Sectio 2, art. 2: Utrum Deum esse sit demonskabile

St- qiL. s Supposito quod Deum esse non est per se noium quoad nos, quaeritur an sit demonsirabile. Difficuitas est i° quia Deum $sse est primus articulus fidei « Credo In unurn Deum », et articuli fidei non demonstrantur, sed soium praeambula fidei ; 2° quia medium demoBstrationls est quod quid est ; atqui non scimus de Deo qtiid est ; 30 nec demanstrari potest Dei existentia ex effeciibus, n&m effectus furiius non est prcporiionatus Deo in&nito.

Haec ultima difficultas diversimode pfoporritur ab %-gnosticis modernis, sive sint empiristae, ut positivistae, sicut Stuart Miil, Spencer, sive sint idealistae, ut Kantiani . Juxta gositivistas enim non cognoscimus nisl pfeoenomena, eomroque leges seu reiationes constantes ; juxta Kantium ratio theoretica non potest probare Dei existentiam. quis. principbm: causalitatis esi solum lex $u bjeciiva mentis nostrae, saltem non constat quod sit lex entis realis, nam notio causalitatis videtur esse categoria subjectiva intelligentiae nostrae, utilis quidem ad classificationem subj ectivam et qnoad nos necessariam phoenomenorum , sed sine valore ontologico, et a fortiori sine valore iranscendsnti ad Causam transcendentem cognoscendam.

Juxta Xantium, sola ratio practica probat Dei existentiam cum certi- J;udine 0 bjeciive insuMcienti, sed subieciive sufficienii. scilicet ek postulatis actionis mcralis. Dicit enim Kantius : est princimum syntheticum a nriori, •seu subjective necessarium, quod justus dignus est foeatitoiine ; atqui justi non gaudent stabili beatitudi&e in hac vlta ; ergc debet existere Deus remunerator, qui solus potest in altera vita stabiliter virtutem et b§atitudinem conjungere. Hoc nori theoretice demonstratur, sed raiionabiliter creditur fide morali,

Item iradiiionalisme set fideistae, damnati ann. 1833 {Dens. 1649-1652) tenebant ouod ratio ex se sola (absque auxilio revelationis primitivae per traditiones populorum transmissae) existentiam Dei dsmonstrare neauit-

Jarn medio aevo nominaJista radicalis Nicoiaus de Ultricuria (Benfc- 553 sq*) fideismum sustinuit, negando valorem reaiem rationis, praesertim vaJorem reaiem principii causalitatis.

Rftsp«Jnsio est : Deuni esse esi demonsirabile per effeclns nobis notos*.

i° Probatur ex auctoritate Sacrae Scripturae. Rom. I, 20 : « Invisibilia Dei. per ea quae facta sunt* intellecta, conspiciuntur. v Sed hoc non esset, si per ea quae facta sunt, non posset demonstrari Deum esse. Omnes schoIascicK exceptis nominalistis radicalibus, ut Nicolao de Ultricuria, sic intellexerunt hunc textum Sacrae Scripturae et simiies (cf. i. Sapientiae, xin, x->i). Hic textus. Rom, ::. 20, citatur a Concilio Vaticano (Dens. 1785)

DE

■ DEMONSTKABILITATE KXISTENTIAK

, contra traditionalistas, fideistas, kantianos, positivistas :

duxn defimt contra V Deum rerum ommum pnncxpmrn et h™ • ifisius a creatura mundi, fer ea quae fad*

KTSS: — > & i ^ Hoc idera definitur in canofle e.t

^ rt -r* fr- ioiB-So ^tra modernismum, ubi sic exprimitur iPsa mes

: « Ego... firmiter amplector et recipio omma et s m,u a. £rab inerranti Ecclesiae magisterio definita, adserta declaratas^ oraesertim ea doctrinae capita, quae hujus tempons erronD.s 4 M~ldwTsantur. Ac primurn quidem : Deum, rerum — pt»ap M fln-n naturali rationis lumine fer ea qtiae jacta sunt (Rom., r, 20), no creationis opera, tanquam causan* Per effectus ^ cognos*, fdeoque ^onstrari posse profiteo, >> H^ve^i

■professionem fidei « Tertio : firma p

Christum... institutam. » . nwikttthj* verbur»

MM in libro ^ p. 15-43, longe exammavimu, quodiibe, verDam praedlcSe definitionis dogmaticae Concilii Vaticani, ab 1Sto jurejurand,

6XPlttc definitione sic expUcata damnatur fideismus «^^S cujus theses jam antea proscriptae erant (Denz i622 et .o5o; aem ,-iamnatur Kantismus ; cf. Acta ConciUi, Collectio Lacensis, i VU £ l explicatur verbum Concilii certo, agitur enim de cer txtudme o^ecnvc fiicielti, et non solum subjective sufficienti, ut dicebat Kantms. Ins«p; -

5uxta Ecclesiam, Dei existentia probari potest non^solum ex l»«taUti» rationis practicae, sed ex effectibus visibilibus. Nec sufficit probatio tundata in primatu methodi immanentiae, quia, haec probatio non peryemt ad certitudinem objedive sufficientetnK Hoc jam ionge aixD! ostenaimus -

Unde Ecclesia quodammodo approbat valorem probationum tr^d^onalium a posteriori, non vero approbat-, nec damnat argumentum sanct^

Anselmi, nec innatismum Cartesii. . .. ln r^u™

Tnsuoer juxta praedictam definitionem ot expnmitur m Concilio toc. cit.. capite i (Denz. i785) agitur « de existentia neri Det, pnncipn et fin^s omnium rerum » ; non tamen definitum est iormaliter rationem posse demonstrare creationem ex nikilo, sed existentiam Dei, pnmae Causae m cuius notione implicite continentur attribata. divina infinitatis, aetermtatis.

tradi tionalern.

siimmae sapientiae, providentiae, sanctitatis. Ad vitandam igitur haeresim non sufficeret dicere cum pluribus agnosticis : ratio potest demonstrare existentiam alicujus primae causae aeternae, quae tamen forsitan est immanehs mundo, non transcendens, nec personali$, id est intelligens et lihera. Sic non demonstraretur existentia veri DeL

Non definitum est an ratio ex se sola possit deducere explicite aUribuia frovria veri Dei, speciatim, infinitatem. Attamen Bautain (Denz. 1622} debuit subscribere huic propositioni ; « Ratiocinatio potest cum certitudine prcbare existentiam Dei et infinitatem perfectioiium ejus. Fides, donuni caeleste, posterior est revelatione ; hinc non potest aliegari contra atheum ad probandam Dei existentianu t Unde si negatio demonstrabilitatk infniitafis divinae non est haeretica, est saltem erronea.

Denique in praedicta definitione agitur, non de facto, sed de possibiltzaie demonstrationis. Definita est possibilitas physica etiam in statu naturae :apsae y\ PossibiUtas autem tnoraUs, seu possi&ilitas absc .ie magna iifficultaie, est pvoxima fidei» ut communiter docent theoiogi ; alioquin non dixisset liber Sapieniiae XIII, % : « Vani sunt omnes komines, in quibm non subest scieniia Dei, et de his quae videniur bona, non potuerunt intelligere enm qui est, neque operibus attendentes agnoverunt quis essei artifex. » ,Ad minus ex ordine mundi habetur faciliter probabilitas de existentia Ordinatoris supremi, et tunc homo tenetur ulterius inquirere ; si non facit, non est m ignorantia omnino involuntaria seu invincibilis. Propteres?. theologi cornmuniter rejiciunt possibilitatem ignorantiae invincibilis existentiae Jjei, auctoris legis moralis naturalis. Faciliter cognoscitur primum prixicipiura hujusce legis : « bonum est faciendum, malum vitandum2 > et non potest esse lex sine iegislatore, nec ordinatio passiva sine ordinatione activa, seu sine Ordinatore supremo*

Propterea damnata est ut temeraria et erronea propositio de peccalo philosopkico quod esset eontra rectam rationera et tamen non esset offensa Bei, quia. eiset « in homine qui Deum vel ignorat, vel de Deo actu non cogitat. » Cf. Denz. 1290.

