Caput XIII

Asseritur argumentis sententia Catholica.

Superest jam, ut probemus cultum aliquem minorem divino, et majorem civili et mere humano, sacris rebus, S. Angelis, et hominibus deberi.

Primum argumentum sumitur ex illo Psalm. XGVIII: Adorate scabellum pedum ejus, quoniam sanctum est; ubi ad litteram per scabellum pedum Domini, intelligitur arca Testamenti. Nam I. Paralipomenon XXVIII. dicit Salomon: Paravi domum, ubi requiesceret arca Domini, et scabellum pedum Dei nostri. Nec sine causa dicebatur arca scabellum pedum Domini; nam supra arcam erat propitiatorium quasi sedes Dei, quoe tenebatur manibus duorum Gherubim, de qua dicitur in principio hujus Psalm.: Qui sedes super Cherubim, moveatur terra etc. Idem habetur Psalm. CXXXI. in illis verbis: Introibimus in tabernaculum ejus, adorabimus in loco, ubi steterunt pedes ejus; nam in Hebraeo est: Adorabimus scabellum pedum ejus. Et quod loquatur de arca patet, quia prajcedit: Introibimus in tabernaculum ejus. Et statim etiam sequitur: Surge, Domine, in requiem tuam, tu et arca sanctificationis tuee. Et hoc idem clarius colligitur ex lib. II. Reg. cap. VI: Arcam, inquit, super quam invocatum est nomen Domini, sedentis in Cherubim super eam (i).

Jam vero quod in his locis praecipiatur aliquis cultus, patet ex verbo, adorate, quod etiam Hebraice est proprium verbum adorationis n^nrtitfn. Quod autem arca sit creatura nulli dubium esse potest. Quod denique iste cultus non sit civilis, sed religionis, patet ex ratione Davidis: Quoniam, inquit, sanctum est, hoc videlicet scabellum. Cultus enim civilis debetur rebus propter civilem et humanam excellentiam, at arca dicitur adoranda, non propter civilem excellentiam, sed quia sacra et sancta est, cum sit scabellum pedum Dei.

Bucerus et Calvinus in hunc locum Psalmi, respondent, hic nomine scabelli intelligi templum, et prsecipi, non ut adoretur templum, sed ut adoretur Deus in templo, et probant dupliciter. Primo ex verbo Hebraeo Dinb ad scabellum. Secundo ex illo, quoniam sanctus est, nam Hebraeum unn est ambiguum, sed Graecus exposuit vertens aytoc, non ayiov.

Respondeo, nomine scabelli necessario intelligi arcam, ut supra ostendimus; et proinde ruit expositio haereticorum; non enim arca est locus, in quem possent Judaei

intrare ad adorandum Deum. Deinde etiam si scabellum esset templum, adhuc argumentum nostrum vigeret, quia non ait David, adorate in scabello, sed adorate scabellum; et probatur. Primo, quia vertit Chald. Incurvate vos templo. Item LXX, et Hieronymus: Adorate scabellum, verterunt.

Secundo, quia in Scriptura fere ubicumque habemus, adorari aliquem, constructio sit cum b, ut Genes. XXIII: Adoravit Abraham populum terree, id est, filios Cheth: nn vab y\sn cynb

Tertio, quia etiamsi verteretur ad templum, adhuc idem significaretur; nam verbum Hebraeum significat: Incurvate vos ad illam rem.

Quarto, quia Hieronymus in epist. ad Marcellum, ut migret in Bethlehem, testatur, ipsam arcam coli solitam: « Venerabantur, inquit, quondam Judaei sancta Sanctorum, quia ibi erant Cherubim et propitiatorium, et arca Testamenti etc. » et hoc idem ex aliis Scripturis patet. Josue III, I. Reg. VI, II. Reg. VI, Ilebr. IX, nam Josue III. jubentur in itinere numquam accedere prope arcam ad spatium duorum millium cubitorum. I. Regum VI. Bethsamitoe quia arcam viderunt sine debita reverentia, occisi sunt, a Deo ad 50000 hominum. II. Reg. VI. Oza similiter interfectus a Domino est, cum arcam tetigisset, quod ei non licebat, sed solis Sacerdotibus. Deniquo propter honorem arese nemo poterat ingredi sancta Sanctorum, ubi illa erat, nisi summus Pontifex semel in anno, ut Paulus docet, Ilebr. IX. At certe arca creatura erat, et iste honor illi exhibitus non ex urbanitate, sed ex religione aliqua procedebat.

