Caput XII

tuam et duliam idem significare, et confundi tam in Scripturis, quam apud profanos auctores; nam LeviJ. XXIII: Opus servile non facietis, semper est in Graeco cgyov Ht&vjtvj 6-j noirfftrt, et contra Itom. VII: Ut serviamus in novitate spiritus, est in Graeca n<rrs 5ov- Xsvstv 'opis i-j xacvoTCTt Trjixiu.c/.ro;. Itaque dicitur latria de opere etiam in usum hominis, et dulia de cultu Dei. Item apud Xenophontem lib. III. Cyropediae ponitur Iv.r piotiv pro obsequio ancillae erga dominum, et paulo post idipsum dicitur S ovitvetv: quare Augustinus quoest. 94. in Exodum dicit, tam latriam, tam duliam Deo tribui, latriam ut Deo, du~ liam ut domino.

Tertium argumentum Calvini ex Scripturis, Deuter. VI: Dominum Deum tuum timebis, et illi soli servies; cui simile est illud Pauli, I. Tim. I: Soli Deo honor et gloria. Item Matth. IV. cum Diabolus non meminisset latrice, sed solum postulasset 7rooj<r«, id est, inclinationem aliquam, Dominus eum repulit dicens: Scriptum est, Dominum Deum tuum adorabis, et illi soli servies. Ubi ostendit, non posse creaturae inclinationem ullam religionis causa deferri, quin illa ad idololatriam pertineat. Item Galat. IV: Iis qui natura non sunt Dii, serviebatis, in Graeco est, eSou/euo-a te roig gvj /pvasi oviti 0eoi?; ergo dulia non potest tribui, nisi illi-qui natura Deus est.

Quartum argumentum ab exemplis Scripturarum; nam EstherXIII. Mardochaeus noluit se inclinare coram Aman; et rationem reddens, ait: Timui ne honorem Dei mei transferrem ad hominem, et ne quemquam adorarem, excepto Deo meo. Item Act. X cum Cornelius adoraret Petrum, prohibuit Petrus, dicens: Surge, et ego ipse homo sum. Nec tamen credibile est, aut Aman voluisse adorari ut Deum, aut Cornelium voluisse Petrum adorare ut Deum. Item Act. XIV. Paulus, et Barnabas prohibuerunt Lycaonibus, ne se adorarent. Denique Angelus Apocal. XIX Jonnni adoranti se, ait: Vide ne feceris, conservus tuus sum, Deum adora. Et tamen non ignorabat Angelus sibi a Joanne non latriam, sed duliam exhiberi.

Quintum ex Patribus Athanasius serm. III contra Arianos ante medium, docet, neque Angelos, neque homines sanctos adoratione colendos esse. Epiphanius in haeresi Colly-

ridianorum saepius repetit, Mariam non esse adorandam, sed solum Deum. Ambrosius in cap. I. ad Rom. reprehendit eos, qui adorant conservos. Augustinus lib. de vera religione, cap. 33: « Non sit nobis religio cultus hominum mortuorum: quia si pie vixerunt, non sic habentur, ut tales- quaerant honores, sed illum a nobis coli volunt, quo illuminante laetantur meriti sui nos esse consortes. » Et infra idem dicit de cultu Angelorum. Haec ille.

Explicatur sententia Catholica.

Nunc explicanda est sententia Catholicorum; de qua re Theologi tractant in III. sent. dist. 9. Est autem primo loco observandum, adorationem tres actus complecti. Primo, actum intellectus, quo apprehendimus excellentiam alicujus. Secundo, actum voluntatis, quo nos illi interius inclinamur, et aliquid volumus facere actu interiore, vel exteriore, quo protestemur ejus excellentiam, et nostram subjectionem. Tertio, actum exteriorem, quo caput inclinamus, vel genuflectimus, vel aliquod aliud signum subjectionis ostendimus. Ex quibus actibus secundus est maxime proprius, et essentialis; nam primus actus potest esse sine adoratione; tertius etiam cum irrisione.

Secundo observandum est, tot esse species adorationis, sive cultus, quot sunt species excellentiae, ut II. Thomas docet, 2.2.qusest. GUI. art. 3. honor enim, sive cultus debetur personae propter excellentiam ejus. Sed, quod ad praesens institutum pertinet, tres sunt species excellentias. Prima est excellentia divina. et infinita, cui respondet prima species cultus, qui a Theologis dicitur latria.

Secunda est excellentia humana, seu naturalis, quae posita est in humanis virtutibus, dignitatibus, gradibus etc. Cui respondet secunda species cultus, quae dici potest cultus civilis, et observantia quaedam humana, quamquam haec in alias multas species dividi potest, ut Aristot. docet, lib. IX. Ethic.

cap. 2. nam alius honor debetur patri, alius principi, alius praeceptori, alius sapienti, vel ciudito etc.

