Caput IV. CAPUT IV

Eadem veritas ex Graecis Patribus confirmatur.

Sequitur nunc, ut post Scripturas sacras, proferamus etiam testimonia Patrum, ac primum Graecorum, ne recentiores Graeci existiment, veterum testimonio errorem suum se posse defendere.

Primus. Ignatius in epist. ad Rom. dicit, se per martyrium proficisci de mundo ad Deum. Et rursum ait: « Aqua viva manens in me, intrinsecus mihi dicit: veni ad patrem. » At secundum errorem Graecorum et Calvinistarum, non ad Deum ibat, sed ad inferos, aut ad alium locum extra coelum, ubi non magis Deus est, quam hic nobiscum. Praeterea ibidem ait: « Sinite me puram lucem aspicere, illuc perveniens, homo Dei ero. » Et rursum: « Miserabilis sum nunc, donec Deum merear adipisci. » An non clarissime indicat, se statim a morte futurum cum Deo, et visurum puram lucem divinitatis? Denique saepius repetit, se per martyrium adepturum Christum. At quomodo adipiscetur, si Christus est in coelo, et ipse erit apud inferos, in abditis receptaculis, nescio quibus?

Secundus sit Dionysius Areopagita, qui lib. de Ecclesiast. liierar. cap. 7. par. 1. loquens de Sanctis in morte constitutis: « Norunt, inquit, profecto se totos percepturos exactissimam ad Christi speciem, requiem, cum ad praesentis vitae finem pervenerint, viamque"ad immortalitatem suam e vicino jam clarius intuentes, divinitatis laudant munera, divinaque laetitia gestiunt, non jam ad deteriora conversionem metuentes, sed parata bona se firmiter perpetuoque habituros probe noscentes etc. » Nota, dicere Dionysium, animas Sanctorum statim a morte hominis consequi immortalitatem: cumque hoc non possit intelligi de immortalitate naturali, nec de immortalitate carnis, necessario esse intelligendum de beatitudine, quae est vita aeterna animae. Eodem lib. et cap. par 3. dicit animas Sanctorum statui in regione vivorum, in sinu Abrahae, Isaac, et Jacob, et subdit: « Ista, ut reor, sunt perspicuo beatissima Sanctorum praemia. Quid enim immortalitati perfectae, omnique tristi¬

tia vacuae, ac plenae perpetui luminis conferri possit? Licet multum sane promissiones illae sublimiores nostra mente sint, quae vocabulis nobis congruis designantur, longe tamen inferiores earum re et veritate appellationes habent. Verum enim profecto illud existimandum eloquium est: quod oculus non vidit, auris non audivit, in cor hominis non ascenderunt, quae praeparavit Deus diligentibus se etc. » At certe ista non conveniunt, nisi essentiali beatitudini, quae sola superat nostra desideria.

Tertius sit Justinus, qui queest. 75. a gentibus posita (quamquam istae quaestiones non videntur Justini, sed alicujus recentioris: ) « At, inquit, post animi a corpore excessum statim fit bonorum, malorumque distinctio: ducuntur enim ad loca, quae eis digna sunt, ab Angelis, bonorum quidem animi in paradisum, ubi consuetudo est, et aspectu Angelorum et Archangelorum, visio vero etiam conservatoris Christi ex verbis his, peregrinari a corpore, et praesentes esse ad Dominum, improborum autem ad inferorum loca etc. » Ubi nota probari sententiam nostram tum ex eo, quod dicit, bonorum animos duci ad paradisum, ubi sunt Angeli, et Christus; tum ex loco Pauli, quem Justinus allegat; nam (ut supra diximus) praesentem esse ad Dominum, significat videre Deum, cum opponatur peregrinationi a Domino, et ambulationi per fidem.

