Skip to the text

Caput VII. Quo sensu explicarent : Rogavi pro te, ut non deficiat fides tua, Luc., xxii, 32. Ea de re Glossa notabilis, qua maxime utebantur : sancti Thomæ, sancti Bonaventuræ e…

Quo sensu explicarent : Rogavi pro te, ut non deficiat fides tua, Luc., xxii, 32. Ea de re Glossa notabilis, qua maxime utebantur : sancti Thomæ, sancti Bonaventuræ et Nicolai Lyrani loci. Petri de Alliaco locus insignis : Gersonis sententia.

Neque ullo modo movebantur hac pollicitatione Christi ad Petrum : « Rogavi pro te, ut non deficiat fides tua, » Vulgaris enim erat interpretatio, hæc Christi pollicita referens, non ad fidem Petri aut Romani Pontificis etiam de fide decernentis, sed ad fidem Ecclesiæ catholicae, quæ Petri diceretur1 quod eam primus [483] Petrus præ cæteris, ac pro cæteris praedicasset, maxime cum diceret communi Apostolorum nomine : Tu es Christus Filius Dei vivi.2

Hanc interpretationem firmabat glossa notabilis in caput A recta, quod est in Decreto Gratiam, quæ sic habet ad verbum novitatibus : « Quæro de qua Ecclesia intelligas quod hic dicitur ; quod Ecclesia errare non potest ? Si de ipso Papa, qui Ecclesia dicitur ? Sed certum est quod Papa errare potest. Responde : ipsa congregatio fidelium hic dicitur Ecclesia, et talis Ecclesia non potest non esse ; nam ipse Dominus orat pro Ecclesia : Ego pro te rogavi, ut non deficiat fides tua, et voluntate labiorum suorum non fraudabitur.3 » Clarum est ubi intelligat non defecturam fidem ; in Ecclesia catholica scilicet, non in ipso Papa, qui errare possit. Loqui autem de Papa ut est publica persona, vel ex eo patet, quod de Papa loquatur, ut est aliquo modo Ecclesia, quod Papæ, ut privata est persona, nullo modo congruit.

Nonnulli hæc promissa Christi referebant ad Ecclesiam [484] Romanam, etiam peculiarem à Petro fundatam ; in eâque fidem Petri, hoc est fidem à Petro prædicatam, defecturam negabant.

Utrumque vero sensum antiquiores etiam Scholastici docuerant, imprimis sanctus Thomas, dum ait : « Universalis Ecclesiæ fides non potest deficere, Domino dicente : Rogavi pro te, ut non deficiat fides tua. »

De fide autem particularis Ecclesiæ Romanæ nunquam defectura, idem hæc scripserat, Commentario in Matthæum : « Quamvis aliæ Ecclesiæ vituperari possunt per hæreticos, Ecclesia tamen Romana non fuit ab hæreticis depravata, quia supra petram erat fundata. Unde in urbe Constantinopoli fuerunt hæretici, et labor apostolorum amissus erat. Sola Petri Ecclesia inviolata permansit . Unde Lucæ xxii : Ego rogavi pro te, ut non deficiat fides tua : et hoc non solum refertur ad Ecclesiam Petri, sed ad fidem Petri, et ad totam Occidentalem ecclesiam.4 »

Congruit ante dictis sancti Bonaventura interpretatio in hæc verba : « Rogavi pro te, etc. Hic rogavit Dominus ; non ut Petrus non caderet, sed ut non deficeret ; quia quamvis ceciderit, resurrexit. Vel potest illud referri ad Ecclesiam Petri, pro cujus fide rogavit Dominus, secundum illud : Non pro eis tantum rogo, sed et pro eis qui credituri sunt per verbum eorum in me,5 et hæc Ecclesia, quæ designatur per Petri naviculam, licet concutiatur, tamen non naufragatur.6 » En hic refert precationem, sive pollicitationem Christi, vel ad ipsum præcise Petrum, vel ad universalem Ecclesiam.