Tertia est excellentia quaedam media inter divinam et humanam, qualis est gratia et gloria Sanctorum; ista enim sunt dona supernaturalia, et excellentissima, et huic excellentiae respondet tertia species cultus, quam Theologi vocant duliam. Et quia inter sanctas creaturas humanitas Christi, si seorsim consideretur, singulariter excellit propter unionem ad Verbum; et similiter B. Virgo, ut mater filii Dei ita praestat aliis Sanctis, ut dici possit Domina et Regina nostra, quod aliis Sanctis non convenit, nisi admodum imperfecte; ideo Theologi hanc tertiam speciem, quam vocant duliam, dividunt in duliam proprie dictam, et hyperduliam, tribuentes illam Sanctis caeteris, istam soli humanitati Christi, et matri ejus.

Tertio observandum est, has tres adorationis species non esse univocas, sed analogas, ut enim excellentia non dicitur univoce de excellentia Dei, et creaturarum, ita cultus debitus ob excellentiam, non potest dici univoce de cultu Dei, et creaturarum.

Notandum quoque est quarto has ipsas species adorationis, quantum ad actus interiores, optime distingui. Nam prima species, id est, latria, est quaedam summa voluntatis prostratio, et inclinatio cum apprehensione Dei, ut primi principii, et ultimi finis, atque adeo summi boni, qualis adoratio soli Deo convenit.

Secunda species, id est, cultus civilis, est longe minor inclinatio voluntatis, cum apprehensione certa humanae excellentiae.

Tertia species, est media quaedam inclinatio voluntatis cum apprehensione excellentiae plus quam humanae, et minus, quam divinae. At quantum ad actus exteriores, non est facile species adorationum distinguere; nam omnes fere actus exteriores communes sunt omni adorationi, excepto sacrificio, et quae ad illud referuntur, templis, altaribus, et sacerdotibus. Voluit enim Deus hunc cultum sacrificii sibi soli exhiberi, ut Augustinus docet, lib. N civitatis Dei, c. 4. et Theodoretus lib. VIII ad Graecos, qui est de Martyribus, et patet ex illo, Exocl. XXII: Qui sacrificat Diis, eradicabitur, prceterquom Domino soli (i). Ex aliis actibus exterioribus,

qui sunt communes cultui Dei et cultui creaturae, non potest evidenter colligi, an aliquis cultum Deo debitum tribuat creaturis, nec ne; nam Abraham eodem actu incurvationis usque ad terram adoravit Deum, Genes. XVII. et Angelos, Genes. XVIII. et homines, Genes. XXIII.

Quinto observandum, latriam interdum sumi pro ipso actu, quo colitur Deus; interdum pro habitu, quo homo redditur promptus ad colendum Deum. Hunc autem habitum esse virtutem quamdam specialem et, moralem, B. Thomas docet, in lib. III. sentent. dist. IX, quaest. I. neque obstat quod B. Augustinus in Enchirid. 3. cap. et XII Trinit. cap. 14. dicat, Dei cultum consistere in fide, spe, et charitate; ubi videtur velle, latriam esse generalem virtutem conflatam ex tribus Theologis. Nam sicut charitas, et prudentia sunt virtutes speciales, quia habent speciale objectum, et tamen simul sunt aliquo modo generales, quia dirigunt, aut ordinant actus omnium virtutum: ita latria virtus est specialis propter speciale objectum suum, id est, honorem divinum; et tamen simul est generalis, quia utitur ad honorandum Deum actibus omnium virtutum, et praecipue fidei, spei, etcharitatis; nam summus honor Deo defertur, cum per fidem protestamur eum esse primam veritatem; per spem esse potentissimum; per charitatem esse optimum. Itaque ipsius actus fidei objectum, est Deus: actus autem ipse fidei est objectum religionis: et ideo fides est virtus Theologica, quia circa Deum versatur. Religio non est virtus Theologica, quia versatur circa creaturam; actus enim fidei non est Deus, sed quid creatum. Idem dici de spe, et charitate potest; objectum enim earum est Deus, actus vero ipsarum ad objectum religionis pertinere possunt.

Sexto observandum, quantum ad nomina, in lingua Hebraea nullum esse nomen quo proprie designetur cultus solius Dei, sed omnia esse communia, et idem nomen nunc tribui cultui creaturae, nunc negari, prout nimirum aliter atque aliter accipitur. Nam quod Graeci verterunt Deuteron. VI. durwpovw y.a.Tfjvjauq, illi soli servies, in Hebraeo est TCjrn?rv>N verbum autem izj tam est commune Hebraeis, quam Latinis, servire. Similiter Exod. XX: Non adorabis ea, quod Graeci vertunt ou npoaxxm<rttt, in Hebraeo est rpnnch et ponitur in omnibus locis supra citatis, Genes. XVII, XVIII et XXIII. et alibi ubicumque dicuntur vel homines, vel Angeli, vel Deus adorari. In lingua Latina similiter non habemus ullum vocabulum, quod solum dicatur de cultu Dei, ut Augustinus notavit, lib. X civit. Dei, cap. 1. et hinc est quod Patres vocabula adorationis, et religionis nunc concedunt creaturis, nunc negant, prout varie accipiuntur.

