Memoriale ; ordonnance et instruction pastorale pour la bulle Vineam Domini ; lettres, partie 1
doctissimus Cardinalis , et Sedis apostolicae ai7iantissinuis , persuasum fuisse sexto général! concilio, Honoriuiii ut privatum hominem crrare potuisse. « Respondeo. inquit ’ . credidissc » solùm eos Patres , Papam errare posse ut pri- » vafum hominem : qua^ est opinio jirohahilis. » quamvis contraria videatur nobis proliahilior. » Id enim est de quo accusatur Honorius, quod )) privatis litteris ha^rcsim tbverit. » En vides . ô candide lecto . liic agi non de vicario (^In-isti pronuntianle decretum . ut aiunt , e\ cathedra , sed tantùm de privata homine , qui privatis litteris erga subdolos novatores benigni se essent. Quin etiam non obscure docel Bellarniinus . sexta synod dar/tasse. ex fuha informatione et ex falsis riuaorihus . sensu m sive mentem auctoris in utraque ambigua Honorii epistola, non autem sensum tevlvis in se stricte et absohitè accepti. Enim vero sensus , sive mens anctoris potuisset quidem nialè intelligi ex falsa informatione teslium . qui forti"’ dixerat Honorium aniico Serio e\ aniino l’avise, et ex falsis valgi rwnorihus(.\m banc coiisuetudinem et amicitia crimini veitebanl. Verùm nemo sana* mentis nnquain dixerit . sexlae synode Patres prœ manibus et oculis habentes textum Honorii palàm in medio cœtu lectum, ex falsa testium i/ifirnuitione , et ex falsis rulfji raniori/jus decejitos fuisse ut hum: ipsum textum nialè intelliyerent . Quis enim unquam, vel mediocre sapientiâ pra;dits, circa hune textum quem actu legit , ex falsis moribus decipi poterit . ut jturissimas voces ad sinistrum sensum inique detorqucat ? Itaque . juxta hancBeUarmini inter)retuti()neui , conc- 1 ium in hoc tantummodô Honorium ut ha’reticum condemnavit, quod ui jvivafus homo privatis litteris ha’resim Monothelitarum subdolè sibi blandientium , beniguiùs et incautiiis fuerit. In hoc aulein judicio , plat lieliarminu? cont\’\VdXxG?> fnisse (lejeiitos . dum . talsà testium informatione et falsis vuUjirumoribus piveoccupali , textum in se innoxium , ob imputatam auctori, falsocriminc,pravamanimi molHtiem. reprobavcrunt. Ita({ue . juiHce Bellaruiino . Honorius ne quidem \. privatis homo privatis in ////??v’s ha’resim foveril.concilium ver, ciica mentem Honorii deceptum . circa textum ipsius Honorii in se dogmaticè consideratum , nullatenus ravit. Hanc autem Bellartnini interpretationem apertè amplexus est Baronius , dum ait : Quod e(jre(jio int’-r alios pro’stitit doctissimus Bobertus Bellarminus *. Eo tire Baronius1
refert tum voces Agathonis papœ, tum ah’a uîouumenta, quibus constat, emmi etiam tum temporis dubium fuisse, quin Romana sedes ab onuii erroiis dabo aut suspicione hactenus inununis fuerit : quod quidem nonnisi absurdissiuK’ dici potuisset , si Honorius receut decreto potuisset Sedem apostolicam. Absit ut de tantaijua’tione. a meo proposito ahenissima, (juidquam hic statue velim ! Nobis abundè est, nec jam phn-a peto , inodô juxta sentenliam utriusque doctissimi cardinahs , etiamsi concilii Patres decet fuerint e.r /o/s/s moribus . ut textum Honore ob mentem ipsi falsô inq)utatam condemnarent , nihilo tamen minus Ecclesia infalbbibs habeatur , dum de aliquo texlu in se absulutè considera, citra omnem auctoris mentem investigandam, dogmaticè pronunlial. Page igitur hoc inane terriculum . quo Jausenista-Sedi apostolica- illuderestudent. Ipsicerfè, ipsi, quem incutere vohmt terrorem. hidibriointra se erunt : Ecclesiain matrem ut iiii’ticubjsain et facis uinbra tence vihjjen- (Uinl. (Juid autem llebiliusesl eà fraude quantam auctoritate chere ac deridere gestiunt ?
Profecto actum est de quahbet , tum concilii, luiii Papa^ intallibilitate circa dogmata iidei , si bac ipsa iniallibilitas nonnisi faUibili exercitio ad queuilibet textum a]»iilicari possit. l’iide in praxi Papa , perinde ac concilio , abjudicabitur veraquaqueinfallibilitas, si ratum sit utrumque errare posse indijudicandis textus. Neuter enim unquam nisi de aliqua certa vocuin formula judicare poterit. Itaque dum civili ac mise-ando tumultu coliidenlur amba illa’ j)otestates ecclesiastica’ . utriusque censura vilescet et enervis jacobi ; utraque auctoritas errorem facii semper deludetur. Hum Sedis apostolica’ theologi trepidabunt timoré ubi non est timor. lum huic Sedi . tum concilio subripietur hoc lutum unde |)endet in praxi oinnis vera infallibilitas.
Procul sit igitur ludicrum hue , ipKul subdolè sentant, terriculum. Absituteveniat.quod pracinit Quesnellius. matri Ecclesia acerbissimèinsuhans: Tonaiunt ,… fii.minabvm neqie forte l’AKCF.M lus VOBIS , V\U\ INlylIfATIS, SeDI APO •
STOLIC.E REBELLES, SCIUSMATICI Ai VEKO MIHI
NILLATE.NUS PERSLASLM Eut , CIRCA QU.TIONEM DE SILENTIO VEREOCNDO , RoM.E CA>OMCO ORDINE Qni)-
01 AM DEKINrriM UU VoLUNT yilDEM VT SIBI AB-
SOLLTISSLMK UBTEMPERETIR ET NEMO TANT.-
LCM RES’UIT ; SEI) SlBl U’SIS METCOT NE LLDI-
BRio vERTANTi R , etc. Si suprcuia Sedes tam protervo sermone provocat etiamnum dissimule injuriam . et laceat, ecqnis erit modus in auda-
MEMORIALE DE DECRETO EDEXDO ciatriumpbantis Jan senistarum agminis? Quantus ver erit dolor ac gemitus omnium san doctrina; amantium! quanta eiitdenique etantislitum et theologorum . qui Ecclesia auctoritate propugnant . mo’stitia , et facti animi dilectio !
Asperee voces . que caret ac pra?cisâ.certà censura, et luculentà dogmatum explanalione, animos ofîendunl, errorem ac prteoccupationem mentis minime sanaut. Imo quoacriùs exstimulantur odia , eo magis mentes excaecantur. In nos, inquiunt Jansenista^, congeruntur censurœ, proba , oontumelios» qua^ libet voces, neque tamen bactenusnitidè ac précisé explicat est a Sedeapostobca, in quo peccavimus, et quid a nobis , ultra jam abundè datum , petatur. Prefect, sexcenties jam dixisset summus Pontifex quid prœcisèvelit , si sciret quid velle debeat. Pleno et aperto ore pronuiitiaret decretoriam sententiam, quà deliniretiu-quis juri , quis facto sensus exigendus sit. Tum certè saltem constaret quid décent, quid juijeat Ecclesia. Hoc quœrimus, boa quinquaginta annis nunquam non postulanms. De le ipsa nulla responsio, sed increpationes , uiina’, censurée, contumelia’. Siccine rebelles ai)pellandi sunt ii filii, qui supplices a matre quierunt, quo pacto , quâ ratione , quo affectu sibi obtemperari velit ? Jînigmaticè imperat , et indigne animo fert quod œnigmati non sequamur. Quonam est haic inaudita bœresis, qua} neque explicari , neque signari unquam potuit ".’ Neque nos edocent , neque nos pace ullâ tui sinunt.
Haec sunt qua passim ac palàm jactitant Janséniste^; eorumque prœcipuus bic est triumphus apudplerosque sapientes, et optima^ nole viros. qu6d Ecclesia ne dicere quidem audeat quid ab ipsis velit , neque adversarii unanimi consensu et unâ voce illos impugner , sed ba?c dissensio sit veluti Babelica confusio hnguarum.
m.