Ad illud: Quoniam sanctum est; fateor non male verti: Quoniam sanctus est; ut LXX, et Hieronymus verterunt. Sed hoc nihil ad rem. Nam sive dicatur scabellum adorandum, quia sanctum est, sive quia est Dei sancti, semper affertur causa religiosrc adorationis.

Secundo, probatur ex adoratione exhibita Angelis ab hominibus piis et prudentibus. Nam. Gen. XVIII. Abraham"pronus in terram adoravit Angelum. Et similiter fecit Loth, Gen. XIX. Sed quia posset responderi, tam Abrahamum, quam Loth non cognovisse Angelos, sed homines putasse initio, cum eos adoraverunt, et civiliter tantum adorasse, proferamus loca clariora. Num XXII. Aperuit Dominus oculos Dalaam, et vidit Angelum stantem in via evaginato gladio, adoravitque eum pronus in terram. Hic certe non prius adoravit, quam Angelum agnovit. Angelis autem ridiculum est dicere, deberi civilem honorem. Item Josue Y. cum vidisset Josue virum stantem evaginato gladio, dixit: Noster es, an adversariorum? Ille, Nequaquam, inquit, sed Princeps sum exercitus Domini. Continuo cecidit Josue pronus in terram, et adoravit Hinc aperte videmus adorationem illam mediam, quam quaerimus; nam quod Josue non putaverit illum, quem adorabat, esse Deum, patet, quia Angelus dixerat, se esse Dei ministrum. Quod etiam non adoraverit civiliter, sed religiose, patet, quia non prius adoravit, quam intellexit esse Angelum Dei legatum. Quod denique non male fecerit adorando, patet, quia Angelus non solum non prohibuit eum ab adoratione, sed etiam jussit adhuc majorem honorem sibi exhiberi, dicens: Solve calceamenta pedum tuorum; locus enim in quo stas, sanctus est. Non erat autem sanctus locus ille, nisi ob Angeli praesentiam; non enim erat tunc Josue in loco sacro, sed in campestribus Hiericho.

Tertio, probatur ex adoratione Sanctorum in Scripturis, I. lteg. XXV11I. Saul adorat animam Samuelis sibi apparentem. Certum autem est, non convenire civilem honorem ftnimabus defunctorum. Neque dici potest, in hoc errasse Saulem, quandoquidem nec ipse Samuel, nec Scriptura Saulem reprehendit. Item III. Reg. XVIII. Abdias vir sanctus adorat Etiam pronus in terram: neque possumus dicere hunc civilem cultum fuisse. Nam quantum ad humanam excellentiam, major erat Abdias, quam Elias; iste enim privatus homo erat, ille autem unus ex Principibus.regni. Adoravit ergo eum ut Prophetam, ac Dei hominem singulari sanctitate excellentem. Item IV. Reg. 11. filii Prophetarum cum audissent spiritum Elise requievisse super Eliseum, accedentes adoraverunt eum proni in terram.

Denique Dan. II. Nabuchodonosor adorat Danielem. Quis autem diceret, aut crederet a Rege summo adoratum civiliter unum ex captivis, qualis erat Daniel? Adoravit ergo eum religiose, ut hominem Deo plenum, neque per errorem adoravit, Deum illum

existimans, nam adorans ait: Vere Deus vester Detis Deorum est, et Dominus Regum, et revelans mi/steria, quoniam tu potuisti aperire hoc Sacramentum. Quod etiam fecisse Alexandrum Regem Pontifici Jaddo, scribit Josephus lib. XI. cap. 8. antiquitatum.