ReveJatio tamen nwaliter necessaria est, secundum verba Concilii Vsiiicard (Denz. : « ut ea, quae ki rebus divinis humanae rationi per se impervia non sunt, in praesenti quoque generis humani conditione ab omnibus expedite, firma certitudine et nulio admixto errore cognosci possint * ut explicatum est supra -Ia, q. 1, a, g, Haec sunt principalia auctoritatis argumenia.

2C Conclusio probaimr raiione :

In corpore articuli sanctus Thomas tria facit ; i* distinguit duas demonstrationes, una a priori, aitera a posteriori ; 20 ostendit demon-

E DEUONSTRABIUTATE EXISTENTIAE DEI 93

DE

,traf ionem a posteriori seu ab effectu esse validam et quomodo, 3° ?-c

, m j^moncifrationem existentiae i>ei, et ,inI»S qui4 rei demonstratae ; et potest fieri per quatuor t alsignltur propter quid incorruptibilitat.s ammae ex j «t;t5 /rausa &IW mortalitatis homims ex noc qu^

Tinomtutext^anis (causa materialis} ; item iibertatis nostrae ex loc cognitionem boni non lis (causa formalis directiva). Item ex fine demonsaacui a pnon

em ex caasa efficienti : posita caasa in actu cau.ante, y.*; lUunm^ « sequitur effectus. Sic haec demonstratio fien potesc per qua^ao, causas.

Demonstratio autem per effectum dicitur « ^mor, qma ,ct nmterias rausa, sed auandoque est pnus nocus quoaa uo*. t&m

^ -sa .t/vel ^ m » — S ,um ^ significat idem ac ^ ; m vocata est demonstra^ - oer oPpositionem ad demonstrationem propttr qtnd Est L i ^ius nota quoad nos; tunc ordo invmhoms est ascendens, aum u.uo rerum est descendens. m ,„(,.rF„„r

Notandam est subito ex responsione ad 2-, « cum demonst atur esst per effectum, necesse est accipere fro mcdio, quid slgmnce, noc nomen Oeus ». Id est incipiendum est a definitione nominali Dei, secunoum quam »er nomen Dei inteUigitur Suprema Causa, Ens perfectissimum, Supremus brdinator ; et inquiritur : an Suprema Causa existat.

20 Ouare demonstratio per effectum sit vaiida, et qualis debeat ut sit vaiida?

Valida est vi principii causalitatis, nam ut dicit ibid. sanctus i tiomas : * cum effectus dependeant a causa, posito cffectu, necesse est causam praeexistere. » . . .

Sed bene intelligendum est hoc principium causalitatis. Positivisra^ iUud sic intelligunt in ordine phoenomenali tantum : « omne phoenomenon praesupponit phoenomenon antecedens » v. g. si datur dilatatio fern hoc praesupponit phoenomenon intensioris caloris, quia calor dilatat ferrum. Si ita esset, hoc principium haberet solum valorem in ordine phoenomenorum, et ut lex experimentalis, non absolute necessaria. Sed tamen miracuhm/heret incogitabile, quia phoenomenon miraculosum non suppomt phoenomenon antecedens, sed procedit ex exceptionali interventione Dei, Causae primae, praeter ordinem naturae. .....

Nec sufficit, ut volunt kantiani, quod principium causahtatis sit iex subjective necessaria mentis nostrae ad neccssariaxn classificationem Mb~ jectivam phoenomenorum. .

Requiritur insuper quod hoc principium habeat valorem ontologicum circa ens extrarnentale, imo valorem transcendentem, ad existentiani Causae transcendentis probandam.

Revera communiter formulatur hoc principium, non solum in ordine phoenomenali, sed in ordine ontologico, et non dicitur solum « omne phoenomenon supponit phoenomenon antecedens » sed dicitur : « omne qucd fit habet causam » vel melius, modo magis universali, omne contingens: esi ab alio efficienter causatum ; etiamsi de facto hoc contingens existeret ab aeterno, tamen adhuc indigeret causa productrice et conservante, quia ens contingens non est ratio sui.

Nec mirum est quod hoc principium sic formuietur per ordinem ad ens extrarnentale et non solum ad phoenomena, quia objectum proprium intellectus nostri prout distinguitur ab objecto sensuum sive externorum sive internorum, est non soium coloratum, vel sonorum, vel extensum^ durum, etc, sed est ens inielli gibiie rerum sensibilium. Dum visus attiagit: ens coloratum ut coloratum, intellectus attingit en$ coloratum ui ens; et statim iniellectus noster percipit veritatem primi principii contradictionis vel identitatis : « ens est ens, non ens est non ens » seu « ens non esl non ens ». Hoc pertinet ad ordinem ontologicum, supra ordinem phoenomenorum .

Insuper non potest negari principium causalitatis quin negetur prineiiplum contradictionis. Hoc patet ex analysi terminorum, hoc principiuan eansalitatis est immediate evidens, sine medic demonstrativo, sed potest insuper demonstrari indirecte, per absurdum, ut omnes scholastici admit---

Etenim ens contingens incaus atum. repugnat, aliis verbis : ex nihik* nihii fii, ex nu.Ua causa nihil fit, ut jam negative dicebat Parmenides^ (erat formula negativa principii causalitatis, in qua tamen nondum explicite distinguebatur causa efriciens a materiali). Quare ens contingenS) Iieausatum repugnat ? Quia ens coniingens est quod poiest esse vel non esse (haec est ejus deftnitio) ; ideoque non est a seipso, ergo debet esse ab alia, alioquin. si non esset neque a se, neque ab alio, nullam rationem essendi haberet. et sic non distingueretur a nihilo. « Ex nihilo nihil fit » ; dicere qnod ex nihilo seu ex nulia causa tum efficienti, tum materiali, aliquid fii» est contradictio.

Non est quidem ita aperte et immediate contradictorium ac si diceretur : « coniingens non est coraingens », sed dicere : « aliquod contingens non est causatum » est negare ejus proprietatern immediate connexam cum ejus dehmiione, et est mediate ejus definitionem destruere1. V. g. si Lucifer diceret : ergo surrexi ex nihiio absque ulla causa, Dicere : « aiiquod cc&tingeiLS incausatum existit », est aiBrmare convenientia positiva duortim terminorum. qui nullo modo conveniunt. Certissimum est quod ex mdltz causa nihil fit.

Unde adrnisso valore ontologico notionis entis et principii contradictionis seu iden titatis, admittendus est vaior ontologicus et non sokroi

Hgg longius explicavimus aiibi, cf. Dieut pp. 170-183.

DE DEMONSTRABILITATE EXISTENTIAE PEI phoenomenaiis noiionis causae et principii causalitatis efficieniis. Lex expenmentalis « calor dilacat ferrum » pertinet ad ordinem phoenomenorum, et est hypothetice necessaria, id est . si calor est actu infiuens sequitur dilatatio ferri, sed ex hoc non exduditur quod haec dilatatio produci possit a superion causa praeter ordinem naturae. E contra principmm causalitatis efficientis est lex ordinis ontologici et est absolute necessaria; non potest concipi exceptio nequidem miraculosa : ex nulla causa mhil fii; in hac formula agitur de quacumque causa sive proxima et inhma srve suprema.