Si dixeris tantummodo , verecundum silentium non sufficere, sed prseterea requiri aliquem intelleclûs assensum, et adba>sioneni defmitioni Eccles, Jansenianum textum ut btereticuni damnantis , nulla prorsus erit ban; sententia. Interiore ac sincere iutellectùs actu, inquiuni .Jansenista; , Ecclesia? judicanti obsequimur. Etenim reveremursupremam ejusauctoritatem et sapientiam; ex intimo pectore volumus nostram opinionem opinion Ecclesiae postponere in praxi , videlicet , nostram alto silentio prementes. Ha^c est filialis docilitas , et obedientia quam vero alîectu exbibenms. Ecclesia ex suo silentio salis apertè fatetur, se in ejusmodi factis falli posse. Forsan in boc errât, siquidem ex confesse in boc errare potest. Quid tum , si hic et nunc errât circa boc factum ? Quid tum, si nobis evidentissimè constet , rem in se ex confesse possible, actu veram ac certam esse , nempe . quôd Ecclesiam fallibikun falli contigerit? Licet-ne nobis tut couscientià jurare, a nobis elici certum iutellectùs assensum, circa boc factum incertum , perinde ac circa fîdei dogma , absque ulla distinction ? Hinc nos urget evidentia orlbodnxia’ Janseniani textùs; illic confessio totms Eccli;e de se ipsa fatentis, quôd circa hujusmodi factum , utpote fallibilis, bic et nunc forsan fallatur. Grande-ne est paulum . quod mortalis jam mortuus credatur, dum prie oculis animis jacet. Procul dubio id quod ex confesse possibile est , quantumlibet insuetum et frequens, saltem semel accidere potest. Itaque in facto Janseniano support potest id ipsum quod potest accidere. Data igitur supposition quod jam accident, licet-ne theologis, qui banc Eccli;e allucinationem evidentissimè deprebenduut. jurare sibi videri verum, (jud falsissimum ipsis videtur’/ Licet-ne jurare quod factum hoc , fallibili judicio comprobatum, perinde ac tidei dogma Deo révélant significatuni , indistincte et absque ulla mentis ha’sitalione credant? Quin etiam licet-ne ipsi Ecclesia’ suos ministros , reluctante conscientià et evidentia ipsius rei , juramento adigere ad credendum aliquid , de quo ipsa Ecclesia. ex confesse fallibilis. nescit an fallatur , necne?
Neque dicas Ecclesiam circa hoc factum , ex naturali textùs evidentia, ceitissimè scire se ab oinui errore esse iumiuncm. Si unquam contigerit Ecclesiam fallibilem circa ejusmodi factum falli et errare, tum procul dubio ipsa putat se omnino certam esse, quôd citra omne erroris periculum versetur. Absurdissimum enim foret supponcre , quod Ecclesia ali(jue textum palàm condemnet, nisi de pravitale hujus textùs certissima sibi videatur. Unde constat quod si unquam erre in judicando textu , ipsam erraturam , dum certissimè credit se nuUatenus errare. Itaque aut regarda est absolutissimè nostra suppositio , et admittenda vera Ecclesia? iiifallibilitas circa ejusmodi facta; aut fatendum est contingere posse aliquando , ut Ecclesia , qua^ de evidentia facti a se judicii certissima
CONTRA CAS CM COySClLM’LE.
sibi videtur, erre tamen, et id quod falsissimnm est verissimuin credat.
Frustra nobis objicies bauc rerum evidentiaiii . de quibus nullus sapiens, nedum sapientissima Ecclesia. ca}cuire unquam poterit. De illa rerum evidentia œternùni bene inde disputant sapientissimi bomines. Quod alteri absolutissinia demonstrat, altei-i niera principii petitio, paralogismus, ineptia^ . delirce mentis cbinuera videtur. Quot capita, tôt sensus. Hinc lit, ut extra Ecclesia* catbobcœ limites, catene omnes Christianorum societates nihil nisi evidentiam , demonstrationemque rerum promettant, et miserable tumultu digladientur. sicut anim.i’ pliilosopborum sciioke.
Praeterea ita sunt atfecti bninines. ut cupiditate vel metu impulsi, vero et certo apertè contradicanl. Procul dubio evideutissimai erant . lum universa traditio circa Verbi consubstantialitatem, tum expressissima Nicania synode definitio: neque tamen minus Ariminensis conventus, Patrum numéro long supei’ior, banc ipsam delinitionem fucatis vocibus elusit. Numerosissimus ille episcoporum con\intus, qui Constantinopoli sacras imagines . ut idola . reprobare jussit, non ignorabat id quod tum temporis luce meridianà clarius erat : nimirum bue usque sacras imagines posl bominuiu memoriam piissimo ritu coli solitum fuisse. Quid in utroque exemple profuit rei evidentia et demonstrat? quid naturalis bominum infallibilitas circa rem per se evidenlissimam? Ibinam plures, aut doctores, aut perspicaciores episcopo invenire poteris? Ergo si desit iufalbbilitas vi promissionis expectat, quanlalibet sufliciatur naturalis infallibilitas et rerum evidentia, Catholici de quocumque textu, perinde ac Protestant et terre alia* secta" de quocumque dogme , œternùm pradiabuntur. Quod si de tertius dijudicandis nulla sit, ex ]).-mission, constant et inconcussa auctoritas , prefect neque de dogmalibus ; siquidem sensus , nonnisi certà quàdam vocum fornndà. assignari , Iransiuitti, et lixus ticri potest.
Qua) certè si valeant no\a et inaudita opinion monstra , nullus unquam erit pliilosopbandi , dubitandi , <lispulandi , et décréta expressissima eludendi , Unis. Si ver constet Ecdesiam, faUibilem in singulis factis, bic et nunc falli poss(î. iuicpiè \e\anlur .lansenisla’ , rjuibus A’detur boc contigissc , (pied bic et nunc continere posse nemo non \i(lel. Hoc ipsis quidem manifestum videtur : boc alto et verecundo silentio occultandum puant. De ca}ter studiosissimè sese obtempcratm-os jactitanl. Netpie
FKNELON. TOME IV.
certè peccant , duni auctoritate ex confesse incertœ et fallibili, contra propriam evidentiam non assentiuntur.
D. Bossuet, episcopus Meldensis, mode defunctus, contra Protestants sicarguebat ’. In médium proferebat acta synode in Vitré habita-, « quai in libro Disciplinœ Protestantium legum- » tur. Eo loco occurrit epistola qu;\ singulœ » Ecclesia’ ad nationale synod dej)utatos y> miltunt. Sic autem liabetba’c epistola : Coram » /Jeu /)ollico)iii/i cuicuniquf’ linjiix santi con- » venins decrcto , nos snbniisso oninio adhœsuros. » Ha’c \erô fuit .Meldensis episcopi argumcutatio : « Si pcrsuasio illa natur tanti » bumanà pru’suuqttione , juramento adeo so- » lemnis materia esse non potest ; siquidem « juratur decreto hactenus ignoto unumquem- » que adba’suum. Persuasio igitur iti non » potest nisi expresso sancti Spirit promisse, » quo constat bunc Spiritum in ultimo Ecclesiae » judicio pra^sedere. Neque phu’a docent Catboy> ici. » Meldensis artiste in ea dis[)ratione Proteslantem ministrum boc argumente consulat : (( Nomiisi de re certa jurare cniquani )) hominum licet. Atqui res detinienda a nati- )> iiali synode, si fallibilis sit, certa non est. » Ergo si synodus falliliilis est , de re a synode )) detinienda jurare cui([uam bominum minime » licet. » Sic iterum urget eos qui absolutam animi submissione cum juramento polliceiiaiitur - : « De synode (juidem optimè spera- » bani , attamen abs(]ue ulla certa cognitione, » et exspeclalo e\enlu nihilominus submisso )) anime adam’ei)ait. » ("daudius autem, cui constabal excusatnm haberi non pesse juramcn- Inm , si de re certa prolatum sit, inclamitabat animi sui)missioncni nuUatenus promit, nisi suppencndo decretum pure Dei verbe futurum conlbi’me. At ver sic inslabat artiste * : « Si » adsit , inquiebam , lauliumuodo [)ersuasie » humana , adest taulùm j)ersuasie dubia . » atque adeo dubib’uit. » \’a\(\q% penuasionem liwnonnm , dubia vel (bd)tante ap[)ellari , quelles ba’C persuasio utitur lantùm l’alii)ili , ac proie dui)ià, synode aucturitate.
Tumidaudius ita locutus est d(! Protestant privata (pii nationales syu(i(li auctoritate adluerel : « l-"idc bumanà quidem. nnnaulcui di\inà
’ \ \i\c Colluiioninu Uosiurli nnii iiiiiiisIroCIdndio, Opctuni I. xxiii; cilil. 1845, 12 vol., t. vm, p. 167. Fusiiis voluit FciU’lonius liane Bossuet duclrinain in quarto UocumeiUo ruiilra Ciisiiiii coiiar’ifiitiœ , \r.\[. ii , l’aj). \ : supra p. ;{2G .•I M.i. — - Ibid. — ’ Ibid.