Atque ex his ad loca ex Justino adducta in contrarium, facile est respondere; nam qusest. 00. ubi dicit, narrationem de Lazaro •non esse historiam, quia nondum facta est retributio, loquitur de. #retributione perfecta, quando totus homo animo et corpore gaudebit, vel cruciabitur. Et quia in illa narratione fit mentio corporalis supplicii, dicitur: « Et refrigeret linguam meam, quia crucior in hac flamma. » Ideo Justinus dicit, illam narrationem non esse historiam, quia nondum habent damnati corporalia membra etc. In qusest. 76. Gentiles quidem quaerebant, si ante resurrectionem nulla sunt operum praemia, quorsum latro in paradisum introductus fuit? Sed Justinus non admittit antecedens, imo ostendit magnam remunerationis partem esse, quod animus latronis sit in coetu beatorum, et videat inferiora, et Angelos, ac Daemones. Non meminit autem Dei visionis, quia Graeci non solent vocare visionem, nisi ejus rei, quae plene comprehenditur, et ideo passim negant, Deum posse videri a creatura: Sed quod aliquo modo latro Deum videat, indicat Justinus, cum dicit eum esse in coetu beatorum.

Quartus. Iren«us lib. 1. cap. 2: « Justis, inquit, et «quis, et pr«cepta ejus servantibus, et in dilectione ejus perseverantibus, quibusdam quidem ab initio, quibusdam autem ex poenitentia vitam donans, incorruptelam loco muneris confert, et claritatem «ternam circumdat. » Nota, quibusdam, id est, iis, qui mox a Baptismo moriuntur, vel qui pro Christo vitam ponunt, vel denique perfectis statim donari vitam, et claritatem «ternam; aliis non, nisi post poenitentiam, id est, satisfactionem in futuro s«- culo actam. Est enim h«c sententia Iren«i simillima illi Cypriani lib. IV. epist. 2. ad Antonianum: « Aliud est, inquit, ad veniam stare, aliud ad gloriam pervenire: aliud missum in cai’aerem, non exire inde donec solvat novissimum quadrantem: aliud statim fidei et virtutis mercedem accipere: aliud pro peccatis longo dolore cruciatum emendari, et purgari diu igne, aliud peccata omnia passione purgasse. »

Quod ergo idem Iren«us lib. V. extremo dicit, animas Sanctorum deduci in invisibilem locum, et po§t resurrectionem cum corporibus ituras ad Dominum, non significat eas imterimnon esse in coelo, vel non videre Deum, sed solum significat eas non esse nunc in illa perfecta beatitudine, in qua est Christus, qui animo et corpore est beatus.

Et confirmatur hoc ex multis conjecturis. Primo, quia hoc ip^o loco dicit, Christum descendisse ad inferorum loca, ut Sanctorum animas inde extraheret, et salvaret. Si eas ergo extraxit, non sunt amplius ibi: et si salvavit, certe vident Deum; nam h«c est salus animarum.

Secundo, cum dixisset, Christum descendisse ad inferos, antequam resurgeret; et subjungeret, debere discipulos imitari magistrum suum, non tamen ausus est dicere, discipulorum animas descendere ad inferos; sed ait, eas duci ad invisibilem locum, ut ibi expectarent resurrectionem, per invisibilem locum quid prohibet intelligere coelum, ubi est lux inaccessibilis?

Tertio, quia Iren«us contendit, discipulos debere in morte, et requie, et resurrectione Christum imitari: At Christus statim a morte, non fuit quidem beatus corpore, sed

quievit triduo in sepulchro, interim tamen animo erat beatus, et in paradiso, ipse enim dixit: Hodie mecuni eris in paradiso; ergo etiam Sancti, dum quiescunt in sepulchris quantum ad corpora, animo sunt in paradiso beati.

Quintus. Origenes, qui in illis ipsis locis, qui contra nos afferuntur, pro nobis est; nam hom. 7. in Leviticum dicit, Sanctos habere nunc l«titiam, sed non perfectam, quia adhuc corpus eorum, id est, civitas illa beata non est plena, sed quando erimus nos etiam ubi ipsi sunt, tunc habebunt perfectam l«titiam, et addit, Christum etiam non habere perfectam laetitiam, quia nondum habet omnia sua membra. Itaque aperte loquitur de laetitia accidentali. Libro autem II. periarchon cap. ult. dicit plerosque Sanctorum primum duci ad locum aliquem terrestrem, ut ibi expoliantur, et doceantur multa, qu« nesciebant; deinde duci ad loca aerea, et ibi discere qu«dam sublimiora; tandem duci supra coelos ad Christum, et ibi jam videre perfecte causas omnium rerum. Ibidem asserit Paulum, et similes perfectos jam ibi esse, et videre in Deo omnia. Itaque errat quidem in eo, quod vult, Sanctos paulatim proficere in alia vita, sed aperte fatetur nunc multos eorum esse in coelo, et videre Deum.