Notandum est quod non omnino necesse est ad nostram demonstrationem probare notionem causae non esse innatam, sed abstractam a sensibihbus , etiamsi esset innata posset habere et haberet valorem non solum phoenomenalem sed ontoiogicum et transcendentem, nam manifestat nobis aliquid profundius quam phoenomena, scilicet dependentiam entis contmgentis ab alio ente ; nam id quod est non a se est ab alio1.

Sed attente considerandum est in articulo qualis debeai esse demonsira- tio per effectum ut sit vaiida.

Dicit sanctus Thomas : « Ex quolibet effectu potest demonstrari pro~ priam causam ejus esse. » — Quare dicit : propriam causam ? Quia si agitur causa non propria, non valet demonstratio ; v. g. non valet haec iliatio : existit hic homo, ergo ejus pater existit et tamen pater est causa Mii. Frequentissime pater moritur antequam filius pereaL Item frequentissime phoenomenon antecedens evanescit quando phoenomenpn consequens apparet, v.g. dum motus localis confrictionis manuum generat caiorem. Unde agnostici dicerent solum : << ex quolibet effectu potest demonstrari causa ejus non esse, sed fuisse » ; v. g. calor producitur a motu locali, rnotus localis a calore antecedente et sic semper in praeterito, item pluvia venit ex nubibus, nubes ex evaporatione aquae, evaporatio ex calore sohs, et sic semper in praeterito, ita ut non fuerit prima pluvia, nec prima evaporatio ; item in serie generationum plantarum, animalium, hominum ; non fuit prima quercus, nec primus leo, nec primus homo. Imo ipse Aristoteies admisit quo.d mundus et generationes sub ab aeterno, secundum tamen quamdam mysteriosam dependentiam ab Actu puro.

Responderet sanctus Thomas : agitur de causa propria, dum in dirficultate proposita est sermo de causa non propria2. Quid est causa proptia ? Est causa a qua effectus. dependet per se primo, seu necessario et immediate,ut aiebat Aristoteles, sicut proprietas dependet adifferentia specihca, v. g. facultas loquendi a rationabilitate. Effectus proprius est quasi proprietas ad extra relate ad causam propriam, de qua agitur in articulo nostro.

1. In Adamo innocenti, prout creatus est in aetate adulta, cum suis ideis, idea causae erat per accidens infusa, sea innata ; in nobis acquiritur per abstractionem sicut notio entis, cL infra Ia q. 84, a. 6.

2. Hoc tusius explicavimus in libro Dieu, pp. 71-S0.

AN DEUS S-IT

Sanctus Thomas praesupponit philosophicam et profundam notionern catisae prcpriae seu causae per se primo requisitae, quae invenitur apud Aristotelem {PgsL analyL, L I, lect. X, de quatuor modis dicendi per se, cuartus modus ad causalitatem pertinet : occisor occidit, lux illuminat1 — €t Meiaphysica, L V, c. II, lect. III, statuarius est causa statuae) et hanc riGtionem ipse sanctus Thomas profundius penetrai, tractando postea de Creatione, Ia, q. 45, a, 5 : effectus universalissixnus (sciL ens in quantum er:s omnium rerum) reducendus est ad causam universalissimam, tanquam ejus effectus proprius. et Ia, q. 104, a. 1, ubi agitur de conservatione reruna a JDeo. Hi articrJ:* continent altissimum commentum praesentis articuli, qu. a de eadem relatione causalitatis tractant, sed ex alto, descendendo sciiicet a Deo jam cognito et non ascendendo, ut facimus nunc in vm m , 9 m

Ad profundiorem intelligentiam causae propriae seu per se primo, id est necessario et immediate requisitae, in memoriam revocandae snnt quinque propositiones evidentes ex Metaphysica Aristotelis desumptae» In hoc apparet methodicus transitus a ratione naturali seu a sensu communi ad rationem pkilosophicam, secundum consuetudinem Aristotelis, qui sic dedit elementa metaphysicae sicut Euclides elementa geometriae, x° Causa propria debei esse causa per se seu necessario requisiia%3 et non causa per accidens. Exemplum causae per se: « homo generat homisem »a seu homo generans est causa per se generationis hominis. Sxemplum causae per accidens : « Socrates generat hominem quia non necesse est quod generans sit Socrates vel Plato^ ut aliquis homo generetur, A fortiorl per accidens est quod musicus generet hominem, quia per accidens est quod generans sit musicus. Item a fortiori avus est causa per accidens generationis nepotis, non enim infiuit in eam. saepe jam mortuus est ; et Mius ejus generat prout est homo, non prout est filius alterius hominis, ut dicit sanctus Thomas Ia, q. 46, a. 2, 7m. Unde series causarum praeteritaram, ut avus, proavus, etc, est series causarum per accidens et juxta Aristotelem erat infinita in praeterito, id est sine primo generante ; hoc autem non repugnat secundum sanctum Thomam ut infra dicetur, cf. I*. q. 46, a. 2f ad 7. Tenemus vero per revelationem quod mundus incoepit in tempore, et Adam primus homo potuit generare, quia, ut dictum est, homo generat prout est homo adultus, non prout est filius alterius hominis>

2° Causa propria dehet esse, non solum per se, sed primo seu immediaie requisita a suo effeciu proprio, sicut differentia specifica a proprietate quae ex ea derivatur. V. g. dicere : « animal generat hominem » est assignare

1. Primus modas dicendi pc-r se est definitio-rei ; secundtis est pro-prietas necessiino connexa cum essentia rei„ tertius est substantia prima <juae per se existit, quartus est causa necessario requisita.

2. Dicitur necessaiio reqnisita potius quam pecessaria, guia potest esse libera^ ita Deus.

DE DEMONSTRAB2LITATE EXISTENTIAE DEI * 97 causam per se, sed non per se primo, non propria. Dicendum est : « homo generat hominem. »

30 Proinde causa particularissima , seu singularis, est causa propria effectus particularissimi . V. g. Socrates est causa propria generationis, non hominis, sed hujusce hominis, filii sui. Dicit sanctus Thomas, Ia, q. 104, a. 1 : « Si aliqua duo sunt ejusdem speciei (ut pater et filius), unum non potest esse per se causa formae alterius in quantum est talis forma, quia sic esset causa formae propriae, cum sit eadem ratio utriusque, sed potest esse causa hujusmodi formae secundum quod est in*materia, id est quod haec materia acquirat hanc formam ». Sic dicitur Socrates est causa propria generationis non hominis sed hujusce hominis, ^

40 Causa universalissima est causa propria effectm u?dv&&0ipfftit cf. Ia, q. 45, a. 5 : « Oportet enim reducere imiversaliores eflfcslus hi uaiversaliores et priores causas. Inter omnes autem effectus universalissimum est ipsum esse. Unde oportet, quod sit proprius effectus primae et universalissimae causae, quae est Deus » ; sic solus Deus potest creare, seu a producere esse ahsoluie, non in quantum est hoc (v. g. hoc lignum) vel tale (v. g. lignum potiusquam lapis) ». Item hic motus producitur ab hoc motore1, v. g. motus vehiculi ab equo, sed si moius . absoluie (seu in genere) non sit ratio sui et indigeat causa, oportet reducere motum absolute et proinde omnes motus ad superiorem causam universalem, sciiicet ad primum motorem, qui erit causa propria seu per se primo, non hujusce motus, sed ipsius motus absolute (ut est effectus universalis) et propterea hic primus motor, causa omnium motuum, erit immobilis saltem quoad motum localem. Imo si requiritur ut motor non solum corporum sed spirituum erit immobilis secundum quemlibet motum, dum anima nostra est mobilis, non localiter, sed secundum discursum rationis et deliberationem .