His favebat Nicolaus de Lyra, quem nostri multum sequebantur in eumdem locum, Luc., xxii7 : « Ex hoc patet fidem non deficere usque ad finem mundi, potissime in Ecclesia Romana, quæ à Petro post Christum fundata est . »

Cum ergo nostri intelligerent precationem Christi sic accipi passim ab interpretibus suo ævo celeberrimis, ut ad Petri Ecclesiam referatur, cogitabant non defecturam fidem in ea Ecclesia, cujus Petrus princeps ac fundator fuisset ; non autem [485] proinde ejus successores errare et deviare non posse ; tanquam necesse esset iis errantibus, ruere Ecclesiam, eorumque culpam nullo aliunde auxilio resarciri.

Atque ex his omnibus Petrus de Alliaco sua illa deprompsit, quæ tractatu de Auctoritate Ecclesiæ, per concilii tempus Constantiae edito, docuit : non esse, scilicet in Papa, tantam plenitudinem potestatis, quanta est in concilio, « quia confirmatio in fide, de qua dicitur, quod Ecclesia non potest errare, juxta illud : Petre , rogavi pro te, ut non deficiat fides tua ; illa non est in Papa ; quia hoc non est dictum de fide personali Petri, cum ipse erraverit, sed de fide Ecclesiæ, de qua dicitur : Et portæ inferi non prævalebunt adversus eam,8 scilicet Ecclesiam .9 Non enim dictum est adversus te, scilicet Petrum. » Concluditque sic : « Igitur speciale privilegium est et singularis Ecclesiæ auctoritas, quod non potest errare in fide.10 »

Neque dicas loqui eum de fide personali Petri, hoc est de fide Petri, ut est privata persona ; non autem de fide Petri, ut est summus Pontifex, edito decreto declarans veritatem. Non enim ea tum animo cogitabant. Certe Alliacensis ab eis procul aberat, cum fidei personali Petri quæ deficere posset, opponeret eam quæ deficere non posset fidem, non Petri pro potestate decernentis, sed universalis Ecclesiæ.

Cæterum nihil est dubium quin Alliacensis, cum Papæ fidem deficere posse docet, agat de Papa decernente et judicante. Eo enim clare pertinet tota argumentorum series ac vis . Cujus rei gratia allegat glossam illam supra memoratam : « Quod statutum concilii præjudicet statuto Papæ.11 » Qua quidem in glossa certissimum est opponi, non privatam Papæ personam ejusdem [486] personæ publicæ ; sed statuta statutis, decreta decretis, et ubique spectari personam publicam.

Hinc doctissimus cardinalis hæc subdit : « Hoc privilegium (quod Ecclesia errare non possit id fine) aliqui extendunt ad Romanam Ecclesiam, aliqui ad concilium generale, aliqui vero restringunt ad auctoritatem universalis Ecclesiæ ; sed non potest extendi ad Papam, ut dictum est.12 » Quo excludere intendit Papam, sive ut privatam personam, sive ut judicantem : alioqui nihil agit.

Quo autem sensu per ea tempora aliqui, præsertim ex canonistis, rei theologicæ imperitissimis, de concilio dubitarent, non est nunc quærendi locus ; neque item requirendum quo sensu Ecclesiam Romanam particularem à Papa distinguerent. Id constat, pro certo habuisse cardinalem, quocumque sensu diceretur fidem Ecclesiæ minime defecturam, id quidem ad Papam, sive ut privatam personam, sive ut decernentem, pertinere non posse.

Unde statim infert : « Papam posse ab universali Ecclesia, vel à generali concilio eam repræsentante in multis casibus judicari et condemnari ; et ab eo ad concilium in multis casibus posse appellari, videlicet in casibus Ecclesiæ destructionem tangentibus.13 » Addit : « Aliter, sequeretur ipsum Christum..., Ecclesiæ Caput..., eam non perfecte sufficienter ordinasse..., in casu quo Papa per hæresim manifestam et tyrannidem apertam, aut aliud notorium crimen conaretur eam subvertere, et nemo ei dicere posset : Cur ita facis ? per viam juris eidem resistendo, id est ab eo appellando, eum accusando et per concilium judicando, » etc.