MEMORÏALE DE DECRETO EDENDO
» credere potest. » Mensis ver sic ipsum » festo supponitur Ecclesiae infallibilitas. lUe, refellit : « Atqui humana lles semper est falli- » inquit idem episcopus ’, qui juramento poli-
» bilis et dubia : ergo diibitat. » Ita pereat : » ceur se submisso animo rébus in conventu
«Ego vei’ô hunc bominem dubitare aflirnio. » definiendis adhœsurum , jurât se corde credi-
» Homo quidam amantium impetus. diibitat » tuum et ore confessuruin doctrinam dei-
» an damas sibi oblatus, verus aut fictitius sit. » niendam. Ad hoc autem . ut haec proniittat ,
» Discipulus, nec immerilô , dnbitat au ma- » gister pbilosophiœ se rectè doceat, necne. )) quamdiu rerum evidentià caret ; quippe qui » magistrum fallibilem putat. Pari igitur ratio- » ne, ille qui Ecclesiain fallibilem esse arbitre- » tur, dubia an res, quœ ab ipsa sibi propo- » nitur ut verbum Dei , vera sit \ »
Ha^c autem addit Meldensis - : « Hinc ma- » ximè urgent ejusmodi acta. quôd idtiina et » finis resolutio per verbum Dei , exclusis » consistorio. coUoquio, necnon et synodo pro- » vinciali, soli nationale attribuatur. At ver » cùm ea sit ulthiia et finalis resolutio . singe » Ecclesiae atque province solemni juramento )) pollicentur. quibuscumque in eo concentu de- )) finiendis se subinisso oitimo adhœsuros, cut » ifjsis persiio.sum sit , hœc Deo , per sonctian ï) S prit ara ac verbum suiun , prœside, esse de fi- » ùienda. Cùm autem agnoscant exhibendam » esse huic supreme sententia* absolutam ani- » mi submissione simul atque propalata fue- » rit. jurant se liant’ ij)sam exliibituros. etiam » antequam propaletur. In hoc sibi ipsis cons- » tant. Verùm si postea quà promiserint, et » adeo solemni juramento confirmaverint banc » submissione , sibi nihilominus reservant )) denuo examinant licentiam , fateor equidem » me prorsus ignorare vocum signilicantiam ; » neque unquam tant mentale evasione, aut » x’quivocatione verborum , lectoribus illud » potuit. »
Sexcenties hoc idem inculcat. « Mera , in- » quit , prœsurnptio humana. neque materies. » neque fundamentum juramento esse potest. » Quamobrem affirmât , hune unum esse genuinum sensum quem candide et corda elici liceat ex hoc Protestantium juramento * : « In » tantum speramus vos rectè judicature . ut » juremus ac polliceamur, nos amplevuros esse » vestram definitioncm. Verùm eo sensu jurare. » perjurium est, nisi certissimè constet conver- » tum , cui juramentum exhibetur , falli non » posse. Nunc ver ambos inter hos sensus optio « datur Protestantium sectaî. In altero mera » ludificatio est ; in altero , qui solus est quidem » germanus et naturalis juramento sensus, ma-
1 Ibid. — * Réjlex sur un écrit de .V. Claude, ibid. p. 3U. — 3 Ibid. p. 337 et 338. — * Ibid. p. 340 el 3Hi . E<lil. )b*5 , t. VIII . p. 195 el seq.
» et juramento conlirmet , opus est ut conver- » tus ^, cui tanta submissio promittitur, vi divi- » n’£ promissionis, Spirit sancti ope regat. » id est sit infallibilis. »
« Quapropter, inquit*, ne temerè jurer, » absolu Dei promissione nos inniti oportet , » ita ut vi illius promissionis in tuto simus po- » siti, et ab omni humana infidelitate securi , » atque illa promissa talis sit. qualem a Christ )> pronuntiatam esse constat, ubi iudefinitè et » absolu ha-c dixit : Ft port inferi non prœ- » volebiint adversus eam. » Observe denique , quod verissimum est, scilicet ablato hoc infallibilitatis fundamento, « banc submissione tam )) singulari juramento confirmata. nuUalenus )) esse alius natur» aut speciei , quà banc » submissione animi quc’e cuilibet Ecclesiœ » converti . necnon et singulis legitimis pas- » tribus exhiberi débit; ita tamen ut uuicui- » que semper liceat circa jam desinit dubitare.» Et luc sunt, in quibus Meldensis episcopus cum ca?teris controversiarum perilis scriptoribus omnino consensit.
Fateor equidem hœc omnia circa dogmata fidei dicta fuisse. At ver, ut jam sexcenties a me inculcatum legitur , error Ecclesia; circa voces, sive textum , necessariô secum traheret errorem iidelium circa dogmata, quae nonnisi per certum aliquem vocum contextum in genui illarum sensu candide acceptum , aut assignari et transmilti . aut corrumpi et vialart possunt. Itaque si unusquisque lidelis dubitare an Ecclesia in damnandis aut approbandis textus falleretur , necne , nulli iidelium liceret juramento poliiceri se adhaesurum ulli circa dogmata definitioni : siquidem nulla dogmatis definitio assignari unquam polerit, quœ non sit alicujus certi textùs aut approbatio, aut condemnatio. Non agitur cerlè de materia circa quam juratur, an sit dogma revelatum, necne. Agitur tantùm de religione juramento. Haec est autem juiamenti religio, ut nemini unquam fas fuerit jurare, nisi de re certissima. De re ver probable et certa , si quis jure , temeritatis, non religionis actus est. Si ex rerum evidentià jurer, oportet ut certissima sit haec evidentià : si ver ex aliqua exteriore auctoritate jurer,
» Ibid. — =! Ibid.
CONTRA CAS m coyscrE\TL£.
hanc certissimira et citra omne fallibilitatis periculum posita esse opoitet : sin minus, impium esset , Deum testem vocare circa rem in qua quidquam falsi subesse potest. Igitur si r(’lii.Mos ai; pio animo jure, necesse est ut res oertissimè et evidentissiuiè per se pateat . aut sallem auctoritas cui ailhieres oh omni fallibilitatis vitio oertissimè sit immunis. En ha-c est |)eremptoria lum Meldensis, tum reliquorum omnium controversistarum argumenfatio. Si hinc res per se sit obscura aut amblLTiia. illiuc auctoritas definientis Eccli;e sit fallibilis, adeoque incerta. ex utroque hoc incerto nulla fides certa unquam gigni potest. Ad sununum couflari poterit plus minus inducens animum probabilis. Verùm ex re probable ac per se incerta, et ex incerla Eccli;p definientis auctoritate, nulla unquam in quoquam hominum saute mentis exurge certa persuasio. que ail jurandum licite impellat : sed erit lantùm niera et incerta circa rem incertain opinio. Quisautem unquam dixerit, Ecclesiam cogère ministres ut jurent se penitus credere , perinde ac jus. sive dogma fidei , aliquod factuni per se incertiim . et incerta auctoritate delinitum ? Porrô fallibilis atque incerta auctoritas non est sufficiens jurant ratio ; est autem pnesumptio hiimano. ut ait Meldensis. (juâ solàfre’us temerè jura res.
<Jud si ccniparationein inslitneris iuler Prolestantem qui jurât se am[)lcxurum quéecumque futura synodus nationales delinierit. et Jansenistam qui agitur, in subscribendo Formulario , jurare quôd penitus credat textùs Janseniani lieterodoxiam. luc annotanda o.currunt. i" Protestans liuuinnain ira’sumptinnon agnoscit non minus quà Jausenita. Humana quippe apud Protestant valet pra’suntptio, nationale synod privata quolibet Protestante docliorem et perspicaciorem esse. Neque tamen ea prresumptio exterior. et veluti pr.Tainhula. Protestant! suflicit ut licitr jure. -2" Ecclesia non ininùs censeur fallibilis a])ud Janscnitas circa factuni, quà synodus nationalis censeur falhhihs apud Protestant circa jus , sive dogma fidei. Hue usque omnino par est conditio uli’iusque jurant. 3° Futui’iim fallibilis synode decretum incertum videri débit Protestant! : sed decretum Ecclesia^ jam promulgatum non minus incertum videri débit Jansenista’ circa factuni Janseniani textùs. Quin cliam decretum illud de helerfidoxia Janseniani textùs, plerisque Jansenistis videlur certô falsissimum. Saltem unusquisque Protesfantium. hnmnnn pra>- sionptione fretus. sperare potest et débit, synod , qu.’c lot doclis pastoribus constat , vera quœqueet puro Dei\ero coiisona, sancituram. At contra Jansenista, cui Janseniani textùs orthodoxia videtur perspicua et certissima, nullâ spe futurum la^tari potest, ut Ecclesite sequatur. Neque locum habet humana pnpsimipfia, ubi certa conscientia vaga:- et incertae prœ- sumptioui invictissiniè répugnât. Itaque multô minus licet Jauseiiistte jurare de Janseniani textùs heterodoxia , quà Protestant de doginate quod nationalis synodus definitura est. nam^ihrem de utroque , bis episcopi .Meldensis vocibus proauntianduni est : Fateor eqitidem me p)ror!<us irpiorare vocum signifîcaatiam , neque unquam tant mentale evasione , aut œquivocatione verborum , lectoribus illud potuit.
Hoc auteui exemplis adhuc luculentitis [)atehit. Huot fuere , qua\so . senatus-consulta in quibus allucinati sunt jndices ? quot Facullatum tlieologicarum décréta, qua- impiadogmata adstruxerunt ? Atqui adorat liumana prœsumpfio sapientissimos et doctissimos senatus circa leges plus sapere , quà privaluni quemque hominem : atqui adorat humana pya’sumpiio, doclissimas Facultates tlieologia? peritiores esse quà privaluni quemque fidelem. Neque tamen unquam l’as fuit inquam dominum, reluclanle conscientia . jura-e ipiôd credere ejusmodi senat-consul iiiiquissimi a^quitte , aut impii theologorum dei’eti ortliodoxiani. Ergo luce meridianà clarius est , hanc humanam prœsuinptinnem nullatenus sufficere, ut priai homines , fallibili auctoritate freti. reluclanle conscientia, jurent se penitus credere quod ex suai mentis o|)inalione evidentissimè falsum crederent. llafjue au! infallibili E(>deslie auctoritas adstrui débit, ant Formularii juramentum , ut temerariiiiii et impium , eradendum esl.