Sextus. Athanasius in vita Antonii dicit, animam Ammonis Angelis stipatam visam ab Antonio deferri in coelum.

Septimus. Basilius homiliaiirquadraginta Martyres: « Yos, inquit, non terra occuluit, sed coelum suscepit, aperte sunt vobis paradisi porte »: Et oratione in Gordium Martyrem: « Erat enim affectus, non ut qui in lictoris manus deventurus esset, sed velut Angelorum manibus seipsum commissurus, qui statim ipsum recens mactatum, assumptum ad beatam vitam translaturi essent. »

Octavus. Gregorius Nazianzenus oratione in Basilium: « Tu, inquit, obiter e coelo nos respice, et datam mihi renum debilitatem, et articulorum dolorem, vel jube discedere, vel adjuva, et hortare, ita me «quo animo ferre, ut hinc demum discedentem me in «terna tabernacula recipias, et beatam Trinitatem eo, quo est modo, tecum pariter contemplari valeam. » Et oratione in Gorgoniam, dicit eam frui cum Angelis purissima illustratione Trinitatis, qu« toti menti totam se contemplandam pr«beat.

Nonus. Gregorius Nyssenus oratione in

sanctum Ephrem: « In coelestibus tabernaculis, inquit, animus illius consedit, ubi sunt ordines Angelorum, ubi Patriarcharum populi, ubi chori Prophetarum, ubi sedes Apostolorum, ubi gaudium Martyrum, ubi piorum laetitia, ubi Doctorum splendor, ubi celebres primogenitorum coetus, ubi fjurae laetantium voces. » Et infra: « Tu vero divino assistens altari, vitaeque principi, et.saci-osanctee una cum Angelis sacrificans Trinitati, omnium nostrum recordare, nobisque peccatorum veniam imperia. »

Decimus. Joannes Chrysostomus hom. 10. in posteriorem epistolam ad Corinth. loquens de beatitudine: « Si cogitatio, inquit, illorum quamvis obscura sit, tantam suppeditat voluptatem, cogita quantam laetitiam nobis allatura sit manifesta ipsa comprehensio. Beati et ter beati, qui illis bonis fruuntur, sicut et miserabiles, et miserrimi, qui hisce contraria sustinent. » Hom. 3. in epistol. ad Philip. « Peccatores, inquit, ubi fuerint, procul a Rege sunt, atque ideo digni qui fleantur. Justi vero, sive hic, sive in futuro saeculo fuerint, cum Rege sunt, illic tamen magis, et propius non per ingressum, ac fidem, sed facie ad faciem etc. » Nec in textu Graeco hic insignis locus aliter se habet: Oi3* Sixcaot avTE ivr «70«, xvts sv.ii, pera tou fiutriXitog ei<xt, umjIo-j v.'u iyyvzspov,

&'j3ta shroSou, ovSta 7riVrews, X)Jm irpovunov, itpoz irpocu-Kw. Eadem verba repetit hom. 69. ad popul. et hom. in illud Sapient. Y. » Justorum animae in manu Dei sunt. »

Rursum idem Chrysostomus hom. 4. in epistol. ad Philipp. exponens illud, Utrum eligam ignoro etc.: « Quid, inquit, dices Paule, cum hinc abiens in ipsum coelum migraturus sis, atque cum Christo futurus, ignoras quid eligere debeas? » Et infra: « Quis athleta cupiet amplius certare, cum jam liceat coronari etc. » Idem homil. 32. in epist. ad Roinan. dicit, nunc Pauli animum versari in summo coelo prope ipsum Regis solium, ubi Cherubim et Seraphim volitant. Lib. Y. de sacerdotio, dicit eos, qui pure communicant corpori Dominico, in extrema hora ab Angelis stipatos recta in coelum abduci. Ex his patet Chrysostomi sententia.

Quare ad id, quod objiciebatur ex homil. 39. in priorem ad Corinthios, dico, Chrysostomuin non velle dicere, animam non frui bonis aeternis ante resurrectionem; sed simpliciter non fruituram ullis bonis coelestibus, si caro non resurgat; quia nimirum, cum

tam animus, quam caro laboraverint, par est, ut utraque pars suam mercedem habeat. Quod si una non habebit, inde colligitur, nec alteram habituram. Et e contrario, si caro suo tempore resurget, et coronabitur, colligitur nunc animam coram Deo vivere et coronari. Yide Theophylactum, qui in eumdem locum Pauli scribens, Chrysostomi sensum clarius proponit.