5° Denique oportei distinguere inter causam propriam ipsius fieri effectus et causam propriam ipsius esse effectus. CL Ia, q. 104, a. 1 : v. g. aedificacor est causa propria aedificationis domus et cessante aedificatione activa, cessat aediiicatio passiva, sed aedificator non est causa per se primo ipsius esse domus, nam esse domus non pendet ab esse aedificatoris, imo dum aedificator moritur domus permanet in suo esse. Pariter Socrates est causa filii sui quoad ejus fieri, seu quoad ejus generationem passivam, non quoad ejus esse ; esse filii non dependet ab esse patris, imo dum pater moritur, filius perseverat in suo esse.

E contrario illuminatio solis est causa ipsius esse luminis in aere, et remota illuminatione activa solis non remanet lumen in aere. Pariter objectum visum est causa objectiva visionis, ita ut remoto hoc objecto non perdurat ipsum esse visionis. Item evidentia prmcipiorum est causa eyidentiae conclusionis non solum quoad fieri, sed^quoad esse. Item aUicientia boni desiderati est causa desiderii non solum quoad fieri, sed quoad esse et perseverantiam in esse.

1, Item mea voluntas est causa propria, non etectionis liberae, sed meae electionis iiberae ttt mea est.

Ex his quinque propositionibus subordinatis profundius apparet quid sit causa propria seu causa per se primo pro Aristotele etpro sancto Thoma, et quid significant haec verba praesentis articuli : « ex quolibet effectu potest demonstrari prppriam causam ejus esse » et non solum fuisse.

Hoc est idem ac dicere, ut invenitur apud Aristotelem, Met. i. V, c, II, in fine, lect. 3 ; posita causa (eo modo quo est causa) ponitur effectus, et e converso : remota causa, removetur effectus ; sciiicet : posita causa in potentia, ponitur effectus in potentia (v. g. aedificator potest aedificare, domus potest aedificarj) ; posita causa in actu ipsius fieri effectus, ponitur hoc fieri (aedificans aedificat) ; posita causa in actu ipsius esse effectuSj ponitur hoc esse (sole illuminante, remanet lumen in aere),

Ultima pars praesentis articuli, id est applicatio ad probationern existentiae Dei, nunc faciliter explicatur. Id est : si sunt in mundo effectus proprii Dei, Causae supremae, existentia Dei demonstrari potest ex eis a posteriori, et quidem dernonstratione metaphysica omnino necessaria, si hi effectus pertinent ad ens in quantum ens rerum mundi. Hi autem effectus proprii Dei investigantur in articulo sequenti.

Jam vero ex praedictis apparet quod hi effectus debent esse universales, prout eifectus universalissimi sunt effectus proprii causae universalissimae, ut esse participatum est effectus proprius Ipsius Esse per essentiam. Sic dicemus : hic motus causatur ab hoc motu antecedente. sed si motus absoiute sumptus in genere non est raiio sui, inquirenda est causa propria ipsius motus in genere, et omnium motuum.

Sic dicemus * i° causa propria omntum motuum est primus motor immobilis (ia via) ; sed non immediate sequitur ex hoc quod hic primus motor sit infinitus et intelligens ; 2° pariter dicemus : causa propria omnis causalitatis causatae est prima Causa incausata (2a via) ; — 30 causa propria omnis entis contingentis est Ens necessarium (3avia) et hoc Ens necessarium apparebit tanquam causa, non solum ipsius fieri, sed ipsius esse entium contingentium ; 40 pariter dicemus : causa propria eorum quae sunt plus minusve entiat vera, bona, est maxime ens, verum et bonum (4a via) ; — 5° denique dicemus : causa propria ordinationis omnium rerum est suprema IntelHgentia ordinatrix, seu Supremus Ordinator est causa per se primo ordinationis mundi et ejus perseverantiae, sicut statuarius est causa fer se primo formationis statuae quoad fieri (sed non quoad esse statuae, quod perdurat post rnortem statuarii).

1um dubium % utrum praedicta deinonstraiio ab effectibus fieri debeai secundum seriem cansarum praeteritarum, quae accidentaliter subordinantur s

DE DEMONSTRABILITATE EXISTENTIAE DEI an secundum seriem causarum nunc existentium, auae per se subordinantur1 Haec difficultas oritur ex alio principio generali quod simul cum principio causalitatis includitur in omnibus probationibus existentiae Dei ; hoc principium est : non potest esse processus m infinitum in causis subordinatis, ergo deveniendum est ad primam causam incausatam. De quanam subordinatione causarum agitur?

Quidam, non intelligentes textum sancti Thomae in articulo sequenti, putant quod juxta sanctum Thomam repugnat processus in infinitum in causis praeteritis per accidens subordinatis, ita ut necesse sit quod creatio fuerit non ab aeterno, id est ita ut necesse sit quod fuerit primus homo, primus leo et non generationes hominum/animalium, plantarum ab aeterno. Postea vero isti iegunt apud sanctum Thomam, Ia, q, 46, a. 2, Utrum mundum incoepisse sit articulus fidei, ad 7™ « per accidens in infinitum procedere in causis agentibus non reputatur impossibile » v. g. in serie generationum praeteritarum. Ex hoc apparet quod male intellexerunt probationes existentiae Dei.

Solutio dubii est praecise in I* q. 46, a. 2, ad 7m ; « t% causis efficientibus impossibile est procedere in infinitum PER SE : ut puta, si causae, quae. per se requiruntur ad aiiquem effectum, muitipiicarentur in infinitum : sicut si lapis moveretur a baculo, et baculus a manu et hoc in infinitum (scil. in serie causarum nunc existentium et per se subordinatarum). Sed per accidens in infinitum procedere in causis agentibus non reputatur impossibile ; ut puta, si omnes causae, quae in infinitum multiplicantur, non teneant ordinem nisi unius causae, sed earum multiplicatio sit per acctdens; sicut artifex agit multis martellis per accidens, quia unus post unum frangitur. Accidit ergo huic martello, quod agat post actionem alterius martelli. Et similiter accidit huic homini, in quantum generat, quod sit generatus ab alio ; generat enim, in quantum homo, et non in quantum est filius alterius hominis. Omnes enim homines generantes ha^ent gradum unum in causis efficientibus, scilicet gradum pariicularis inZT / ? n°n eSt imPossibile ^od homo generetur ab homine in ab ^ae1er^JSClliCet Ut n0n fuisSGt primo homo> sed homines ^issent ab hoc hom^Tl aUtCm imru0Ssibiie> si generatio hujus hominis dependeret

Unde ^Xtt^P0Te fmentari et a sole et si0 » ^nitum. » cum concursu qm * m° 6t So1 Senerant ^ominem » id est homo cessaret influxus caS ^ * existentium - si enim plantarum et animalium ™ ^™™' cessarent in ea generationes causa nunc influenti, et non 2? ^ SOllS ^ depCndet a SUperi°ri per se subordinatorum in inLftlTT" 7 agentiUm actualium

Alioquin omnes ^o^S£T^7: * ' Aristotdes ^ seu causa ipsius motus ■ necesse .t ! ^ assi^naretur ratio ^ssendi quae sit suum agere 2. ' lgi r Pervenire ad primam causam creatlonis gaUb Ste^^ rejecerunt possibilitatem

« contrano Averroistae tenebant cum Aristotele quod de

Hodie, secundum physicam modernam, sic exprimi potest series causarum actualium per se subordinatarum : nauta portatur a navi, navis a fluctibus maris, mare a terra, terra a sole, sol ab alio centro, sed m hac sene non possumus procedere in infinitum, alioquin omnes motores essent mou, et non assignaretur causa ipsius motus, qui indiget causa, quia non est ratio sui Unde deveniendum est ad Supremum motorem non praetentum sed actualiter existentem, qui sit suum agere et proinde suum esse, prout operari sequitur esse et modus operandi modum essendi.