Neque obstat, quod Nabuchodonosor Danieli jussit offerri sacrificium; num non loquitur Scriptura de sacrificio, quod soli debetur Deo. Sacrificium enim Deo proprium est immolatio animalium, quod 'vocat Hebraice roi de quo d icitur Exod. XXII: Immolans Diis, eradicabitur, praeterquam Domino soli. Ibi enim est Hebraice rDM. Nabuchodonosor autem obtulit Danieli non risi, sed nnoD et ^mroa, hoc est, munera; et odores, quorum utrumque tam Deo, quam homini offerri solet. Nam I. Reg. X. ubi legimus quosdam ex Israelitis non voluisse agnoscere Saulem Regem, nec ei munera attulisse, pro munere est nnJD. Porro suaves odores nos etiam in ipsa Ecclesia offerimus imaginibus et reliquiis, cum tamen asseramus, sacrificium non deberi nisi soli Deo. Imo Dionysius cap. 3. part. 2. Eccles. Ilierarch. dicit, Pontificem in sacris mysteriis, ubi adoleri coepit incensum, primum suffire aram, deinde totius Ecclesiae ambitum, quod etiam nunc fieri videmus. Si hoc non placet, dicamus cum Hieronymo et Theodoreto, Nabuchodonosor sacrificium obtulisse Danieli, id est, Deo Danielis.

Argumentum quartum sumitur ex confessione Patrum, qui a temporibus Apostolorum, usque ad nostra tempora floruerunt. Justinus in II. Apolog. pag. 2. Loquens nomine omnium Christianorum, et fidem totius Ecclesim explicans: « Sed, inquit, et illum (Deum Patrem) et ejus Filium qui venit, nosque haec docuit, et aliorum sequentium, similiumque bonorum Angelorum exercitum, et spiritum propheticum colimus, atque adoramus, verboque et re seu veritate veneramur, idque omnibus qui discere volunt, ut docti institutique sumus, copiose tradimus. »

Origenes hom. 3. in diversos: « Horum, inquit, memoria semper, ut dignum est, in Ecclesia celebratur. »

Eusebius lib. XIII. praepar. Evang. cap. 7: « Nos, inquit, quotidie id factitamus; nam verae pietatis milites, ut Dei amicissimos honoramus. » Idem Eusebius lib. IY. hist.

cap. 15. refert ex epistola Ecclesiae Smyrnensium de martyrio S. Polycarpi, quod cum Gentiles metuerent, ne Christiani, relicto Christo, Polycarpum adorarent, veteres illi Christiani dicebant, se non posse ullo modo Martyres pro Christo colere, sed tamen cos diligere et venerari, quod fidem integre Magistro et Domino servaverint.

Athanasius in lib. de virginitate, circa finem: « Si homo justus aedes tuas, inquit, intraverit, cum timore et Cremore occurrens illi, adorabis humi ad pedes illius. >r At ut ostendat se loqui de religiosa adoratione: « Non enim, inquit, eum, sed Deum adorabis, qui illum mittit, Dominus enim ait, qui.recipit justum, me recipit. » Ubi nota, adorari Deum injustis, non quod adoratio non terminetur ad hominem justum, sed quia ratio, cur justus adoretur, est Deus. Quemadmodum qui recipit justum hospitio, eique eleemosynam facit, Christum recipere, et Christo eleemosynam facere dicitur, quia fit propter Christum, et Christus ita accipit, ac si fieret sibi.

Basilius oratione in sanctum Mamantem: « Ecclesia, inquit, per hoc, quod cos honorat, qui praecesserunt, praesentes impellit. » Et orat, in quadraginta Martyres: « Honor, inquit, quem bonis conservis exhibemus, benevolentiae erga communem dominum significationem de se praebet. »

Gregorius Nazianzenus oratione in Machabaeos, initio conqueritur, quod sanctos Machabaeos non omnes ubique colant, sicut martyrium ipsorum meretur. Et orat. 1. in Julianum, non procul ab initio, loquens de quodam honore, impenso a Juliano Apostata cuidam Martyri, quem Martyr ille mirabili signo recusavit: « 0 insignem, inquit, Martyrum inter se Charitatem, honorem illius, qui multos Martyres contemptui habiturus erat, recusarunt. » Et paulo ante dixerat, honorem Martyrum esse perspicuam notam amoris in Christum.