Y.
Res tauia. de (jiia nunc agimus, ex anlehac gestis summo in pei’iculo jactalur. Operœ pretium est audire, quid 1). cardinalis Noallius in siifj pastoral! Mandato ’ expressissimè signilicaveril. « Qua de causa . inquit , tanta’ discepta- » tionesad\ersùs Ecclesiam? qua de causa tanta» » circa submissione ijisi debitam controver- » sia’ ? qua de causa ah ipsa assignari semper » volunt, aut revelationem, aut certam eviden- » tiain. ([uA constct vers esse illius doliiiitio-
’ l,;iuilal co Uk-o Caiiu’iMreiisis, Uocumciitum pastor/u a l). cur.mali ^iifillio rnnira Casiim coiiscienti(r, 22 fi’bvuarii i;u:î daluni.
MEMOR\LE DE DECRETO EDENDO
» nés? quare tam augusti limitibus juslissi- » muni ac felicissinnun obsequium coercent ? » Quantàlibet ingenii perspicacitate polleant . » nihilo tanieu minus lique. Ecclesiai sapieu- » liam privatorum dominum sapienliœ prœs- » tare, et ex sola infinie scientia credi posse. » quôfl pri\aliis rectiijs quà Ecclesia sen- » tit. » Nusquam ne vocula quidem de prumisso Ecclesiie sancto S|)iritu. Hoc ahundè , hoc passim , hoc luculentissimè singulis in pagis (inculcant) Auxensis metropolitanus, necnon et jN’iennensis ; hoc Cenomanensis, Carnotensis, Noviomeiisis , plurtsque alii antistites. Hoc eminentissimus Noallius consul reticet ; imô hoc palàm resecdt et exchjdit. Idem est enim ac si diceret : <Jua de causa ah Ecclesia assignari semper valant révélât ionem, quâ omnino caret? qua de causa assignanda petunt certain evidentiam, qu.e nusquuiii an’ulget? De discipuHs Jansenii apeilè agitur. Hos com)ella liis vocihus. Querilur quod étant ab Ecclesia aul revelationem aul certam evidentiamcivca Jansenianutn factum : neutram cxpectandam esse fatelui’. Idem est ac si contra Protestant quispiam disceret : Qua de causa assignari sibi petunt expressissimum Scripturie lextum, quo revelatur unumquodque (dei dogrna ? quare tam augusti limitibus ouuiia fidei dogmata coercent? Num satis est, si dogmata quai Scripturis non asseruntur, ex tradition content ? Tum certè luce clarius esset ex confesse , qusedam dogmata fidei in Scii|)turis nusquam expresse haberi. Ita etiam a paii perspicuum est ex confesse apud D. cardinalem Noallium , fruslia peli a Jausenistis circa Jansenianum factum, aut revelationem , aul certam evideniiam, quœ quidem nusquam occurrunt. Loco revelationis aul certœ evidentiœ. substitut ijrofswnptionem humanam ; nimirum Ecclesiœ sapientiam, quœ privatorum dominum sapientiœ prcestat. Sic apertè déclarât , non esse coercendum tam augusti limitibus dcWkei revelationis aut certœ évident ia;) justissinaun ac felicissimum obserpaum. Verùm haic/iuautna jD-œsumptio, ut ait Meldensis episcopus, neque mater ies neque fundamentum juramento esse potest. Prœjudicatur quidem , Ecclesia; sapientiam privatorum sapientiœ prestre, quemadmodum idem priejudicatum erat tum de numerosissimo Patin» conventu Ariminensi circa Verbi consubslantialitateui, tum de numerosissima synodo Conslautinopoli habita contra sacras imagines. Idem pi"cjudicari decet de quolibet senatus-consulto, aut de quovis tbeolngico SorbonfE decreto. Nanique, ut ait D. cardinalis, ex sola infinie scientia credi jiotest, qu.dd pjrivatus homo rectihs quà tôt sapientium et doctorum dominum conventus sapit et pronuntiet. Verùm liaîc humana prœsumptio nuUateims fuit materies et fuiuiamentum juramento, quo quisquam lilium Ariminensis aut Constantinopolitana; syuodi decretum amplecteretur. Neque unquam erit materies et fnndo.mentxun juramento, quo quisquam se oblige ad credendum quidquid aut in senatus-consulto, aut in theologica Sorbona; decreto, sancitum fuerit. Huic humante prœ- surnptioni modeste et verecundè sequuntur singuli homines pii ac dissidentes sibi ipsis. Verùm non obslal hu?c veluti pr^ambula prœ- sumpta, quin postea quisque ipsius rei viscera penitus scrutetur. Vir pius et humilis , antepositâ primùm Sorbonœ et senat sapientià privata? sua; sapientite, nihilo tamen minus crédit tum senalum, tum Sorbonam , aliquoties tantum errasse. Hui etiam humiles viri putabant oliin , tum Ariminensem tum Constantiuopolitanam synoduin in errorem impêgisse. Cujus quidem rei ratio hœc est , scilicet y>?-o?- mmptioneni humanam, quantandibet banc supposueris, non esse certam et infalli])ilem, atque adeo banc posse conjungi cum certa cognitione deopposito. Quorum igitur ejusmodi argutiae? Lique, inquit, Ecclesiœ sapientiam privatorum hominum sapientiœ prœstare. De subscriptione Formularii cum juramento agitur : porro audire est D. Cardinalis sententiam : Xe quœras, inquit. revelationem, aut certam evidentiam. Atqui, desit /-^ye/a^/o, deesttidesdivina: desit certa evidentia, deest certa persuasio. Igitur quid superest , nisi ut privatus fîdelis opinitur ex niera probabilitate , rem ita se habere ut testatur Ecclesia ? Neuiini autem jurare licet de reincerta, et mer probable. Enim ver quantamlibet probabilitatein supjjosueris , si ha>c remaneat in génère mer probabilitatis, absolu certa est, et opinio illa est cum aliqua formidine de opposito. Porro impium foret jurare, de re quantumvis probable : quippe quai certa est, et fnnijidiiiem de opposito nunquam non habet.
Ex parte objecti nulla alTulget aut revelatio aut certa evidentia ; ex parte Ecclesiœ definientis nulla occurril, nisi failibilis auctoritas. Ex utroque fallibili , sive inccrto, nulla gigni potest persuasio certa , quà uitatur juramento religio. Superest sola humana prœsumptio , quœ juramento neque materies neque fundamenta esse potest. Quamobrem autabrogandumestD. Cardinalis Mandatum, aut eradenduni Formularii juramentum videtur.
CONTRA CAS 11 f COXSCIFNTLE.
Sic autem quilibet Jansenii discipulus arsuere posset : Dictis eminentissimi Cardinalis penitus obsequor. Si nulla sit certa evidentia de Jansoniano fado ; erg’o incertum est illud factmn : si incertuin sit , quid pecca\erini , si rem e\ confesse incertain , uli incertain reputeni? Peccatum-ne duni creditur id ipsum , quod D. Cardinalis credendum insinuât? Ille ver qui crédit hoc Jansenii factum incertum esse . illud certo mentis assensu credere non potest. Qnà ipitur conscientià, quà fronte hinc cum D. Cardinali dicturus sum , nullam esse ccrfrun fhcti /n/Jus evidentiam ;illincjuraturussum in Formulario, me hoc idem factum certissime mentis assensu credere ?
Quod si e.xpressissinue et pereuqitoria- ill voces Mandati, nullo hominum reclamante, praevaleant, actum est de Formulario ; namque sensi ac brevi constabit , temerarium ac impium esse de re incerta juramentum quod extorquer. Hinc facile conjicies , quanta cum pei’uicie cuilibet Jansenista? jam liceat ad boc ])ra}sidium confrere. Subscribo et jure, uiqnit Coetus Uotbomagensis ’ : Subscribimus ac ramus, inquiunt passent plerique alii , eo sensu quo subscribendum et jnrandum esse sancivit eminentissinuis Parisiensis artiste. Quà data porta , ruuut tôt apostolicarum constitutionum per quinquaginta annos editum décréta ; ibi omnis effusus labor : scilicet credunt Jansenianum factum , quemadmodum hoc credendum esse déclarât pastorale eminentissimi Cardinalis Mandatum ; scilicet credunt illud factum in (juaulum credi potest res ex se obscura et incerta, qua’ ex auctoritate pariter incerta nuntiatur. Omnia prorsus incerta sunt , tum res dicta, tum dicentis auctoritas. Quid superest, nisi ut quisque hominum prudeus et veri studiosus, circa rem plan incertain. suspensus ipse et incertus sit? Siccine subscribunt , credunt et jurant? Hœccine est apud Mandati sectalores juramento religio ?