Ad alterum Chrysostomi locum dico, eum loqui de corona, seu gloria corporis, de qua etiam Paulus loquitur. Et idem respondemus ad loca objecta in contrarium Theodoreti, Theophylacti, QEcumcnii in hunc locum; nam illi, ut Chrysostomi discipuli, ipsius commentarium imitati sunt.

Undecimus. Cyrillus Hierosolymae Episcopus eatech. 13. de latrone loquens: « Tu, inquit, de ligno introduceris in paradisum.» Et ne putemus eum loqui de loco refrigerii in sinu Abrahae: « Nondum, inquit, Abraham fidelis ingressus est, et latro ingreditur etc. » Et ne putemus eum loqui de paradiso terrestri: « Ne timeas, inquit, serpentem; cecidit enim de coelo, non te ejiciet. » Itaque clarissime Cyrillus asseruit, latronem primum omnium in Paradisum ingressum.

Duodecimus. Cyrillus Alexandrinus lih. XI. in Joannem cap. 36. dicit, animas Sanctorum non versari in terris post mortem corporis, nec deduci ad poenas Gehennae, sed evolare in manus Dei Patris; Et ne putemus hoc intelligi de sinu Abrahae, vel loco aliquo extra coelum, dicit, hoc iter a Christo primum apertum, et paratum. Non ergo descendunt animae Sanctorum aci locum, quo ibant ante Christi mortem: et addit, animas Sanctorum vitam perpetuam cum Christo habere.

Decimustertius. Epiphanius haeres. 78. in fine: « Sancti, inquit, sunt in honore, quies ipsorum in gloria, profectio hinc in perfectione, sors ipsorum in Beatitudine, in mansionibus sanctis, tripudium cum Angelis, ducta in coelo, gloria in honore incomparabili et perpetuo, bravia in Christo Jesu Domino nostro. »

Decimusquartus. Theodoretus lib. Ylll.ad Graecos, qui est de Martyribus: « Si coelum, inquit, sedes illorum est, qui pie vixerunt: hunc profecto finem sui cursus et Martyres jam consecuti sunt, his enim magis pium esse nihil potest. » Et infra: « Ideoque, inquit, majori sorte merito perfruuntur Martyres, qui nunc et a cunctis late mortalibus ho-

nores amplissimos ferunt, et aeternis sunt insigniti coronis. » Si ergo jam sunt in coelo, et aeternis coronis insigniti sunt, quomodo non sunt assecuti repromissionem (ut idem Theodoretus, nobis objectus ab adversariis, dicit) nisi de repromissione resurrectionis, et gloriae corporalis sermo sit?

Decimusquintus. Eusebius lib. IV. hist. cap. 15. Polycarpum dicit per mortem immortalitatis praemia jam adeptum. At quae est ista immortalitas, quae praemii loco datur animae natura sua immortali, nisibeatitudo? Item lib. VI. cap. 5. de Potamioena: « Hoc modo, inquit, beata Virgo emigravit eterris ad coelum. » Similia passim leges.

Decimus sextus. Damascenus in historia de Barlaam et Josaphat in fine: « Vultui Domini, inquit, nitide et nude praesentatur, illiusque gloriae jam ante promissa sibi corona exornatur. »

Decimusseptimus. Theophylactus in cap. XX11I. Lucae: « Dicendum est, inquit, idem esse paradisum, et regnum coelorum: nam latro est in paradiso, ac regno, alioqui non frueretur perfecta bonorum participatione, etc.» ubi prolixe confutat eorum sententiam, qui volunt latronem fuisse ductum ad paradisum, non autem ad regnum coelorum. Quando ergo Theophylactus dicit in caput. XVI Lucae narrationem de divite et Lazaro esse parabolam, quia nondum facta est divisio prmraiorum, et poenarum; loquitur de praemiis et poenis quae ad corpus pertinent; et ideo recte vocat parabolicum sermonem de oculis, etlingua divitis in inferno. Quando etiam dicit in cap. XI. ad Hebraeos, Sanctos nihil coelestium promissionum accepisse, vult dicere, nihil illius gloriae, et earum dolium, quae corpori affert resurrectio.