Item in horologio possunt esse multae rotulae sed deveniendum est ad partem machinae cujus elasticitas seu tensio vel pondus sit causa motus localis rotularum et motus stUi, qui est index horarum. Sic motus localis oritur ex aliqua vi, ex aliquo dynamismo cujus influxus ultenus explicandus est per superiorem causam.

Juxta sanctum Thomam quod creatio facta fuerit non ab aeterno sed in tempore, ita ut fuerit prima dies, prima circulatio solis, hoc dependet a liberrimo Dei arUtrio et non cogrioscitur nisi per revelationem, cf. l\ q. 46, a. 2 ; II C. Gentes, c. 38, De Potentia q. 3, a. 14 ; Quodl. XII, q. 6, a 1 ' Opusc 27, de Aeternitate mundi.

Ita Aristoteles in 1. VIII Physicorum (lect. IX, XXI, XXIII commentarii sancti Thomae), quamvis admittat motum esse ab aeterno, probat existentiam Supremi Motoris immobilis, qui non indiget praemoven ut agat. Imo dicit : supremus motus debet habere virtutem infmitam ad xnovendum per tempus infinitum (id est ab aeterno) cf. %Ud., lect. XXI. Pariter in 1. XII Metaphysicorum, c. VI (lect. VI) Aristoteles, ex eo quod actus est prior potentia, ostendere vult perpetuitatem generatioms ao aeterno • hinc primum movens esse perpetuum et immobile concludit.

Imo in L II («) Metaphysicorum ostenditur quod tn nullo genere causarum ter se subordinatarum est frocessus in infinitum.

t 0 /„ ' genere causae materialis admittenda est matena pnma, scil. aUquod primum subjectum materiale, alioquin non existeret matena secunda, seu disposita ad talem formam, v. g. non existeret terra, aer, aqua. ignis, nec corpora ex elementis compcsita. Negare matenam primam esset removere causam materialem, quae necessario reqmntur ut sub- jectum mutationis.

2° In genere causae formalis oportet sub formis acciaentahbus esse formam substantialem, et insuper in categoria substantiae sicut in categoriis quantitatis, qualitatis, etc, oportet devenire ad genus supremum, sine quo non darentur genera per se subordinata, et nihil esset aefimbiie et rihil intelligibile. Sic genus .supremum substantiae dividitur m smbstantiam corpoream et incorpoream, corporea in non viventem et viventem, vivens in non sensitivam et sensitivam, sensitiva in irrationalem et rationalem. Pariter in demonstrationibus non est processus in infimtum, sed deveniendum est ad prima principia indemonstrabilia, per se nota quoad

_ - iacto rnsmdus existit ab aeterno, secundum tamen quamdam dependentiam causalem ab Actu pto srnctusThomas teuet in omnibus suis <^b™ 9»^^ ab aeterno,et quod creatio in tempore est articulus Adei, qui non potest demonstran.

DE DEMONSTRABILITATE EXISTENTIAE DEI IOI

■ se et quoad nos, cf. Posi, Analyi., L I, lect. 35. Semper avajKfi <rTr}vai.

Item in genere causae efficientis non est processus in infinitum in causis per se subordinatis, etiamsi detur in causis. praeteritis accidentaliter subordinatis. V. g. ut ait Aristoteles, homo movetur ad deponendas vestes ab aere calefacto, aer vero calefit a sole, sol autem movetur nunc a superiori motore, nec possumus procedere in infinitum in his causis per se subordinatis, alioquin non assignaretur causa motus ut sic seu absolute sumpti (et non solum prout est hic motus) ; motus autem indiget causa, quia non est ratio sui, non se habet ad esse sicut A est A, id est : non identifkatur

■ cum ipso esse.

Denique in -genere causae finalis non est processus in infimtum in finibus per se subordinatis, alioquin removeretur causalitas finalis. Ut dicit sanctus Thomas Ia IIae, q, i, a. 4 ; « Per se loquendo, impossibile est in finibus procedere in infinitum ex quacumque parte. In omnibus enim,quae^er se habent ordinem ad invicem, oportet, quod, remoto primo, removeantur ea quae sunt ad primum. ... In finibus, id quod est primum in ordine intentionis, est quasi principium movei)s appetitum. Unde, subtracto principio, appetitus a nullo moveretur (id est alliceretur)... (Sed) cum causae per accidens indeterminatae sint... contingit esse infinitatem per accidens in finibus et in his quae sunt ad finem. » -

Assignatur subordinatio per se dum dicitur ; ambulatio fit pro.pter sanitatem, sanitas desideratur propter felicitatem ; si vero diceretur : felicitas autem appetitur propter aliud et sic in infinitum, tolleretur omnis finalitas et proinde omne desiderium et omnis actio. Ultimus finis saltem consideratus sub ratione beatitudinis in cornmuni est prior in intentione ; sic omnes homines volunt se esse beatos, quamvis plures nesciant ubinam est vera beatitudo. ,

Unde in quatuor generibus causarum, non potest esse processus in infinitum in causis per se subordinatis, alioquin destrueretur quodlibet genus causarum. Sic apparet quod hoc principium de impossibilitate processus in infinitum est velut corollarium principii causalitatis, imo pnncipii causalitatis communiter sumpti prout proportionaliter seu analogice verificatur in quatuor generibus causarum.

. Coi ollarium : si vero esset processus in infinitum in causis praeteritis per accidens subordinatis, secundum seriem generationum hominem, animaiium, plantarum, tunc Causa prima haberet solum prioritaiem dignitatis et cansalitatis per respectum ad mimdurn.

Hoc meiius explicabitur infra I* q. 46, a. 2, corp. ad 7m, ad 6^, ubi ostenditur quod non necesse est quod fuerit primus homo, primus leo, pnma dies seu prima solis circulatio. Ita fuissetfsi Deus liberrime voluisset cr^^re ab aeterno, et sic tamen haberet prioritatem causalitatis per respectum ad mundum creatum, sicut pes per respectum ad impressionem vel /estigium ejus in arena, si pes esset ab aeterno in arena. Unde in probatio- nibus existentiae Dei non debemus procedere secundum seriem causarum praeteritarum, sed debemus ex hac serie egredi et supra eam ascendere ad causarn altiorem nunc existentem. Manifestum est enim quod aliquod ens contingens, v. g. Abei filius Adae, non necessario indiget alio ente ■contingenti ut causa, sed ambo indigent Ente necessario trt causa superiori

2^m dubium : quomodo, per respectum ad agnosticismum, manifestatur duplex valor ontologicus et transcendens notionum ac principiorum quibus conficiuniur probationes existeniiae Dei.

Hanc quaestionem longe alibi tractavimus1, hic notanda sunt solum principalia. Agnosticismus in genere demonstrabilitatem existentiae Dei rejicit quia negat vaiorem ontologicum et valorem transcendentem primarum notionum et principiorum rationis, praesertim principii causalitatis. Formulant enim, ut diximus, principium causaMtatis, non : omne contingens est efficienter causatum, sed : omne phoenomenon praesupponit phoenomenon antecedens et sic in infinitum ; unde virtute hujusce principii sic formulati in ordine phoenomenorum, impossibile est ascendere" supra ordinem phoenomenalem.