Nunc autem ab eis sciscitarer , quid discriminis nitidè assignari posset , banc inter persuasion de re ex confesse j)lanè certa , et verecundum silentium, quod nunc tanta cum asperitaterespuitur? Porrô vcrecxindum silentium secumhabct veram Eccli;c judicantis revcrcutiam , habet male ose(juium , babct et intimam animi persuasion , videlicet , ante[)onendam esse in praxi , et quoad exteriores actus, opinionem Eccles;e , rival;i’ opiuioui. Certè non vii.leo quid ulteriùs protulit sopbis-
• Do n. (nuit, \iclc Hisl. de llnsstut , li. xiii , ii. i.
tica haec persuasio, quà jurant se tectum penitus credere. Amputatà certâ evidentia, amputalur et omnis certa persuasio. Itaque ad summum superesse poterit opinio qua^lam ex lunnana prœsumptione electa. Verîuu pra^terram quod ex niera opinione jurare nulli hominum fas est , insuper Ecdesiaui absurdara et ridiculam plan feceris , si dicas ipsam , etiamsi su» fallibilitatis consciam , de re opinativè et forsitaa falsô credendo. ab omnibus ministris juramentum exigere , et per quin(piagiuta annos reluctantem tôt doctorum conscientiam vexasse.
Itaque luce meridianà clarius est, nullum esse nisi lictitium et adumbratile médium, certam persuasion inter, et cfrecundum ex ali— qua mentis dubitatione si/cntiuin. (lerta^ autem persuasion palàm répugnât D. cardinalis Noallius , siquidem omnem certain facti evidentiam aperté éliminât, neque revelationem admitlit , quà constet Ecclcsiam in delîniendis ejusmodi factis esse infallible, neque vult ullam certain. hujus facti evidentiam proponi. Igitur reliqui est , ut nemini , aut dubitauti in vcrecuudo silentio , aut mer opinant! cum justa formidine de opposito judicio , detinialur ’.
Itaque , quid mirum . si L). Cardinalis insu Mandato . Janseuistas tam beniguo [latrocinio fuerit , et ad caxillosam banc subscriptioncm allexeril ; adversarios autem tam indigne auiiuo, tamque asperâ voce increpaverit?Novi equidem puits Jauseuiriuœ actions ingenium. Maudatiun hoc pastorale, tant arte clucubratum , bis omnibus jam portas est in procellapatens; jam tabula post uaufragium ; jam totius secta; peifugium est ; jam et haec est omnium jurantiuni régla, ad quam ex mentale restriclioue applicantur Formularii voces. Jurant se credere sicuti credi potest , juxta Mandatum Parisiensi , resectà omni certâ facti evidentia, et relictà solùm humana prœsam/ifione ; credunt quôd Ecclesia , etiamsi fallibilis sit in ea re adeo certa , plerumque tamen privatis hominibus sapientià prcepollcat. Atqui verecundum silentium banc humanam pra’sumptionem minime evcludit, imô secum penitus babct. De ca^’tei’o quid absurdes excogitari potest, quà opinio illa circa rem, tuminteriùs, tum exteriùs, omnimoda incertain, quam D. Cardinalis ab Ecclesia extortam sibi gratis affingit? Nonne multô sapienliùset cautiùs Janscnista’ volunt, tum otimes boulines alto silentio sequi , ne [)ax et
’ Alii’l r\i’iniil:ir liiilicl , (li’Jiiiilaiii : scd uirniii i’1if;eris loiticini-in , nullus fer»! simus erit. Det-sse viJoiiUir alma vfrbii , al) iiinniiiioiisibus ira-lcrmissa ; <iii;p lu, bi-iiigiip lec
11"!-, S.(l|lll|l’l)is.
MEMOKIALE DE DECRETO EDENDO disciplina violentur; juin singulos de re ex confesse plan incerla incertos remanere , ne falsi quidquam subrepal?
Itaque , si valeret Mandatum , l’atendiiiii est Ecclesiam per quinquaginta annos iuiquissiniè vexasse, et asperriniis censures protn\esse pios homines , quorum conscientia \etabat ne jurarent se certô credere rem ex confesse incertain.
Nullius san moment esse debent novemdecim Galliae episcoporum vota , quibus visum est olim verecundum silentium sufiicere. 1° Horum sententiam apertè explosil Glemens Papa nonus, dum in percelebri ad quatuor episcopos responso declaravit, quôd uunquaui in hoc negolio tantillum quatuor episcopis indulsisset, si occurrisset in eorum subscri[)tione vel tanta distinctio. Itaque, nisi Glemenlis pontificis declaratio abrogefur, novenidecim episcoporum opinio reprobata manel. 2° Ipsemet D. cardinalis Noallius bonum novcmdeciin anlistituni opinione apertè damnât, dum quadraginta doctorum Responsum damnari jubet. Enim ver luce clarius est, banc unam esse puits novenidecim antistituin et quadragintadoctorum opinionem. Itaque in boc uno tantùm D. Cardinali gratulari nonvercor, (jud saltem novenidecim antistituin , perinde ac quadraginta doctorum , opinionem damnasse videri velit. 3° Increpatoria; ile et quidem asperrimai epistolœ , aul potiùs apostolica brevi , quibus démons undecim quadraginta doctorum audaciam non ifa pridem fulminavit , eodem fulmine tel novenidecim autistitum alluciuationem repudiavit. Neque dicas hœc apostolica brevi in Gallico regno non esse accepta. Hœc controverse Parlamenti disciplinam spectat. De ca’- ter neminem latct, sanctissimum Christ Vicarium , et Pétri successorem , hoc verecundiun silentium. non minus a novenidecim antislitibus quà a quadraginta doctoribus approbatum , improbasse. Operœ itaque pretium est, uttanla auctorilas sibi ipsi invictissinic et nitidissimè constet, ne furpissiina’ variation crimincsensim vilescat. Verùni ridicule simul et nieticulosa videretur tanta auctoritas tanta per quinquaginta annos instanlia ad exigeudum Forniularii juramentum, si nunc démuni ex confesse constaiet .Jansenii discipulosjurarc fuisse coaclos, eo animi Une ut jui’avent se ex niera probabilita’e et i)ra^suniplione buniima opinalivè credere rem incertain, propter fallibile atque adeo incertum Ecclesitc testimonium. Quanlo tolerabilius convivere posset ad verecundum silentium , quà impium hoc et ridiculum in subscribendo Formulario juramentum ap[*robare ? Atqui verecundum silentium non minus in novenidecim episcopis quà in quadraginta doctoribus procul e.vplosum fuit.Ergo fortior exhorrescere débit Sedcs apostolica vanum hune et mer opinativum mentis assensum, quo quisque contra conscientiam , et juramento religionem , juraret.
Complures sunt , juin archiepiscopi , tum episcopi Galliarum, quorum alii quidem palàm acpleuo ore promissam Ecclesiéc infallibilitalem circa textuuni orthodoxiam , vel heterodoxiam, in pastoralibus Mandatis, docere et diserte adstruere sluduerunt : quorum vero alii banc ipsam infallibilitatem alio nomine , idemque argumentis ex tradition depromptis , non obscure pra^dicant; videlicet auctoritatem Ecclesiœ m bac parte, summa , supremam , irrefraqabileni , irrevocabileni, nulli retractationi aut revisioni ohnoxiam , appellant. Quee vocabula ipsimet infallibilitati plan synonyma esse nemo non videt. Oui etiam plurimis Ihesibus hoc idem in Sorbona passent propugnaverunt florentes pietate et scientià baccalaurei, plaudenle melioris note doctorum confess. Quœ tamen felicissimae scholarumlibertalis initia nuperrimc perturbari audio. Hic autera omnia saujc doctrine prccsidia bre"i dela[)sur sunt, nisi quà cclerrimè lieri poterit eorum studia adjuvemur. Facio quippe Janseniana nescio quà nova spe luctatos aninios reficit ; et ultra quà credi potest , sibi arrogat. Attamen res etiamnum intra videtui- ; patet via plan ac tua. Rex Christianissimus huic action infensissimus est, apostolicam Sedem intimo pectoris fletu colit ac reverer. Quamplurimiantistites hoc unum evpectant , scilicet , ut frutres confirment a Petro.
VUE
Ipsimet Jausenistœ palàm déclarant, hoc uno decrelo qu.’tionem abstrusam enodari ac solvi posse, nempe, si defuiiatur Ecclesiam pro’ssà infallilnlitate gaudere circa textuum orthodoxiam vel helcrodoxiaui. Ita novissiinè dissent srrijjtor objectioneni Duncensi Focultuti prop- .svVm/v^s-. I/igitur de restriction facti, et de verecundo silentio, a quatuor episcopis olijn propugnalo. « Doctrina hœc, inquit , nuUate-
CONTRA CAS CM CONSCIENTL^.