B. Hieronymus in epist. ad Riparium contra Vigilantium dicit, nec Martyrum reliquias, nec Angelos, nec aliquid creatum coli posse, vel adorari. Et tamen ipse in Epitaphio Pauhe in fine dicit: « Vale o Paula, et cultorem tuum orationibus juva. » Et lib. II Apologise contra Ruffinum dicit: « Veni Bethlehem, praesepe Domini, et incunabula adoravi. » Sic etiam Augustinus lib. de vera relig. cap. 55. dicit, religionis cultum nec Angelis, nec sanctis hominibus jam defunctis deberi, sed soli Dej); et tamen lib. XX. contra Faustum, cap. 21. dicit: « Memorias Martyrum populus Christianus religiosa solemnitate concelebrat. »

Itaque aliquando accipiebant nomen religionis et adorationis, ut convenit principali analogato, id est, virtuti illi speciali, quae habet pro objecto cultum Dei, et quae distinguitur specie ab ea virtute, qua colimus Sanctos: aliquando vero accipiebant largius pro omni illa virtute qua colimus vel Deum, vel Dei amicos, aliasque res sacras, et distinguitur a cultu politico, et mere humano. In lingua Graeca una vox est propria cultui Dei; nempe Qsotripiix, quae non multum est in usu. Praeter istam vocem sunt alia quatuor fjffSjSeiK pietas, 0pj{xet'a religio, et IxrpsLa, et Sovkta servitus; sed nullum horum est, quod non interdum attribuatur etiam creaturis.

Sed quamvis ista vocabula non sint propria divino cultui, secundum primam ipsorum vocabulorum institutionem, tamen Schola Theologorum non sine causa excogitavit illam distinctionem de latria et dulia. Nam cum in re inveniatur manifesta distinctio, inter cultum Dei et Sanctorum; oportebat etiam ad vitandam aequivocationem invenire distincta vocabula: optima autem erant ista duo. Primo, quia Scriptores sacri vocem ),a- TjOEia numquam usurpant, nisi pro cultu solius Dei, ut patet ex toto novo Testamento: vocem autem SovXeia usurpant pi‘o omni servitute, tam Dei, quam hominum. Neque obstat, quod in versione Grseca Levitici habe¬

tur semel nomen latrise, pro servitio humano: nam textus Ilcbrseus et Latinus vulgatae editionis habent vocem communissimam, quce ad omne servitium accommodatur. Deinde, antiqui Patres numquam nomen latria; tribuunt, nisi Deo, cum tamen etiam Sanctos coli dicant, ut patet ex Augustino, lib. X civit. Dei, cap. 1. et lib. XX contra Faustum, c. 21. et ex omnibus Patribus Nicfeni Concilii II, ut videre est, act. 3, 4, 6, et 7. necnon ex Damasc. orat. 1. et 3. de imaginibus; et Jona Aurelianens. lib. I. de cultu imagin. et Beda in cap. IV Luc. Imo omnes veteres cultum falsorum Deorum ideo vocaverunt idololatriam, non idoloduliam, quia videbant cultum Deo proprium, secundum Ecclesiasticum loquendi modum, vocari latriam, non duliam, ut Augustinus notavit, quaest. 61. in Genes.

Neque obstat, quod isti Patres raro meminerint nominatim dulice; nam cum dicunt, Sanctos et imagines coli debere, et non latria, satis indicant, debere coli alia specie cultus. Eam nos vocamus duliam, ut eam vocat Beda in cap. IV. Lucae, et Magister cum omni Schola, lib. III. sentent. dist. 9. et idem insinuat Augustinus, lib. X. civit. Dei, cap. I. ubi dicit, cultum debitum creaturae non vocari Ephes. VI. ab Apostolo latriam, sed alio nomine. Apostolus autem ibi vocat duliam. Itaque non erat opus, ut Martinus Peresius in suo opere de traditionibus, part. III. consideratione 7. diceret, non sibi multum probari nomen duliae sumptum pro cultu Sanctorum, cum dulia proprie significet servitutem, et nos non simus servi Sanctorum, sed conservi. Nam in Scripturis dulia non solum accipitur pro servitute mancipiorum, sed etiam pro honoraria subjectione, ut Galat. V. 8ta -nis ugoana Sov).juste alitote; Per charitatem servite invicem. Hoc ergo modo potuerunt Theologi cultum Sanctorum vocare duliam.