Ipsa appellationis vox satis profecto indicat hic intelligi Papam etiam judiciario ordine procedentem, adeoque pro Papa agentem. Quo etiam pertinent quæ idem Alliacensis non suo tantum, sed etiam totius Facultatis nomine, Avenione dixerat coram Clemente VII : « In causis fidei à Papa ad concilium appellari posse.14 » Quæ nos alio loco aptius referemus.

Consentanea magistro scribit Gerson, cujus hæc sunt dicta : [487] « Non reperitur in terris altera talis infallibilis regula, nisi generale concilium legitime congregatum. In causis fidei non habetur in terra judex infallibilis, vel qui non sit deviabilis à fide, do lege communi, præter ipsam Ecclesiam universalem, vel concilium generale eam repræsentans. In causis fidei nulla determinatio judicialis episcopi, imo nec Papae solius, præcise ut est Episcopi vel Papæ, ligat fideles ad credendum quod ita sit de veritate fidei.15 » Ac pro certo statuebat Papam errare posse, sententiando contra fidem. Unde passim infert Alliacensis, indeviabilem potestatem, concilii scilicet, deviabili, Papæ scilicet, anteferri oportere.

Hæc igitur docentes eos complectebantur omnes, nedum cuiquam suspecti essent ; cum nempe constaret hæc ex Gratiano Gratiamque glossis vulgaribus, atque omnino ex communi tritâque sententia esse deprompta ; quodque longe est maximum, tantæ firmitudinis ut iis quoque Constantiensia decreta niterentur.

Sacra namque synodus, cum Pontifici concilium anteponit, causam qua anteponatur, primam ponit fidem ; fidei ut capiti adjungit cætera : in fide, inquit,16 in schismate , in reformatione generali : qua doctrina posita, nostri nullum relictum putabant pontificiæ infallibilitati locum ; cum nec ullum viderent adeo veritati inimicum, qui infallibili, hoc est ipsi veritati aliquid anteferret . Sed hæc suo loco fusius. Nunc enim non ipsam quæstionem exponimus, sed quid Alliacensem cardinalem, et ejus discipulum Gersonem, atque horum sententiam secutos Parisienses, totamque adeo academiam, de ecclesiastica potestate atque infallibilitate docuisse constet. [488]