» nus con\clle poluisset, nisi tuni lt.’m[)oris as- » credo id ipsum quodniinodcinum asscritis, » nempe, Ecclesiam esse intallibilein iu judi- » cando de doctrinalibus factis. » Htt’c ceitc îola est via quà ad tiiiem optandum tur. Quo Itenigniùset mellis circa liane quœslioneai liioseris, go vehemeutiùs proruinpel faclionis aiidacia. At ver , si praîciso et pereni[)loro Sedis apostolica^ decreto qiucslio deliniatur , ipsam auctoritate . quani tantis alius edere et deprimere student , tuent ac revercbuntur. Quin ctiani innumeri honiines , qui nescio quà acuminisingenii ostentatione oblectati huic sccta3 favent , statini atque conslabit de( rcloriani
?ententiani in infallibilitale Ecclesia^, circa textuiiui oiibodoxiani vel heterodoxiani . pronuntiataiu esse , unà voce conclamabunt Ecclesia detînientis oraculo plénum mentis assensuiu debere ; neque deinceps patientur , Jansenistas contra dognia jam delinitum loqui. Itaque , si quanq)rium certa sententia in lucem prodeat , uuauimi consensu omnes episcopi facile assentientur , et quilibet contradicens loi EcdcsicC catholicie invisuserit. Sin minus, pleriquehominum, exploratâ Sedis apostolicse fluctuatione et suspension , illaturi sunt de re levissima fantas moveri tuibas , et ita sensi Janseuiana.’ action adhicsuri sunt.
— 4SS=-
Ordonnance et instruction pastorale
POUR LA PIBLICATION HK LA CONSTITUTION DE NOTRE SAINT PERE LE PAPE ClÉMENT XI , DL" 15 JUILLET 1705, CONTRE LE JaNSÉNISME.
François, par la grâce de Dieu et du saint Siège apostolique , archevêque , duc de Cambrai , prince du Saint-Empire , comte du Cambrésis, etc. au clergé et au peuple de notre diocèse, salut et bénédiction en notre Seigneur Jésus-Christ.
La nouvelle constitution du Siège apostolique, que le Roi nous a envoyée, mes trèscher Frères , est venue à propos dans le pressant danger de l’Eglise. Il est vrai que la voix de Pierre s’éloit déjà fait entendre pour confirmer ses frères , lorsque le Cas de Conscience et la décision de quarante docteurs firent tant d’éclat. Comme Pierre paroit partout le premier dans l’Evangile et dans les Actes des Apôtres pour donner la forme aux siècles à venir ; de même la vigilance de Clément XI nous a tous prévenus et excités pour cette importante condamnation. Ilem-eux de suivre ses traces ! Cependant le i»arti des défenseurs de Jansénius , loin d’être accablé [tar tant de condamnations du Siège apostolique et des vêque, se relevoit avec plus de hardiesse et de subtilité que jamais. Mais cette dernière constitution , qui est la cinquième contre le livre de cet auteur , en continuant toutes les autres, va jusqu’à confondre toutes les vaines sidjtilités jiar lesquelles on les éludoit. Elle est tout ensemble et une très-grave censure , et une instruction décisive contre l’erreur. Elle est si claire et si précise , que nous n’aurions qu’à la rapporter ici tout entière, sans y ajouter aucune réflexion.
Mais nous sommes débiteurs aux sages et à ceux qui né le sont pas. Les petits ont besoin qu’on leur rompe le pain , et les grands se font souvent petits par l’excès de leui" prévention, pendant que les petits deviennent grands par leur docilité. L’agneau, dit saint Grégoire, passe légèrement dans l’endroit où la pesanteur de l’éléphant le réduit à nager. Nous croyons donc qu’il est à propos de joindre au texte de la Constitution quelques remarques, qui en fassent simplement sentir toute la force et toute l’étendue à certains lecteurs, auxquels leurs préjugés obscurcissent les décisions les plus évidentes.
Le Pape a voulu insérer les trois principales constitutions dans, la sienne , pour en adopter toutes les paroles. En procédant ainsi , il ne prétend pas décider sur un pur fait de nulle importance, comme le parti voudroit qu’on le crijt. Au contraire le vicaire de Jésus-Chiist assure que par cette décision il travaille a gar- DOXE.
H.
Le Pa[ir , en rapportant la seconde constitution d’Alexandre YII , qui ordonne à toutes les personnes ecclésiastiques , tant séculières que régulières, de signer le Formulaire , déclare que son prédécesseur l’avoit fait pour ôter au parti.
TELS LES SUBTERFUGES PAR LESQUELS IL ÉlUDOIT
LES DÉCISIONS APOSTOLIQUES ; et qu’eu ce point il
AVOIT SUIVI l’ancienne COUTUME DE l’EgLISE :
Precum Ecclesia morem secutus. De quoi s’agissoit-il ? Deinanclons-le au parti même. Il répondra qu’il ne s’agissoit plus alors des cin([ propositions, parce qu’il les avoit déjà hautement condamnées dans cent écrits publics, et qu’on ne contestoit plus que stir le livre de Jansénius. Il ne s’agissoit donc plus, de leur propre aveu , sinon de faire jurer [)nr tous les ecclésiastiques sans exception , qu’ils croyoieut certainement que les cinq hérésies sont le sens propre et naturel du texte de Jansénius. Il s’agissoit de leur faire prononcer une horrible imprécation contre eux-mêmes en cas qu’ils trompassent l’Eglise.
Je le jure ainsi , disent ceux qui signent. Ainsi Dieu me soit en aide et ses sai^its Evangiles. C’est précisément comme s’ils disoient : Je veux que Dieu ne m’aide jamais, et qu’au contraire ces saints Evangiles s’élèvent en jugement contre moi au jour de Jésus-Christ, si je ne suis pleinement persuadé que les cinq hérésies sont le sens propre , naturel et véritable que l’auteur a exprimé dans son texte. Voilà ce Formulaire que le parti regarde depuis quarante ans comme l’acte le plus tyrannique qui puisse opprimer les consciences. Il se écrie que l’Eglise n’a jamais cru pouvoir exercer cette suprême autorité dans les questions de fait sur les textes. Mais Clément XI déclare qu’Alexandre VII n’a fait que suivre l’ancien routine.
Ce fondement étant posé, les démonstrations du parti se renversent démonslrativement sur le parti même, pour l’accabler. Le parti dit qu’on ne peut point jurer la croyance d’une chose , sans la croire avec certitude. En parlant ainsi il ne dit que ce qui est indiii)italil(’ parmi toutes les personnes qui craignent Dieu. Le parti ajoute qu’on ne sauroit croire avec certitude une chose , quand on n’a pour toute raison de la croire, contre sa propre conviction, qu’un signe de vérité qui est ffiilUhle et par conséquent incertain. Jusque-là le parti ne pai’le que comme saint Thomas. Le parti conclut cpi’on ne peut ])oint juger certainement ni par conséquent jurer la croyance certaine de l’Iiéréticit*’’ dn texte de Jansénius, qu’autant ipi Un a on une évidence certaine de la chose, du une autorité supérieure à la raison humaine, à laquelle on doit sacritier ses doutes, et même sa conviction. Nous ne faisons qu’acquiescer à ces démonstrations (lu ])arti, et nous nous bornons à les tourner contre le parti même de qui nous les tenons.
L’Eglise, leur disons-nous , s’attribuent et exercent une autorité suprême, irréfragable, supérieure à la raison humaine , en un mot infaillible, sur l’héréticitc du texte de Jansénius, supposé qu’elle exige un serment pour exprimer la croyance certaine de cette héréticité.
Or est-il que l’Eglise exige par le serment du Fornmlaire la croyance certaine de l’héréticité du texte de Jansénius.
Donc l’Eglise s’attribue et exerce actuellement sur l’héréticité du texte de cet auteur, une autorité suprême, irréfragable, supérieure à la raison , en un mot infaillible.
Que répondra le parti? Ce raisonnement si court, si simple, si concluant, n’est composé que de deux propositions. La première ne contient que les principes viens tirés des écrits du parti faits depuis quarante ans, pour démontrer qu’on ne doit la croyance certaine qu’à une autorité infaillible. La seconde ne contient que ce qui est décidé dans la nouvelle constitution . savoir, que c’est la croyance certaine que l’Eglise demande au parti. Diront-ils que l’Eglise croit ne se point attribuer l’autorité infaillible qu’elle s’attribue? Diront-ils qu’elle exerce cette autorité sans le savoir, et sans vouloir le faire ? Ouel aveuglement osent-ils lui imputer ! Ou bien diront-ils que l’Eglise s’attribue et exerce volontairement cette autorité , quoiqu’elle sache bien qu’elle ne lui appartient [)as ? Quelle usurpation ! quelle mauvaise foi ! quelle tyrannie ! Mais enfin le Pa[)e assure que l’exercice de cette autorité est Ancienne coutume de l’Eglise. Dira-t-on (\\e. l’ancienne coutume de l’Eglise est d’usurper une autorité infaillible qui ne lui appartient pas , pour tyranniser les consciences et j^nr leur extorquer des parjures? Quel tidèle n’auroit hoireur d’un tel blasphème ? Il faut donc\ouer que l’ancienne coutwne de l’Eglise étant de s’attribuer et d’exercer cette autorité infaillible pour faire jurer la croyance certaine de l’héréticité des textes contagieux contre la foi, l’Eglise a toujours cru avoir reçu celte autorité de Jésus- Christ , pour la sûreté du dépôt.
