine hortorum, commoditate maris et fluminum, aliisque id genus plurimis. Sed haec levia et parva sunt, si comparentur ad dona gratiae, ad incarnationem Verbi divini, ad passio-

nem, resurrectionem et ascensionem Christi, ad missionem Spiritus Sancti, vocationem gentium, aed ificationem Ecclesiae, j ustificationem impiorum, praedicationem, promissionem et exhibitionem regni coelorum. Quae omnia cum suavi meditatione quasi comedantur, mirum non est, si ex tanta plenitudine pii omnes eructent memoriam abundantiae suavitatis Dei.

8. Cheth. Miserator et misericors Dominus, Vers-8 patiens et multum misericors.

9. Teth. Suavis Dominus universis, et mise- Vers*9,

Non contentus dixisse tantam esse abundantiam suavitatis Dei, ut omnes generationes eructaturae sint memoriam hujus suavitatis, ipse eructat primus et praedicat, dicens: « Misericors et miserator Dominus, patiens, et multum misericors, » Dominus est, quia tollit miserias creando, justificando, glorificando; nec solum misericors est: sed etiam miserator, id est, paterne misericors; id enim significat vox hebraica EDim; nec solum affectu paterno misericors, sed etiam patiens, sive longanimis, ut est in hebraeo, id est, perseveranter misericors; etiamsi enim saepe a nobis provocetur ad iram, ille tamen non subito irascitur, sed exspectat ad poenitentiam; denique haec misericordia non modica, non exigua, sed multa et copiosissima est. Id explicatur in sequenti versiculo; nam « suavis est Dominus omnibus, » id est, omnibus benignus et misericors, et ex se suavis, licet non omnibus videatur suavis, sed iis tantum, qui sanum palatum habent; nec solum erga omnes suavis et bonus, ac per hoc misericors est, sed etiam misericordia ejus extenditur «super omnia opera ejus; » nullum enim est opus Dei, in quo misericordia ejus locum suum non habeat: sic enim intelligimus illud, super omnia opera ejus, id est, in omnia opera ejus, ut exponunt SS. Chrysostomus et Augustinus, et ut vertit ex hebraeo S. Hieronymus, et ut requirit proprietas linguae graecae. Sanctus tamen Hilarius exponit: « Super omnia opera ejus, » id est, excellit operibus ejus, et hanc expositionem patitur textus hebraicus, et hinc theologi disputant quomodo intelligendum sit misericordiam esse excellentiorem omnibus virtutibus, de qua re vide S. Thomam et Cajetanum in II 11, Qucest. XXX, art. 4. Illud autem, suavis Dominus universis, verum est absolute, quia Deas « solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos, » ut dicitur Matth. v. Et ne daemones quidem Deus excludit a misericordia sua, cum eis vitam et intelligentiam tribuat et conservet: tamen magna misericordia, quae ad salutem aeternam perducit, de qua dicit David P salm. l: « Miserere mei, Deus, secundum magnam misericordiam tuam; » et Jacobus cap. ii: « Judicium sine misericordia ei qui non fecit misericordiam, » restringitur ad ti-

Quadruplex differentia regni I ei ct regni hominum.

mentes et invocantes Deum; nam Psalm. lxxxv, dicitur: « Tu Domine, suavis et mitis, et multae misericordiae omnibus invocantibus te; » et Psal. cu: « Quoniam secundum altitudinem coeli a terra corroboravit misericordiam suam super timentes se; » et: « Quomodo miseretur pater filiorum, misertus est Dominus timentibus se; » et: « Misericordia Domini ab aeterno, et usque in aeternum super timentes eum; » quod etiam significavit B. Virgo, Luc. cap. r, cum ait: « Et misericordia ejus a progenie in progenies timentibus eum. »

10. Iod. Confiteantur tibi, Domine, omnia

11. Caph. Gloriam regni tui dicent, et potentiam TUAM LOQUENTUR.

12. Lamed. Ut notam faciant filiis hominum POTENTIAM TUAM, ET GLORIAM MAGNIFICENTIAS REGNI TUI.

13. Mem. Regnum tuum, regnum omnium saeculorum; ET DOMINATIO TUA IN OMNI GENERATIONE ET GENERATIONEM.

Cecinit hactenus opera Dei gloriosa, terribilia et amabilia; nunc transit ad qualitatem regni Dei, cantaturus etiam postea qualitates ipsius regis:

« Confiteantur, inquit, tibi. Domine, omnia opera tua, » id est, laudent te opera tua, de quibus hactenus te laudavi: opera enim opificem laudant, quando pulchra sunt et bona. Opera autem Dei talia sunt, ut nihil eis addi, vel minui possit. «Vidit enim Deus omnia quae fecit, et erant valde bona, » Gen. i; et: « Magna opera Domini, exquisita in omnes voluntates ejus, » Psalm. ex. Atque his verbis concludit narrationem praeteritam. Addit deinde inchoans novam laudationem: « Et sancti tui benedicant tibi,» id est, opera tua, quae patent oculis omnium, generatio et generatio laudabit, ut supra dictum est; sed qualitatem regni, de qua nunc dicturus sum, non noverunt nisi sancti tui, quibus per Spiritum Sanctum revelata est; ideo « sancti tui, » fideles tui, populus tuus peculiaris, « benedicant tibi, » laudent te. In quo autem laudaturi sint, subjungit, cum ait:

« Gloriam regni tui dicent, et potentiam tuam loquenlur. » Gloria regni est potentia regni. Potentia regni consistit in multitudine subditorum, et in magnitudine divitiarum, quibus subditi ali et sustentari possunt. Gloria, sive potentia regni Dei cognosci potest ex differentia inter regnum Dei et regnum hominum. Est autem quadruplex differentia. Prima, quod homines reges habeant subditos paucissimos, et opes tenuissimas, homines videlicet, et opes unius aut plurium provinciarum; Deus autem subditos habet omnes angelos, omnes homines, omnes daemones; et quicquid in coelo, in terra et in mari est, opes ejus sunt. Altera differentia est, quod reges terreni sic dominantur subditis, ut etiam illis serviant, qui

pendent ab illis, et sine illis nihil possunt, et pari ratione sic abundant opibus, ut semper egeant, et cogantur a subditis exigere vectigalia et tributa, et ut plurimum gravati sunt aere alieno;

Deus autem dominatur omnibus, et nulli servit, quia non eget opera illorum; abundat opibus sine ulla inopia, quia potest in momento producere ex nihilo multo plura quam habeat. Tertia differentia sequitur ex secunda: reges enim terreni gaudent honore ac dignitate sua, sed simul anguntur assidua sollicitudine et formidine, ut propterea inventi sint, qui sponte imperium deposuerint; Deus autem nulla premitur sollicitudine, nullo motu, sed cum tranquillitate et securitate regnat. Quarta est, quod reges terreni brevi tempore regnant, Deus autem in aeternum. Prima differentia attingitur in versiculo illo: « Gloriam regni tui dicent, et potentiam tuam loquentur, » id est. Sancti tui praedicabunt gloriam et potentiam regni tui, quae in multitudine innumerabili subditorum, et abundantia infinita opum tuarum consistit. Secunda et tertia attinguntur in versiculo sequenti: « Ut notam faciant filiis hominum potentiam tuam et gloriam magnificentiae regni tui; » quae verba indicant maximum discrimen inter regna hominum et regnum Dei. Ideo enim dicit, « ut notam faciant filiis hominum, » id est, ut faciant filios hominum intelligere regna sua terrena nihil esse, si comparentur ad regnum Dei; et non contentus dixisse, « ut notam faciant potentiam tuam, » addidit, « et gloriam; » et hoc non contentus addit, « magnificentiae regni, » id est, gloriam excellentissimi regni tui. Denique quarta differentia habetur in versiculo sequenti: « Regnum tuum, regnum omnium saeculorum, » etc.