Decimusoctavus. QEcumenius in cap. IX. ad Hebraeos dicit, Christum non solum in coelum ingressum esse, sed etiam secum duxisse genus humanum, id est, multos sanctos Patres, qui sine dubio si in coelo cum Christo sunt, ibi quoque cum ipso beati sunt, alioqui (ut supra diximus) parum prodesset spiritibus coelorum corporalium habitatio.

Habemus ergo, omnes Doctores Graecos pro nobis esse; soli enim remanent Arethas, et Euthymius ex iis, qui nobis objecti sunt. Ex quibus Arethas, cum dicit Sanctos sperare futuram gloriam, potest commode intelligi de gloria corporis. Euthymius autem non potest exponi, sed non est hac in re us¬

que adeo magni faciendus; nam est omnium recentissimus. Scripsit enim circa annum 1180, quo tempore Graeci Schismatici, et 'Haeretici manifeste esse coeperant.

Ad illam confirmationem, quam afferebamus ex (Jraecis, qui Deum videri posse negant a creaitura, B. Augustinus respondet, auctores illos, cum dicunt Deum non posse videri, loqui de visione corporali. Sic enim ipse exponit verba B. Hieronymi in epistol. 111. dicit enim Hieronymum voluisse dicere, Angelos non videre Deum oculis corporeis, sed tamen mente videre.

At haec solutio non satisfacit propter tres causas. Primo, quia Hieronymus, et cum eo Ghrysostomus, Theodoretus, et alii citati diserte asserunt, Angelos esse spiritus, et non habere corpora aerea, vel ignea naturaliter unita, ut B. Augustinus opinatus est, et tamen negant ab Angelis Deum videri.

Secundo, quia Hieronymus reddens causam, cur Angeli non possint videre Deum, ait non enim potest creatura aspicere creatorem suum, et eamdem causam reddere solet Chrysostomus. At hmc ratio tam valet in oculis corporis, quam in oculi mentis, utrique enim sunt oculi creati.

Tertio, quia isti Patres dicunt, nec Angelis, nec hominibus Deum esse visibilem, sed soli ipsi Deo. At Deus non videt se corporeis oculis, sed mente. De mente igitur, non de corporeis oculis Patres loquuntur.

Vera ergo solutio est B. Thomae 1. part. qusest. 12. art. I. hos Patres nomine visionis intelligere comprehensionem perfectam; quia enim quod oculis corporis videmus, perfectissime comprehendimus, quod autem in hoc mundo intelligimus, non ita perfecte intelligimus, non enim habemus species proprias substantiarum, et maxime separatarum; Ideo vocabulum videndi non solent usurpare pro qualibet cognitione, sed solum pro perfectissima illa, qua res comprehenditur, quo genere visionis non potest Deum videre, nisi Deus. Praeterea etiam error Anomeorum dicentium Deum posse comprehendi a creatura, illo tempore vigebat, et ideo Patres abhorrebant a vocabulo videndi, cum de Dei contemplatione loquebantur, ne viderentur admittere comprehensionem.

Dices, at Chrysostomus ait, Angelis Deum fuisse invisibilem usque ad incarnationem Christi tantum, non igitur loquitur de comprehensione, alioqui sequeretur post incarnationem Deum posse comprehendi. Respondeo, Deum ante incarnationem nihil fuisse, nisi Deum, et ideo simpliciter incomprehensibilem: at post incarnationem factus est homo, et in quantum homo comprehensibilis est; et hoc vult Chrysostomus.

Dices Secundo, Theodoretus loco citato ait, Angelos non aliter videre Deum, quam viderint olim Abraham, Moyses, et Isaias, et cteteri: at isti non solum non comprehenderunt, sed nec vere viderunt Deum in se, sed solum in corpore assumpto ab Angelis, qui Deum referebant, vel in imaginaria revelatione.

Respondeo, Theodoretumnon dicere, non aliter, sed tantum statuere similitudinem inter visionem Angelorum, et Patriarcharum; quae in hoc consistit, quod sicut una est imperfecta, et non-comprehensiva, ita et altera, quamvis cum magno discrimine.