Remarquez, mes très-chers Frères, (jue si ri-’glise pouvoit discerner ceux qui croient l’hér(Huit(’’ (lu texte de Jansénius d’avec ceux qui ne la croient point, elle ne demanderoit point un serment superllu à ceu\ qui la croient , et ell<’ se borneroit à exiger le serment de ceu\ (jui ne la croient pas. (Est pour ceux-ci précisiMiienl (pie le sernieul est établi : c’est pour
Ordonnance pur la publication
soumettre leur raison . pour vaincre leurs prétendues évidence, pour s’assurer de leur docilité, et pour les liera jamais par un serment, que l’Eglise s’attache à les faire jurer. En quelle conscience peuvent-ils jurer qu’ils croient avec certitude rhérélicilé de ce texte, eux à qui cette héréticité paroît évidemment fausse? D’un côté, ce n’est pas leur propre évidence qui les y détermine, puisqu’au contraire leur prétendue évidence ou conviction intérieure leur représente cette héréticité comme étant certainement fausse : de l’autre côté, l’autorité de l’Eglise , qu’ils supposent faillible en ce point, ne peut jamais leur donner en ce point , contre leur actuelle conviction la cei’tilude absolue qui est nécessaire pour pouvoir jurer. Une autorité faillible n’est qu’un signe faillible de vérité ; or un signe faillible est inceri.ain par sa faillibilité. Puisqu’il peut ou tromper ou ne tromper pas. il est incertain entre la vérité et l’erreur. Un signe faillible ne peut donc jamais, quand il est tout seul et opposé à une actuelle conviction du contraire , former une véritable certitude dans l’esprit des hommes. Ainsi on commet un parjure manifeste selon la décision formelle de saint Augustin et de saint Thomas, toutes les fois qu’on jure sur un signe faillible la croyance certaine qu’il est évident qu’on ne sauroit avoir, faute de tout motif certain qui la puisse donner. Ce serment est tout ensemble téméraire et faux ; il est téméraire , puisqu’on jure au hasard de jurer faussement sur une autorité qui peut tromper ; il est faux , puisqu’on jure qu’on croit certainement, quoiqu’on sache bien qu’on ne saui’oit croire certainement sans certitude , sur un signe faillible et incertain. Il est donc manifeste que si on ôte le fondement d’une autorité infaillible, il faut conclure que le serment du Formulaire est un parjure dans la bouche de ceux pour lesquels l’Eglise l’a établi. Encore une fois, l’ancienne coutume de P Eglise est-elle d’extorquer des parjures, en tyrannisant les consciences ? On ne sauroit avoir horreur de cette impiété, sans être réduit à conclure que ancienne coutume de l’Eglise est de s’attrilnier et d’exercer une autorité infaillible , pour condamner les textes hérétiques.
(II.
Le Pape, après avoir rapporté les constitutions de ses [trédécesseurs avec le Formulaire, ajoute ces paroles : Aixsi la cause est fixe.
Mais l’errer XE FIT FOIX COMME ELLE LE DE-
VOIT , Apris AVOIR ÉtÉ TAT DE FOIS FRaFPEE PAR
LE GLAIVE APOSTOLIQUE. Vous voycz , vies trèscheis Frères, que l’erreur subsistera toujours, tandis que le parti ne croira point avec certitude, malgré toutes ses prétendues évidence du contraire, que le texte de Jansénius exprime cinq hérésies. Le glaive apostolique n’a point cessé, depuis soixante ans, de frapper cette erreur. Cinq constitutions avec tant de brefs ont condamné ce livre. Quel texte fut jamais tant de fois condamné? Mais l’erreur ose encore soutenir que ce n’est qu’un pur fait de nulle importance. Quoi donc, n’est-ce pas une erreur que de soutenir, par exemple, que l’Eglise a pu se tromper sur le sens propre des textes que le concile de Trente a anathématisés , et que ses canons peuvent être faux, par cette erreur de fait sur le sens des textes ? Quoi donc, n’estce pas une erreur que de soutenir que l’Eglise, en se trompant sur le sens propre des termes, peut présenter à ses enfans une proposition hérétique comme la règle de leur foi ? Pendant que le parti soutiendra cette opinion , qui sap les fondemens de toute autorité certaine dans la pratique , l’erreur ne sera point finie. Quelque vain adoucissement qu’on cherche dans les termes, on n’en mettra point dans le fond de la chose. Quelque milieu flatteur et éblouissant qu’on imagine, on ne pourra jamais l’expliquer simplement par des termes intelligibles. Quelque déférence, quelque présomption, quelque soumission filiale qu’on allègue, l’erreur ne finira point , et elle croîtra sans cesse en se cachant sous ces noms adouci , à moins qu’on ne la racine, en reconnoissant que l’Eglise ne peut point se tromper sur la signification des termes, pour faire à ses enfans dans ses décrets la proposition de la foi.
Au reste, quand le Pape assure que la chose étoit finie par les premières constitutions, tous les Catholiques entendent d’abord ce langage. C’est une expression qui est pour ainsi dire consacrée. Elle a passé des livres de saint Augustin dans la bouche de toute l’Eglise. « Pour » le droit d’exainiiipr, disoit ce Père aux Péla- » gens’. il ne faut plus procéder avec vous, » qu’atui que vous suiviez en paix le jugement » prononcé sur cette matière, et que, si vous le » refusez , on réprime cette inquiétude tribu- » lente ou qui tend des pièges… l’Eglise catho- » lique vous a donné un jugement , tel qu’il a )) dû être, où votre cause a été finie. » Mais demandons à ce Père comment est-ce que la cause2
DE LA HLI.LE VIXEAM DOMINI.
iOl étûit finie sans aucun concile uni\orsel tenu contre les Pëlagiens. Les conciles particuliers d’Afrique, qui avoient condamné les Pélagicns, n’étoient-ils pas en eux-mêmes aussi faillibles que ces autres conciles d’Afrique du temps de saint Cyprien qui avoient décidé en faveur de l’hérésie des Rebaptisans ? N’étoit-il pas libre d’appeler de ces conciles inférieurs à un concile général de toute l’Eglise ? Ce père nous répond que les Pélagiens en avoient appelé à Rome, et que la cause de l’appellation même étoit finie. « Reprenez, disoit-il à son peuple ’ , les Péla- » gens qui contredisent. Amenez devant nous » ceux qui résistent. Car il y a déjà eu sur celte » cause deux conciles envoyés au Siège aposto- » lique. Il en est venu aussi des rescrits. La » cause est finie : plût à Dieu que l’erreur » finît ! » Les deux conciles d’Afrique n’avoient donc point lini la cause ; car on satisfit à l’appellation, lorsque les évêques d’Afrique envoyèrent leurs deux jugemens au Siège apostolique. Mais dès que l’autorité de la chaire de Pierre eut confirmé leurs décisions par ses rescrits, la cause fut finie, il ne falloit plus que les réduire à une humble docilité, et que 7’prier cette inquiétude turbulente, s’ils soient encore douter. Il falloit reprendre et euwiener devant les évêques, tous ceux qui n’étoient pas persuadés. Ainsi quand un grand corps d’évèques, comme celui des conciles d’Afrique contre les Pélagiens, ou comme celui dos éxèqucsde France contre le livre de Jansénius. a rendu témoignage à la tradition, et que le Siège apostolique, qui est le centre de cette tradition. j)rononce pour confirmer ce qu’ils ont dit, sans qu’il paroisse aucune contradiction de la part du reste des Eglises qui sont unies à ce centre , on ne peut plus douter (jue ce ne soit la voix de l’Eglise entière, comme si elle parloit dans un concile général , où le Pape président en personne. Indépendamment de toutes les contestations des théologiens sur l’infaillibilité An Pape, un tel jugement , dans lequel tout le corits demeure uni au chef, ne peut être qu’infaillible. C’est ainsi qu’une cause est finie. Tous les siècles ont adopté cet ancien langage ; il est devenu celui de la catholicité, et il est connue vulgaire dans toute l’Eglise. Dire que l’Eglise a |»renoncé un jugement final et irrévocable jiar mie autorité infaillible, et dire qu’une cause est finie, c’est précisément la même chose. Aussi voyons-nous que tous les défenseurs de l’Eglise catholique n’ont point manqué de reprocher aux Protestans , qu’ils admettent dans la pratique, pour le maintien de leur secte , la même autorité infaillible , qu’ils ont contestée à l’ancienne Eglise, pour former leur schisme. Vous avez déclaré , disons-nous à cette secte , que entière et finale résolution des questions qui s’élèvent , sera iaxicpar le synode )Uitionul, et que si lescontredif-ans refusent d’y acquiescer. ils seront retranchés de f Eglise ’. Vous voyez sans doute , mes très-chers Frères , que ces deux expressions sont entièrement semblables • l’une, que la cause est finie ; l’autre, que entière et finale résolution est faite. Or tous les défenseurs de l’Eglise re})rochet aux Protestans , qu’ils supposent une autorité infaillible dans leur synode nation, puisqu’ils déclarent que sera faite là l entière et finale résolution. Donc tous les défenseurs de l’Eglise reconnoissent que c’est attribuer une autorité infaiUible à un tribunal . que d’assurer qu’il [renonce la finale résolution , et que par son jugement la cause est finie. En elfet, l’Eglise n’écoute plus rien sur le livre de Jansénius. Elle veut que tous les ecclésiastiques , sans nulle exception , signent , jurent, et croient d’une croyance certaine et irrévocable, malgré leurs prétendues évidence, et sur sa seule autorité incapable de les tromper , que ce texte est héréfique. C’est par cette autorité supérieure à la raison humaine que la cause est finie.