44. Nun. Fidelis Dominus in omnibus verbis Vers. i4.

Hic jam incipit explicare Propheta virtutes pro- virttnse prias regis, quae in Deo perfectissime inveniuntur, pr< pri® ut etiam in Christo homine, et ad quarum quasi r,'gls’ speculum vel exemplar reges omnes respicere deberent. Prima virtus regia est probitas vitae, et praecipue veracitas in verbis: nam « totus componitur orbis regis ad exemplum; » et de Christo rege dicitur: « Qui peccatum non fecit, nec inventus est dolus in ore ejus, » I Petri ii; et hoc ipsum dicit hoc loco Propheta: « Fidelis Dominus in omnibus verbis suis, » id est, verax, non mendax, non decipiens, non fallens, promissa omnia constanter observans, « et sanctus in omnibus operibus suis, » innocens, impollutus, immaculatus in omni opere suo. hunc versiculum non habent codices hebraici; sed hoc ipso convincuntur esse corrupti: nam Septuaginta Viri nullo modo ausi fuissent verba sua, ac praecipue integrum versiculum inserere verbis Dei; praeterea cum totus hic Psalmus alphabeticus sit, nulla ratio reddi potest, cur David unam litteram omittere voluerit. Itaque non dubitamus in hebraico textu quem habuerunt Septuaginta Interpretes, fuisse hunc versiculum, cujus prima littera erat nun, ut revera vox hebraica, quae fide - leni significat, a littera ista principium habet: dicitur enim id est fidelis.

vers. 15. 15. Samech. Allevat Dominus omnes qui cor¬

Regis et Haec est altera virtus regia et pastoralis: nam

pastoris regis et pastoris idem est officium, regere subdi-

«iunf2' *os’ ne corruant, et erigere eos qui forte corruerunt. Misericordia haec virtus dicitur, et regibus maxime necessaria. Illud, allevat, in hebraeo est sustentat, sive confirmat; proinde allevare, hoc loco non est erigere eos qui corruerunt, sed sustentare, et allevare ne cadant, cum in proximo sunt ut cadant, juxta illud: « Impulsus eversus sum ut caderem, et Dominus suscepit me. » At quomodo verum est a Deo sustentari omnes cadentes, et erigi omnes elisos? Nonne plurimi cadunt, et eliduntur quotidie, sive corporaliter, sive spiritualiter hoc intelligatur? Dicitur Deus omnes allevare ne cadant, et erigere elisos, quia quicumque in tentatione non cadunt, Deo juvante non cadunt; et qui ex casu resurgunt, Deo erigente resurgunt: qui autem cadunt, aut ex casu non resurgunt, ex se habent, non ex Deo, ut cadant, vel non resurgant. Quod aliis verbis dicit Osee cap. xm: «Perditio tua ex te, Israel, tantummodo in me auxilium tuum. » Quod autem non velit David dicere omnes omnino corruentes allevari, sive sustentari, perspicuum est ex verbis sequentibus, ubi dicit erigi a Deo omnes elisos: nam si Deus sustentaret omnes cadentes, nemo caderet, aut certe nemo cadens elideretur; quomodo ergo verum esset illud, erigit omnes elisos? Atque haec de spirituali casu dicta sunt; de corporali autem casu dicimus Deum omnes allevare et erigere, quia ex natura pronus est ad allevandum et erigendum; quod si multos non allevat, neque erigit, imo saepe ipse dejicit et praecipitat in ruinam, id facit, vel ad probationem et coronam, ut cum justos affligit, et hoc non est proprie dejicere, sed exaltare: vel ad poenam et supplicium, et tunc id exigunt peccata hominum; ac per hoc prima radix malorum ex nobis est, et semper vera est Prophetae sententia: « Perditio tua ex te, Israel, tantummodo in me auxilium tuum. »

vers. i6. 4 6. Ain. Oculi omnium in te sperant, Do¬

vers. i7. 17. Phe. Aperis tu manum tuam, et imples

Tertia virtus regia liberalitas est; pertinet enim ad reges non expilare subditos, non emungere pecunias variis artibus, eosque ad egestatem redigere. Sed contra liberaliter alere ut filios, sic