Gregorius Nyssenus oratione in Theodorum Martyrem, ubi multa dixit de cultu, qui sanctis Martyribus ab Ecclesia exhibetur, ait: « Cui Regum talis honor habetur? Quis ex iis, qui supra modum inter homines excellere visi sunt, tali memoria celebratur? Quis Imperatorum adeo decantatus, et fama celebratus est, ut hic miles pauper, modo conscriptus Tyro, quem Paulus armavit, quem Angeli unxerunt, quem Christus coronavit? »

Epiphanius haeres. 79. ubi refellit eorum errorem, qui Mari® tamquam De® sacrificium offerebant, metuens, ne ista occasione nullus honor B. Mari® deferretur, ut nunc h®retici faciunt, s®pissime repetit illa verba: « Sit in honore Maria, Dominus adoretur. » Joannes Chrysostomus homil. de sanctis Juventino et Maximo: « Non aliter priscos, inquit, aliter recentiores colitis Sanctos, sed eadem alacritate omnes. » Et infra: « Et Martyres,- inquit, quos hodie colimus, aderant. » Et infra: « Idcirco s®pe eosin visamus, tumulos adoremus etc. »

Cyrillus Alexandrinus lib. VI. in Julianum, ultra medium: « Nos, inquit, non Deos factos esse diximus sanctos Martyres, sed omni honore dignari consuevimus. » Theodoretus lib. VIII ad Gr®cos: «Suos, inquit, mortuos Dominus Deus noster in templa pro Diis vestris induxit, ac illos quidem cassos gloria; vanosque reddidit, suis autem Martyribus honorem illorum dedit, etc. » Ubi notandum est, honorem Deorum traditum Martyribus; quia ubi colebantur Dii, nunc coluntur Martyres, non autem quod eodem modo colantur. Subdit enim Theodoretus: « Atqui nos, o Gr®ci homines, nec hostias Martyribus, nec libamina ulla deferimus, sed ut sanctos homines, Deique amicissimos honoramus. »

Denique Joannes Damascenus de fide Orthodoxa, lib. IV, cap. 16.: « Honorare, inquit, decet Sanctos, ut amicos Christi, ut filios et hmredes Dei etc. »

Ex Latinis Tertullianus de corona militis, meminit celebrationis festorum in natalitiis Martyrum.

Cyprianus lib. IV, epist. 5.: «Martyrum, inquit, passiones, et dies anniversaria commemoratione celebramus. »

Ambrosius serm. 6. in fine: « Quisquis honorat Martyres, honorat et Christum, et qui spernit sanctos, spernit et Dominum. » Maximus serm. de natali sanctorum Octavii, Adventoris et Solutoris Martyrum: « Cuncti, inquit, Martyres devotissime percolendi sunt, sed specialiter ii venerandi, quorum reliquias possidemus. »

Hic corruptelis, animique et corporis aeger Oravi quoties stratus, opem merui.

Nota illud:

Oravi stratus

Roma Petro Pauloque potens rarescere gaudet, Hujus honore Dei etc.

Ei, natali octava:

Cujus honore Deus gaudet, quia Martyr honorem Contempsit proprium.

Hieronymus in epist. ad Riparium: «Honoramus, inquit, servos, ut honor servorum redundet ad Dominum. » Et in vita Paulae: e Vale, o Paula, et cultorem tuum orationibus juva. » Et ibidem dicit, Paulam cum inviseret sanctos Eremitas, singulis ad pedes provolutam, ita eos venerari solitam, ac si in singulis Christum adoraret. Ubi certe non agitur de cultu civili; non enim femina nobilissima rusticanos civiliter honorasset tanta subjectionis significatione.