Que si l’Eglise pouvoit se tromper sur le livre de Jansénius, la cause ne pourroit point être finie. En ce cas, il pourroit se faire, comme le parti l’a prétendu, que l’Eglise prenant les paroles à contre-sens auroit condamné comme hérétique un texte aussi pur (pie celui de saint Augustin. En ce cas, la condanuiation de ce texte seroit autant contraire et nuisible à la foi, que la condamnation du texte de saint Augustin même. Il est évident que condamner un texte connue hérétique, c’est nier ce qu’il affirme , et affirmer ce qu’il nie. Ainsi cette condamnation d’un texte se réduit à une proposition qui est contradictoire au texte condamné. De là il s’ensuit que si le texte de Jansénius est synonyme, c’est-à-dire , entièrement conforme à celui du grand Docteur de la grâce , la condamnation de ce texte nie ce que celui de saint Augustin affirme, et affirme ce que le texte de ce Père nie. dr le texte de saint Augustin affirme le pur doute de foi sur la grâce, et nie l’hérésie pélagieniie. Donc le texte de la condamnation du livre de Jansénius se réduit à
’ Serm. csxM , n. lu : I. v.
’ Discip. dticonsisl. cli. v, ail. \x.\i.
une proposition, qui nie le pur dogme de foi sur la grâce, et qui affirme l’hérésie pélagienne.
Dans une si horrible supposition , chaque disciple de saint Augustin doit gémir , comme si l’Eglise a\oit condamné le texte de saint Augustin même. Dans cette supposition , cb.cun d’entr’eux doit se soutenir que l’Eglise , selon saint Thomas, peut se tromper sur les faits particuliers , ù. cause des faux témoins qui peuvent la surprendre ; comme par exemple sur les possessions de biens et sur les crimes personnels. Chacun doit se souvenir qu’encore que l’Eglise soit appuyée sur le don divin pour connoître les sens révélés, elle peut néanmoins, en tant quelle est une assemblée d’hommes , juger (sur les faits particuliers) par erreur humaine contre V autorité divine . Chacun doit se souvenir que , suivant Gerson cité parle parti , les disciples de saint Augustin ne peuvent point en conscience promettre le silence respectueux sur cette décision pélagienne , mais qu’au contraire ils trahiroient la vérité par un lâche silence, s’ils ne dogmatisaient pas pour la tirer de l’oppression , parce que leur silence causent un grand scandale contre la foi ’. Que si le discours hérétique des particuliers gagne comme la gangrène, pour parler avec l’Apôtre, à combien plus forte raison la décision pélagienne de \’¥.- glise contre un texte aussi pur que celui de saint Augustin gagnent-elle comme la gangrène , si elle n’était pas contredite au plus tôt avec fermeté ? En effet , qu’y a-t-il de plus scandaleux contre la foi, qu’une condamnation si solennelle, et tant de fois réitérée d’un texte aussi pur que celui de saint Augustin , puisqu’elle se réduit à une proposition qui nie le dogme de foi sur la grâce , et qui affirme le pélagianisme? Enfin chacun doit se souvenir que c’est dans ces occasions où les jugemens de l’Eglise sont subreptices, comme sur les mariages , qu’elle est obligée non -seulement à écouter avec patience et bonté les preuves de la subreption , mais encore à savoir gré à ceux qui lui montrent son erreur de fait, et qu’elle doit être toujours prête à la rétracter , dès qu’on la lui montre. Quando ad notitiam Ecclesiœ venit , dit saint Thomas. A cet égard il n’y a jamais de prescription , parce que le temps écoulé ne doit jamais empêcher l’Eglise de reconnaître une subreption si dangereuse , et un si grand scandale contre la foi.
C’est en vain que le parti mitigé dira (jui est évident que le texte de Jansénius est héré-
’ Ve Exaiit. dvclv consul. 2.
tique. Cette évidence , loin de finir la cause , est la chose même dont on disputera sans fin. Si l’Eglise est faillible en ce point , diront les esprits fermes du parti , elle peut prendre une fausse lueur, et une évidence imaginaire, pour une évidence réelle. Si elle peut actuellement faillir en ce point , peut-être qu’elle y a failli. Voyons donc si le cas qui est actuellement possible, n’est pas actuellement arrivé. Enfin celte prétendue évidence est du domaine de la raison. Qu’on nous la montre, ou qu’on nous laisse en repos. Puisqu’il ne s’agit plus que d’une simple évidence, il n’y a qu’à convaincre nos yeux et notre esprit. Il faut le livre en main discuter le détail des passages, en les comparant les uns aux autres, pour en peser tous les correctifs. Mais enthi , pourvu que notre remontrance soit respectueuse, et que nos preuves soient concluant contre la prétendue évidence qui a surpris l’Eglise , elle doit nous écouter et se rétracter. Quando ad notitiam Ecclesiae venit. Jamais cause ne fut moins finie que celle où la partie condamnée est toujours ainsi en droit de prouver la subreption , et où le juge est sans cesse obligé à se tenir prêt pour rétracter son jugement , qui se trouvera formellement pélagien , supposé que la subreption lui soit démontrée.
Pour comprendre que la cause ne sauroit être finie , à moins que le jugement ne soit infaillible , il n’y a qu’à écouter un pieux et docte prélat , qui a été surpris par la copieuse distinction du fait d’avec le droit ? « Il » ne faut pas, dit-il % confondre l’autorité de » faire un dogme avec le droit que M. l’arche- » vêque de Paris et la faculté ont de censurer » comme ils ont fait, le Cas, comme étant une » transgression du silence respectueux et d’une » discipline déjà établie dans le diocèse de Paris » et dans la Faculté de théologie. » Il ajoute ; « L’Eglise n’est pas infaillible sur la condom- » nation des livres qui ont souvent été condom- » nés ou anathématisés dans un siècle ou ils fai- » soient du bruit , et justifiés dans d’autres où » ils étoient étouffés. »
Vous le voyez , mes Irès-chers Frères , c’est du principe de la faillibilité de l’Eglise sur les textes , qu’il s’ensuit clairement , que la condamnation d’un texte le plus impie et le plus hérétique n’est qu’un réglenient de discipline. Le livre de Jansénius, qui a été condamné dans un tenqis à cause des bruits insensés de ses ad- \ersaires, ?,eva. justifié dans d’autres temps où
1 Leltre de .V. Fév. ilr Sainl-Poiis à V. ranh. île CciJiibvai.
DE LA BUIJ.E ViyEAM DOMINI.
ces bruits injustes et ridicules seront étouffés. On en peut dire tout autant en faveur du texte des cinq propositions. Tout dépend des bruits, qui peuvent cesser ou durer. Pour le texte court des propositions , comme pour le texte long du livre condamné , il est même certain qu’ils ne dureront pas toujours; car il n’y a point de bruit que la lontrueur du temps n’assoupie enten peu à peu. Ainsi jamais la cause ne sera finie , supposé que ce ne soit qu’un point de discipline, qui est toujours variable par sa nature, et supposé qu’il n’ait été décidé que par une autorité faillible, qui a pu se tromper jusqu’à donner à tous les fidèles pour règle de leur croyance une proposition pélagienne , an grand scandale de la vraie foi.
Si le parti ose encore dire que le jansénisme n’est qu’un fantùme, et qu’on se sert d’une hérésie imaginaire, pour opprimer par une réelle persécution les disciples de saint Augustin ; au lieu de prêter l’oreille à ces paroles de séduction , écoutez, mes très-chers Pères, le père de tous les fidèles , qui portant dans son cœur la sollicitude de toutes les Eglises , voit plus facilement du lieu le plus élevé tous les maux de l’Eglise dans toute leur étendue. Il y a fa- et
IL Y A EN’CORE, dit-il, DES HOMMES QUI n’acquis- CENT POINT A LA VÉRITÉ , ET QUI NE CESSENT POINT
DE CONTREDIRE l’Egmse. Il cst facile au parti de se dérober à la recherche de l’Eglise , parce qu’il couvre la véritable question de droit sous l’apparence de celle de fait , et qu’à la faveur du silence respectueux , il jure tout ce qu’on veut, sans rien croire. Le parti se découvre néanmoins parles libelles atroces et innombrables que les chefs répandent contre les constitutions apostoliques, et par la foule des lecteurs qui sont toujours prêts à leur ajiplaudir.
Footnotes
Chapter 4 of 20