Hi agnostici sunt aut empirici aut idealistae. iimpirici, ut positivistae, ■reducunt principium causalitatis ad iegem experimentalem, multoties confirmatam et haereditate corroboratam, sed juxta eos nescimus an Iiaec lex applicetur extra limites nostrae experientiae ; forsitan ultra limites istas datur phoenomenon sine alio antecedente, seu forsitan aliquid -fit sine et hoc est contra sensum communem seu rationem naturalem, causa secundum quam impossibne est omnino quod aiiquid fiat sine causa.

Agnostici autem idealistae, ut Kantius, volunt quodammodo explicare hanc persuasionem intimam sensus communis et necessitatem absolutam ac universalitatem principii causalitatis, sed dicunt hanc necessitatem esse suhjectivam et provenire ex applicatione subjectiva categoriae mentis nostrae, sciHcet categoriae causalitatis ad phoenomena. Sic aiunt : pro nobis, ininielligibile est quod aliquid fiat sine causa, sed forte hoc non est absolute impossibile extra animam.

Nunc autem, in hoc cursu theologico, non possumus longe hanc quaestionem modo philosophico tractare, ut alibi fecimus. Sufficit fundamentalia notare, ea qnae ignorare non licet.

Valor ontologicus primarum notionum et prindpiorum rationis manifestatur prout hae notiones ac principia correiativa exprimunt non phoenomena sensibilia, sed ens per se inielli gibile et sensibile per accidens, ac primas entis modalitates. Propterea dicuntur habere non solum valorem phoenomenalem, ut notiones coloris, caloris vei soni-, quae phoenomena exprimunt, sed valorem ontologicum, ad cognoscendum sciiicet ens sub phoenomenis exist

DE DEMONSTRABIUTATE EXISTENTIAE DEI IO3

Ita sunt notiones entis, substantiae, etiam causalitatis. Causalitas enim non est quid sensibile per se (sive sensibile proprium ut color, sonus ; sive sensibile commune pluribus sensibus, ut extensio et figura), sed est sensibile per accidens et intelli gibile per se quod, ut ait sanctus Thomas1. « siatim ad occursum rei sensatae apprehenditur intellectu ; sicut statim cum video aliquem loquentem, vel movere seipsum, apprehendo per intellectum (absque discursu illativo) vitam ejus, unde possum dicere quod video eum | vivere » quamvis vita non sit quid per se sensibile ut color. Sicut solus intellectus, intus legendo, potest per se apprehendere ens, ac substantiam seu ens substantiale, ita ille solus potest per se apprehendere causalitatem efficientem et finalitatem ; nam causalitas efficiens est productio seu realisatio entis producti, et haec realisatio non apprehenditur nisi a facultate cujus objecturn est ens reale, non apprehenditur a visu qui specificatur 3, colorato, nec ab auditu qui specificatur a sonoro, Sed dum visus appre? hendit ens coloratum ui coloratum, intellectus apprehendit ens coloratum Mt enss et, si hoc ens de novo fit, intellectus apprehendit realisationem ejus passivam et activam. Item dum tactus cognoscit extensionem et duritiem corporum, inteilectus cognoscit realisationem impressionis passivae quae in nobis ex corporum resistentia provenit.

Ut dicit sanctus Thomas IIa IIae, q. 8, a. i:«Nomen intellectus quamdam intimam cognitionem importat. Dicitur enim intelli gere , quasi intus legere. Et hoc manifeste patet considerantibus differentiam intellectus et sensus. Nam cognitio sensitiva occupatur circa qualitates sensibiles exteriores (seu phoenomena). Cognitio autem intellectiva penetrat usque ad essentiam rei (saltem confuse cognitam, id est usque ad ens intelligibile rerum sensibilium) . Objectum enxm inteliectus est quod quicl estt ut dicitur in 1. III deAnima, c. 6. . . . (Sic) sub accidentibus latet natura rei substantialis (et solus inteilectus cognoscit differentiam inter naturam lapidis, plantae, ianimalis) ; sub verbis latent significata verborum... in causis latent effectus et e converso ». — Item I» JP» q. I; a. 2, ostenditur qiiod animal brutum quamvis sensibiliter cognoscat rem ad quam tendit sicut ad praedam, fton cognoscit in ea rationem finist seu rationem essendi mediorum, quae non potest apprehendi nisi a facultate cujus objectum est ens inteliigihile et rahones essendi rerum.

Nec idea causalitatis est categoria mere subjectiva mentis, ad exprimendum soium quid mentale seu ens rationis. quia haec idea, sicut notio emis extramentalis, m repraesentatio essentialiter relativa ad rem.

rapraesentatam. Ut ait sanctus Thoma« T& n Pc , . tj j • , w ?i , v , . , LUb Anomas 1 > <^5> a. 2. « Id quod mtelligitur prtmo esi. res, cujus species intelligiblis est ciraifii,^^ * - i * Q,rtJa . ^^ib..uiib est simHitudo » et paulo antea :;

« bea quia mtellectus supra seipsum r^fl-rfifTir c,,^

A. . j , A-riv.cxitur, secundum eamaem re- nexionem mtelligit et suum intelli^ere et «n^mm ii- n

&od intelhgitur, non autsm species lapidis, nisi per reflexionem intellectus supra seipsum ; ahoquin scientiae non esseni de rebus, sed de speciebus

1. Cpmraentarius in 1. II de Animap c, 6, lect. 13

^^^^^^.^_^ij^j»»l^^irJ"LT-Ti~^^^^^'"''M^"^ ^»^— ■ ^ - — .... ■ — ■ — — -rr-i- ■ ■ L _. >^».. _ i .r- intelligibilibus 1 ». — Ratio naturalis omnium hominum tenet quod scientiae sunt de ipsis rebus, sic hae scientiae distinguuntur a logica quae est de ente rationis. Secus oporteret identificare intellectionem directam cum reflexa, quae tamen necessario distinguitur ab ea, quia eam praesupponiL

Confirmatur : valor ontologicus primarum notionum rationis ac principiorum correlativorum ab omnibus hominibus admittitur ut quid naiuraliter evidens, etiam ab agnosticis dum non actualiter defendunt suam propriam s&itentiam negativam. Sic omnes homines certissime tenent, quod etiam in mundo ignoto ultra limites experientiae nostrae, impossibile est omnino quod aliquid fiat sine causa. Ergo, contra empirismum, hoc principium superat experientiam. Etiam agnostici idealistae tenent quod ipsi sunt realiier auctores suorum librorum, unde admittunt quod causalitas exprimit quid reale et non solum quid mere subjectivum. Alioquin oportei^et dicere : homicida non fuit realiter causa mortis, nec ideo meretur realem poenam, sed fuit causa mortis solum secundum nostrum modum concipiendi ; item oporteret dicere : Kantius non fuit realiter auctor « Criticae rationis piirae » sed dicitur causa hujusce operis secundum nostrum modum concipiendi. Secundnm hanc sententiam non esset relatio realis dependentiae creaturae ad Deum, sed solum relatio rationis, sicut ea quae, juxta nos, est in I)eo per respectum ad creaturas.