tamen ut tempore suo comedant, non totos dies in comessationibus consumant. « Oculi omnium, inquit, in te sperant. Domine, » id est, oculi omnium viventium ad te respiciunt, sperantes a te cibum, ut inde alantur et vivant. « Et tu das escam illorum, » id est, et tu per creaturas tibi subjectas, terram, solem, pluvias, producis fructus copiosos in escam omnium viventium. « Das » autem « escam illorum in tempore opportuno, » quando tempus opportunum est, ut comedant; non enim semper comedere debent. Itaque qui comessationibus superfluis vacant, non accipiunt escam a Deo, sed a cupiditate sua. Item « dat escam Deus in tempore opportuno, » id est, quando esuris, quando eges, quando necesse habes; proinde qui recondunt et multiplicant superflua, non a Deo accipiunt, sed furantur bona communia, et ideo mirum non est, si multi egeant et esuriant. Item « dat escam in tempore opportuno, » quia dat, quando «quum est dari: aliquando enim aequum est tolli, quia id merentur peccata hominum, quomodo medicus praescribit cibi inediam et abstinentiam vini; hinc saepe Deus immittit sterilitates et penuriam, ut flagellet peccatores. Denique, juxta Chrysostomum, « dat escam in tempore opportuno, » quia non omnes fructus dat omni tempore, sed per temporum varietates varios fructus ex terra producit. Ut autem intelligas primam causam omnium bonorum esse Dei liberalitatem, addit: « Aperis tu manum tuam, et imples omne animal benedictione, » in qua sententia omnia verba sonant liberalitatem. « Aperis, inquit, manum, » id est, non stricta manu, sed larga atque aperta, summa liberalitate; « imples, » id est, abunde satias, omne animal, non solum hominem, sed omnia animalia; « benedictione, » id est, abundanti refectione. Sic enim accipit benedictionem Apostolus II Cor. ix: « Ut benedictionem, non ut avaritiam, » id est, largam eleemosynam. In hebraeo non est proprie benedictione, sed beneplacito; sed idem est sensus: significat enim Propheta impleri omnia animalia cibo sibi convenienti, qui eis placet, et quem cupiunt. S. Hieronymus vertit generalius refectione. Septuaginta adhuc generalius, benedictione. At si Deus larga manu implet omne animal benedictione, unde tot mendici? tot famelici? tot nudi? Jam supra indicavimus id accidere ex injustitia divitum, qui multo plura volunt et conservant, quam necesse habent, et multa effundunt in vanitates, quae pauperibus dari debuissent; addidimus etiam id aliquando evenire ex judicio Dei, quia id exigunt peccata hominum; denique adjungimus ipsos pauperes saepe esse in causa, quia vel confidunt in astutia sua et malis artibus, non in Deo, vel non sunt contenti victu et vestitu statui suo congruenti, vel quod lucrantur per integram hebdomadam, uno die comessando vel ludendo perdunt.

Vers.49. 18. Tsade. Justos Dominus in omnibus v;is

Quarta virtus regia est justitia, quae omnino necessaria est, ut populi pacem et quietem habeant. « Justus Dominus in omnibus viis suis, » id est. Dominus in omnibus actionibus suis externis, quibus quodammodo exit ab interno conclavi suo ad nos, justissimus est; tribuit enim omnibus, quod illis debetur; et hoc idem significant verba sequentia: « Et sanctus in omnibus operibus suis. »

Quinta virtus regia est facilem se praebere omnibus accedentibus atque auxilium implorantibus. Hoc mirifice praestat Deus noster, qui «prope est omnibus invocantibus eum, » id est, quamvis Deus excelsior coelo sit, tamen appropinquat facile omnibus invocaniibus eum, neque unquam audientiam negat; hinc gloriatur Moses Deut. cap. iv: « Non est alia natio tam grandis, quos habeat deos appropinquantes sibi, sicut Deus noster adest cunctis obsecrationibus nostris; » addit Propheta declarans quomodo intelligendum sit, « omnibus invocantibus eum, » et ait,