Footnotes

  1. Lisons tout le passage, Luc, xxii, 31 et suiv. : « Le Seigneur dit : Simon, Simon, Satan a demandé de voua cribler comme le froment. Mais j'ai prié pour toi, afin que ta foi ne défaille point ; lorsque tu auras été converti, confirme tes frères. » Et comme Pierre protestait de sa fidélité jusqu'à la mort, Jésus reprit : « Je te le dis, Pierre : le coq ne chantera point aujourd'hui, que tu n'aies trois fois nié de me connaître. » Selon ces paroles, Satan voulait cribler tous les apôtres, tous, puisque le texte sacré présente le nombre pluriel : Expetivit vos ; mais Jésus pria pour Pierre, pour Pierre seulement, puisqu'il lui dit particulièrement, employant cette fois le singulier, après l'avoir appelé deux fois par son nom propre : « J'ai prié pour toi, » pro te. Cependant on nous dit : « La prière du Seigneur ne se rapporte pas à la foi de Pierre ou du Pontife romain, mais à la foi de l'Église catholique, qui est dite la foi de Pierre. » Comment ! pour toi ne veut pas dire pour toi . mais pour l'église catholique : dans quelle langue, s'il vous plaît, par quelle affinité d'expressions, selon quelle règle de l'herméneutique sacrée ? S'il est permis de traduire ainsi, l'Évangile n'a plus de sens, et je me charge de trouver dans tout passage toute doctrine. Et si le Seigneur a prié, non pour Pierre, mais pour l'Église universelle, c'est pareillement à l'Église universelle qu'il a dit : Confirme tes frères. Quels sont donc les frères de l'Église universelle ? Tordez les mots comme il vous plaira, je vous défie de me les nommer. Mais « Pierre est tombé, nous dit-on partout : donc sa foi n'était pas indéfectible. » Je nie la conséquence ; car le disciple a renié le divin Maître contre le témoignage de sa foi, non par incroyance, mais par faiblesse, sous l'empire de la crainte. D'ailleurs sa chute était prédite : Le coq ne chantera point aujourd'hui que tu n'aies trois fois nié de me connaître ; et c'est après cette défection, c'est après le retour de Pierre, c'est lorsque le regard du Seigneur aura pénétré son âme, quand la grâce l'aura rempli d'un courage et d'une force invincible ; c'est alors, mais alors seulement qu'il devra « confirmer ses frères : » Tu aliquando conversus, confirma fratres tuos. Et cette considération légitime une nouvelle conséquence : c'est que Pierre est tombé comme simple mortel, comme enfant d'Adam, comme pécheur ; non comme vicaire de Jésus-Christ, comme pasteur des ouailles et des brebis, comme celui qui devait « confirmer ses frères. » Nous avons donc le droit de distinguer entre le docteur privé et le docteur public, entre le pontife parlant en particulier comme simple théologien et le pontife enseignant toute l'Église ex cathedra comme représentant le divin Maître. On se raidit vainement contre cette distinction ; les faits l'imposent impérieusement, de même que la raison. Et que sert-il aux ennemis des Papes de recourir à la tradition ? Les autorités qu'ils invoquent ne prouvent rien, ou plutôt elles prouvent notre doctrine : voyez vous-même. Saint Thomas dit que « l'Église romaine n'a pas été dépravée par les hérétiques, » et c'est aux souverains Pontifes qu'elle le doit. Saint Bonaventura ajoute que « le Seigneur a prié, non pour que Pierre ne tombât pas, mais pour que sa foi ne défaillit point, » et c'est ce que nous disions tout à l'heure. Nicolas de Lyre enseigne que « la foi ne défaillira point jusqu'à la fin du monde, principalement dans l'Église romaine, qui a été fondée par Pierre après Jésus-Christ , » et nous aimons à le proclamer à notre tour. Les autres témoignages sont de la même force, et nous ne concevons pas qu'on ait pu se contenter de semblables preuves. Mais arrêtons-nous. Le lecteur examinera de près les paroles qui vont passer sous ses yeux ; cela nous suffit. ↩

  2. Matth., xvi, 16. ↩

  3. Caus., xxiv, quæst. i, c. ix. ↩

  4. Comment. in Matth. , cap. xvi. ↩

  5. Joan., xvii, 20. ↩

  6. Bonav., tom. II, Exp. in Evang. Luc., cap. xxii. ↩

  7. Lyr., in Gloss. ord., tom. V ad cap. xxii Luc. ↩

  8. Matth., xvi, 18. ↩

  9. Je nie, pour la troisième ou la quatrième fois, le scilicet Ecclesiam. Dans le texte : Tu es Petrus, et super hanc petram ædificabo Ecclesiam meam, et portæ inferi non prævalebunt adversus eam, les derniers mots, adversus eam, se rapportent aussi bien, même mieux, à petra qu'à Ecclesia. Pourquoi donc nous donner toujours, comme certaine, une interprétation qui est pour le moins douteuse ? Au reste, qu'on l'entende comme on voudra : si l'Église est inébranlable, elle le doit à la pierre qui lui sert de fondement. ↩

  10. Tract. de auct., etc., part. iii, c. i. Inter oper. Gers., tom. ii, p. 949. ↩

  11. Sup., cvi. ↩

  12. Tract, de auct., etc., loc. mox cit. ↩

  13. Ibid. , c. iv . ↩

  14. Vid. in Append., tom. I Gers. ↩

  15. Gers., de Exam. doct. cons. i, tom. I, p. 8. Tract. An liceat in caus. fid. appel. à Papa : prop. ii et iv, tom. II, p. 307. ↩

  16. Conc. Const., sess. iv. v, tom. XII. ↩

Chapter 8 of 49