Unde negare valorem ontologicum pnmarum notionum intelligentiae nostrae est negare quod objecium iniellectus est ens inielligibile% ; aliis verbis est reducere ens intelligibile aut ad phoenomena sensibilia quae sunt objectum sensuum externorum vel internorum, aut ad ens rationis quod est objectum logicae, et sic rueret distinctio inter logicam et alias scientias. Unde haec quaestio reducitur ad problema de universalibus ; agnostici empirici sunt nominalistae, sicut omnes sensualistae ; idea pro eis reducitnr ad quamdam phantasiae imaginem compositam et confusam, cum nomine communi adjunoto. Agnostici idealistae sunt conceptualistae subjectivi, pro eis quaelibet idea exprimit ens rationis tantum. E contrario realismus traditionalis tenet quod objectum proprium intellectus nostri est ens intelligibile rerum sensibilium, quod « statim ad otcursum rei sensatae apprehenditur ab intellectu3 » ante quemlibet discursum illativum.

V alor autem transcendens primarum notionum rationis et principiorum

1. Item Comm. in I. III de Aninia, lect, 8.

2. Per se notum est quod objectum intellectus est ens intelligibile. Et hoc inductive constat ex tribus operationibus mentis, nam omnis conceptio seu notio praesupponit ■notionem entis (et versatur circa modalitates entis) ; omne judicium continet ut elementum formale verbum, quod reducitur ad verbum : sst (Petrus currit = Petrus est currens) ; et omne ratiocinium assignat raiionem esssndi rei demonstratae (in demonstratione a priori) vel af&^mationis existentiae rei (in demonstratione a posteriori).

DE BEMONSTRABJLITATE EXISTENTIAE DEI IO5 coirelativorum est eorum valor ad certo cognoscendam primam Causam transcendentem, seu realiter et essentialiter a mundo distinctam. Sic acceptus, valor transcendens harum notionum manifestatur ex hoc quod hae notiones exprimunt perfectiones quae nullam imperfectionem involvuni in suo significaio formali et quae proinde Enti perfectissimo analogice sed proprie secundum eminentem modum attribui non repugnant, et ei de facto attribuendae sunt, si mundus exigit causam supremam quae has perfectiones habeat.

Ita sunt notiones entis, unius, veri, boni, causalitatis, etc, jam enim analogice- dicuntur de diversis entibus finitis, analogice quidem sed proprie^ et non tantum metaphorice ; sic ens per prius dicitur de substantia et deinde de accidentibus, v. g. prius de lapide, postea de ejus magnitudine, qualitatibus, etc. Item bonitas dicitur jam analogice sed proprie de bono lapide, de bono fructu, de bono equo, de homine virtuoso et generoso. Insuper hae notiones non solum jam analogice dicuntur de entibus finitis, sed nullam imperfeciionem involvunt in suo significato formali, quamvis sit imperfectio in modo creaio secundum quem dicuntur de creaturis, v. g. sapientia, ut humana et etiam ut angelica, est imperfecta, non vero sapieiitia ut sapientia, sic enim exprimit solum : cognitionem omnium rerum per altissimam caus&m. Unde non repugnat quod hae perfectiones* quae nullam imperfectionem involvunt, tribuantur Enti perfectissimo, modo analogico et eminentissimo. Et ei.de facto attribuendae sunt, si mundus exigit causam supremam, quae has perfectiones habeat,

Sic notio causae, prout non est absoluta ut riotio entis, sed relativa ad causatum, permittit eievationem mentis ad Deum et attributionem actualem Deo praedictarum perfectionum ; antea vero apparet non repugnantia hujusce attributionis, prout hae notiones, jam analogicae in ordine creato, nuliam imperfectionem involvunt.

Insistendum est igitur speciatim supra valorem transcendentem notionis causae, prout jam analogice sed proprie dicitur in ordine creato et nullam imperfectionem involvit in suo significato formali. Manifestum est emm quod causa dicitur analogice sed proprie de quatuor causis. Causae quidem intrinsecae, scil. materialis et formalis, important imperfectionem, praesertim materia quae est actuabilis, perfectibilis, et etiam forma, quae est pars compositi, participata, recepta ac Hmitata in materia, Sed causae extnnsecae, scil, efficiens et nnalis, nullam imperfectionem involvunt, et jam dicuntur analogice sed proprie in ordine creato ; v. g. causa efficien jam dicitur analogice de causa principali, quae operatur virtute propria, ut scriptor, et de causa instrumentali, quae agit virtute alterius, ut penna m manu scriptoris. Unde non repugnat quod Causalitas efficiens analogice sed proprie attribuatur Enti perfectissimo et ei de facto attribuenda est, si mundus exigit Primam Causam perfectissimam, sed modus proprius seu wcreatus causalitatis divinae non erit pro nobis positive cognoscibilis in via, sed solum negative (v. g. dicendo : causa incausata, non praemota) et relae ( v* dicendo : causa suprema, eminentissima, omnino transcendens) .

Sanctus Thomas hic non ex professo tractat hanc quaestionem de s j06 AN DEUS SiT analogia, secl eam longe exponit infra, q . 13 ; — quare infra ? Quia procedit ut Theologus, secundum methodum syntheticam, descendendo ab Ente divino ad cognoscibilitatem ejus per respectum ad nos, non analytice secundum viam inventionis ut faceret philosophus, qui lente inquireret fundamenta demonstrabilitatis existentiae Dei.

Attamen sanctus Thomas in nostro articulo II, notat necessaria ad 2m et ad 3m.

Ad 2m respondet huic difficultati : medium demonstrationis est quod quid est, seu definitio ; atqui nescimus de Deo quid est. Ergo Deum esse demonstrari nequit.

Responsio sic potest poni in forma. Distinguo majorem : medium demonstrationis est quodquid est, in demonstratione a priori} concedo, sic demonstratur immortalitas animae ex ejus spiritualitate ; in demonstratione vero a posteriori, subdistinguo : medium est defmitio realis causae, nego ; definitio ejus nominalis, concedo. Ergo Deum esse a posteriori demonstrari potest, praesupponendo definitionem nominalem Dei, quae est Causa Suprema ac perfectissima ; haec definitio sumitur enim per respectum ad effectus Dei, et sufficit, quamvis natura Dei seu vita ejus intima remaneat abscondita.

Ad 3m respondetur huic instantiae : causa non potest demonstrari nisi per effectum sibi proportionatum. Atqui effectus Dei sunt finiti, proinde non proporiionati Deo infinito. Ergo existentia Dei nec potest a posteriori demcnstrari ex effectibus.

Respondet sanctus Thomas quod ex effectibus non potest haberi perfecta cognitio primae Causae,sedejus existentia probatur. Etiam distinctio fieri potest circa verbum « proforiionaUim », effectus enim Dei sunt ei proportionati, non quoad perfeciionem, sed quoad habitudinem causalem, et hoc sufficit ad demonstrationem a posteriori. Est enim proportio causalis inter causam propriam et effectum proprium, quamvis iste sit minus perfectus ; v. g. sicut dicitur: lux illuminat, ignis calefacit, ita dicitur: Primus motor omnia movet, Supremus Ordinator mundum ordinavit, Ens realissimum « realisat » seu producit ac conservat ens in qualibet re. Haec propositio est in quarto modo dicendi per se inter effectum et causam ejus propriam, necessario et immediate requisitam.

Haec quidem cognitio Dei a posteriori ex effectibus finitis erit valde imperfecta. scil. analogica, attamen propria et non solum metaphorica, ut infra dicetur Ia q. 13, a. 3. Dum enim rnetaphorice Deus dicitur iratus, prout ira est passio et non perfectio absoluta, absque metaphora et proprie Deus analogice dicitur justus, et a fortiori Causa suprema, Ens perfectissimura, etc.