Augustinus serm. I. de Sanctis Petro et Paulo: « Beatissimum Petrum piscatorem modo genibus provolutis adorat Gentium multitudo. » Et epist. 44.: « Ostendatur mihi Romse in tanto honore templum Romuli, in quanto ibi ostendo memoriam Petri. In Petro quis honoratur, nisi ille defunctus pro nobis? » Idem lib. XX contra Faustum, cap. 21. objicienti Fausto, quod Christiani idola vertissent in Martyres, respondit a Christianis coli Martyres, sed non latria. Et in Psal. XCVI objicientibus Ethnicis, quod Christiani colerent Angelos, respondit similiter, et addit: « Utinam et vos illos colere velletis; facile enim ab ipsis disceretis, non illos colere, id est, non colere ut Deos, sed ut Sanctos. »

Gregorius lib. III Dialog. cap. 24. dicit, B. Petrum apparuisse cuidamTheodoro lampadas instruenti in Ecclesia ipso B. Petro dicata, ut ostenderet probare venerationem, quam servientes sibi exhibent.

Bernardus serm. in illud: Signum magnum etc. « Amplectamur Mariae vestigia, et devotissima supplicatione beatis illius pedibus provolvamur. » Et serm. sequenti, qui est de aquaeductu: « Totis, inquit, medullis cordium, totis praecordiorum affectibus, et votis omnibus Mariam veneremur, quia sic est voluntas ejus, qui totum nos habere voluit per Mariam. »

Argumentum quintum sumi potest ex invocatione, templis, festis, votis, peregrinationibus, imaginibus et aliis, de quibus postea: cum haec omnia ad cultum Sanctorum non dubium sit pertinere.

Argumentum sextum ex eo, quod semper Ethnici, Judaei, Hajretici accusaverunt Christianos idololatria}, propter cultum Sanctorum, quod certe non fecissent, nisi vidissent a Christianis Sanctos passim religiose coli. De Ethnicis testatur Eusebius, lib. VIII, cap. 6. hist. De Judaeis idem Euseb. lib. IV, cap. 15. De Juliano Apostata Cyrillus lib. VI et X in Julian. De Manichaeis Augustin. lib. XX, cap. 21. contra Faustum; de Porphyrio, Vigilantio, et Eunomio Hieronymus lib. contra Vigilantium.

Argumentum septimum ex ratione; nam si honor civilis debetur civili virtuti, sapientiae, potentiae, et nobilitati: Ergo honor pl usquam civilis debetur supernaturali virtuti, sapientiae, potestati, nobilitati: sed Sancti quoad virtutes supernaturales, excellunt omnino, cum ferveant divina charitate, et peccare non possint: nihil enim inquinatum intrare potest in regnum coelorum, Apocal. XXI. Quoad sapientiam, vident ipsam sapientiam increatam, et in ea cognoscunt rerum omnium causas, juxta illud, Matt.V: Beati mundo corde, quoniam ipsi Deum videbunt. Quoad potestatem, sunt Reges coelorum, et participes ipsius throni divini, ut dicitur in Apoc. cap. IU: Qui vicerit, dabo ei sedere mecum in throno meo. Et Luc. XX: Ego dispono vobis, sicut disposuit mihi Pater meus regnum. Quoad nobilitatem, sunt filii Dei, reipsa jam adoptione confirmata per gloriam. Igitur merito jureque optimo religioso cultu prosequendi sunt.

Denique, Deus Sanctis honorem et gloriam promisit, I. Reg. II: Qui honorificave- 7'it me, glorificabo eum. Joan. XII: Si quis mihi ministraverit, honorificabit eum Pater meus. Et Rom. II: Gloria et honor omni operanti bonum: ergo debetur eis honor; et certe non ab aliis, quam a nobis, qui illis inferiores sumus. Non convenit autem mortuis honor civilis, ergo religiosus illis debetur.