« omnibus invocantibus eum in veritate; » quae particula, in veritate, includit omnes conditiones Bonas bonae orationis: nam qui sine vera fide orat, co id itio - non mvocat Deum in veritate, quia non invocat nes. Deum, sed idolum capitis sui; et qui sine spe et fiducia orat, non invocat Deum in veritate, quia non potest serio et ex animo invocare eum, a quo non sperat se audiri; et qui sine charitate vel sine dilectione saltem inchoata orat, non invocat Deum in veritate, quia nemo invocat serio eum quem odit, et a quo se odio haberi credit; et qui sine affectu ac desiderio orant, ut qui recitant Psalmos et orationem Dominicam absque desiderio consequendi quae petunt, non invocant Deum in veritate, sed invocare videntur; denique qui sine attentione orant, nec sciunt quid dicant, ii voce tantum, non mente orant, et ideo non invocant Deum in veritate, quia non ipsi vere invocant, sed signum inane invocationis ostendunt.

vers. 20. 20. Resh. Voluntatem timentium se faciet,

Sexta virtus regis est benignitas, qua non solum facile admittit subditos ad audientiam, sed etiam benigne concedit quae ipsi petunt, modo ea petant quae deceat regem concedere. «Voluntatem, inquit, timentium se faciet, » id est, audita oratione praestabit quod ipsi volunt. Sed addit, « timentium se, » quia hoc justum est, ut

Deus faciat voluntatem eorum qui faciunt voluntatem ipsius. Illi autem faciunt voluntatem Dei, qui timore sancto metuunt offendere Deum, et quidlibet potius amittere volunt, quam gratiam Dei. Id ipsum more suo repetit, cum addit, « et deprecationem eorum exaudiet. » Addit postremo: « Et salvos faciet eos, » ut declaret quomodo Deus semper exaudiat deprecationes timentium se. Saepe enim Deus videtur non exaudire orationem « timentium se, » ut cum Apostolum non liberavit a stimulo carnis, pro qua re ter Dominum rogaverat, II Cor. xu, et tamen vere semper exaudit primarium desiderium « timentium se, » quod est salutis aeternae desiderium. Sicut enim Dominus jussit: « Primum quaerite regnum Dei. et justitiam ejus, » id est, et gloriam et gratiam: sic omnes timentes Deum timore sancto, primo et principaliter in omni oratione petunt salutem inchoatam, quae est gratia; et perfectam, quae est gloria. Deus igitur exaudit semper timentes se, quia « salvos faciet eos, » id est, exaudit, quando et quomodo expedit ad salutem.

21. Scin. Custodit Dominus omnes diligentes Vers.21.

Ultima virtus, sed maxime necessaria regi, est providentia, qua protegit justos, ne a multitudine peccatorum opprimantur; et peccatores dissipat, ne justis noceant, aut non tantum noceant, quantum vellent; tametsi enim aliquando sinit justos a peccatoribus multa pati, tamen custodit eos, ne passio illis noceat; imo gratia sua facit, ut multum prosit. Permisit Deus martyres sanctos flagellari et occidi; sed custodivit eos tribuens illis constantiam in fide, et patientiam in doloribus, ut animas gloriam mox adipiscerentur, et paulo post corpus etiam reciperent gloriosum, et verum esse intelligerent, quod eis Veritas promisit:

« Capillus de capite vestro non peribit. » Quod autem dicit, « omnes peccatores disperdet, » ideo verum est, quia vel peccatores convertentur ad justitiam, et non erunt amplius peccatores; vel injusti permanebunt usque ad finem, et disperdentur per detrusionem in gehennam, ut ad justos in aeternum appropinquare non possint.

22. Thau. Laudationem Domini loquetur os v^s. 22.

MEUM: ET BENEDICAT OMNIS CARO NOMINI SANCTO EJUS IN SjECULUM, ET IN S ASCULUM S.ECULI.

Concludit Propheta Psalmum, jungens finem cum principio, quasi dicat: Propter haec omnia, quae dixi de magnitudine Dei, de operibus ejus, de perpetuitate regni ipsius, ac de virtutibus regis, quae in ipso perfectissimae et absolutissimae inveniuntur, « laudationem » ejus semper « loquetur os meum; » nec solum ego laudare cupio, sed opto ut omnis caro, omnis homo, omne quod spirat et vivit, nomen Domini semper laudet.