Ultimum dubiuni : remanet difficuitas al.terius ordinis quae expressa est initio articuii, scil. : articuli fidei non demonstrantur. Atqui Deum esse est articulus fidei : « Credo in unum Deum ». Ergo Deum esse non demon- sttatur. ' '* *

DE DEMONSTBABILITATE EXISTENTIAE DEI

Ad im respondeiur : Deum esse prout per rationem naturalem cognoscitur, non est articulus fidei, sed praeambulum fidei Id est : concedo majorem, nego minorem. Sed addit sanctus Thomas : « Nihil prohibet illud quod secundum se demonstrabiie est, ab aUquo accipi ut credibile, qui demonstrationem non capit ».

Circa hanc responsionem fiunt duae instantiae»

ja insianMa : nullus potest credere existentiam Dei auctoris naturae prooter revelationem, quia actus fidei praesupponit evidentiam credibilitatis/quae in hoc principio fundatur : Deus est infallibiliter verax et hanc revelationem per signa divina confirmavit.

Respondeiur : existentia Dei auctoris naturae non potest per revelationem innotescere, ut initialiter et in confuso eognoscatur, transeat : ut magis expliciie et firmius cognoscatur, nego. Omnes enim homines quas? naturaliter habent cognitionem conf tisam existentiae Dei ordinatoris mundi et legislatoris ; nam dum perveniufit ad plenum usum rationis, cognoscunt saltem primum praeceptum legis naturalis : « Bonum ©t faciendum et inalum vitandum », lex autem naturalis sicut ordo mundi praesupponit satis manif este Supremum Ordinatorem. Hoc cognoscitur non modo scientifico, seu philosophico, sed modo quasi spontaneo a ratione naturali, sicut

•-dicitur : « Caeli enarrant gloriam Dei. »

Si vero deinde, propter inordinatas passiones et objectiones matenalistarum ac scepticorum, homines dubitent de existeniia Dei, ixaec veritas eis manifestari potest per revelationem mii'aculo vel alio signo diyixio -confirmatam, nam « ipsum miraculum omnipotentiam et libertatem Dei iuculenter commonstrat m Conc. Vatic, Sic, quidam materiaKstae, qui admittebant determinismum absolutum iegum naturae, dum manif estum miraculum viderunt, Dei .existentiam et libertatem agnoverunt et reveiationem christianam acceperunt.

Antea habebant in mente hanc veritatem hypotheticam : si Deus est, mentiri nequiL Et hoc sufficit simui cum aliquo signo divino satis manifesto ad evidentiam credibilitatis praerequisitam ad actum Mei propter auctori- tatem Dei revelantis.

Propterea in responsione, diximus Itanseai, potius quam eoncedo ; nam existentia Dei auctoris naturae innotescere potest, si non per ipsam revelationem, saltem per signum divinum manifes.tum, quo cormnnatur revelatio, H°c signum sufficit cum hac veritate hypothetica : si Deus est, non potest nisi veritatem dicere.

Sic conversi sunt quidam Dosrdvistae. Certo Deus potest, si vuit, sese vivide manifestare iiicredulis.

ornne:

insianiia : sed, juxta Concilium Vaticanum videtur quod „

^deles, etiam philosoplii et theologi, debeant supematuraliter credere existentiam Dei ; ergo ihaee veritas est « articulus fidei indemonstrabilis », non solum. demonstrabile praeambulum fidei. — Dicit enim Concilium io8

AN DEUS SXT

Vat. sess. III, c. i (Deriz. 1782) : « Sancta... Ecclesia credit unum esse Deum etc. » et enurnerantur principalia attributa veri Dei. Ibid., c. 3 (Denz. 1792) legitur : « Fide divina et catholica ea omnia credenda sunt, quae in vetbo Dei scripto vel tradito continentur et ab Ecclesia... tanquam divinitus revelata credenda proponuntur. » In Epistola autem ad Hebr., XI, 6, legitur: « Accedeniem ad Deum oportet credere quia Deus est et remunerator est. »

Communiter theologi tenent quod saltem haec duo prima credibilia sunt et semper fuerunt de necessitate medii ad salutem. Cf. IIa IIae, q4 2, a. 5* Ergo omnes, etiam philosophi christiani, debent credere existentiam Dei et dicere, credendo et non sciendo : « Credo in unum Deum ».

In hoc est duplex difficultas, i° quia articulus fidei in se, ut distinguitur a praeambulo fidei, non potest demonstrari; 20 quoad nos, quia, saltem secundum sanctum Thomam IIa IIae, q. 1, a. 4 et 5, idem non potest esse pro eodem sitnul scitum (seu evidens) et creditum (seu obscurum). Non credimusid quod jam videmus ; objectum evidens jam sufficienter movet. Non credo, sed video existentiam calami quem in manu teneo.

Quidam theologi, ut Mazzella et Didiot, putaverunt quod post Conciiium Vaticanum. thomistae non possunt amplius defendere hanc thesim : idem non potest esse pro eodem simul scitum et creditum.

E contrario A. Vacant, in suo opere £tudes sur le Concile du Vatican, (Paris 1895, t. I, p. 169 et II, p, 132, et 200 sq.), quamvis hanc thesim thomisticam ipse non teneat, ostendit eam non damnatam fuisse a Concilio Vaticano, imo facilius concihari cum textibus Concilii.

Responsio communior thomistarum quaenam est ? Respondent : Omnes fideles, etiam philosophi qui cognoscunt demonstrationem exisientiae Dei aucioris naiurae, debent credere existentiam Dei aucioris graiiae seu salutis* Et de hac agitur in textu sancti Pauli (Hebr. XI, 6) : « Accedentem a.d Deum opor tet credere quia Deus est et remunerator est » ; certo agiturde remuneratore supernaturali, alioquin fidelis non tenderetad finem supernaturalems quam nequidem in confuso cognoscerot ; et pariter agitur in hoc textu, sicut in textibus Concilii, de existentia Dei auctoris salutis seu gratiae. Et haec veritas est articuius fidei, indemonstrabilis, est plus quam praeambulum ficiei. Deus auctor salutis vocatur in V. T. Deus Abraham, isaac et Jacob, et in N. T. Pater caelestis.

Per oppositum exisientia Dei aucioris naturae est demonstrabile praeambulum fidei. ui dixit sanctus Thomas ad im. Et sic remanet quod idem, secundum idem, non est pro eodern simui sciium (seu evidens) et crediium (seu ohscurum). Deus ut auctor naturae vocatur, non Deus Abraham, Isaac et Jacob, nec Pater caelestis, sed Primus Motor et Ordinator mundi, Actus purus.

Insuper juxta thomistas, quando philosophus christianus non actualiter considerat denionstrationem existentiae Dei, auctoris naturae, pbtest eam credere, et earn credit per modum unius cum existentia Dei auctoris gratiae. Denique fides infusa confirmat ex alfco certitudinem demonstrationis philosophicae, prout est in eadem facultate et circa idem objectum, non formale, sed materiale, cf. IIa IIae q. % a. 4, ad 3m

DEMONSTRATIONES EXISTENTIAE DEI IO9 it communior thomistarum responsio plene servat sensum eorum untur in Conc. Vaticano (Denz. 1782) : • Ecclesia credit unum esse .ueum... (et enumerantur Dei attributa).» Omnia quidem ista sunt per se de fide si agitur de Deo auctore salutis, et de providentia supernaturali, sed ex hoc non docetur a philosophis christianis proprie creden-

.Um

1792. dicit : «Fide ea omnia credenda sunt quae in verbo Dei scripto et tradito continentur et ab Ecclesia proponuntur », cum hoc principio generali stat quod plures fideles ignorant quaedam dogmata non de necessitate medii ad salutem et quod philosophi christianiteneant sola demonstratione existentiam Dei auctoris naturae dum hanc demonstrationem actualiter considerant*

Haec sufficiunt quoad demonstrabilitatem existentiae Dei.