Sectio 2, art. 9: Utrum aliqua cre&tura sit similis Beo

St« qu. Sensus tituli est, ut notat Cajetanus : an perfectio Dei tanta sit quod nulla creatura possit ei esse similis. Et agitur de similitudine cum Deo ut est primum ens et prima causa non ut trinus est ; nec est sermo de hac speciali similitudine quae est imago, de qua agitur infra q. 93. Agitur solum nunc de generalissima similitudine quae inveniturincreatura, etiam in omni creatura. Hic articulus sic continet fundamentum doctrinae de analogia inter Deum ei creaturam quae exponitur infra q, 13, a. 5*

Quaestione sic posita, difficultas est praesertim i° quia Deus et ereaturae nequidem in genere conveniunt, ergo sunt omnino diversa; 20 non conveniunt in forma, quae est fundamentum similitudinis; 30. quxa si creatura diceretur similis Deo, Deus dici posset simiiis creaturae, quod videtur inconveniens et contra I saiam 18.

C©BeIn§Io tamen est : omnes creaiurae assimilantur Deo in quanium mnt entia, imo piures secundum vivere et intelligere.

Non raro Sacra Scriptura loquitur de hac similitudine, imo de sirnilitudine imaginis, dum dicitur (Gen. I, 26) : « Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram. »

Notandum est circa hoc id quod dicit IV Conc. Lateranense (Denz> 432) : « Inter creatorem et creaturam non potest tanta similiiudo notari, quin inter eos major sit dissimilitudo notanda, » Imo hoc dicitur de similitudine gratiae, secundum quam dictum est : « Estote perfecti (perfectione gratiae) sieut Pater vester caelestis perfectus est (perfectione naturae).» Iit hoc textu IV Conc. Lateranensis habetur quasi definitio analogiae inter Deum et creaturas, et huic textui magis conformis est definitio thomistarum, quam definitio suareziana. Secundum sanctum Thomam etthomistas, « analoga sunt quorum nomen est commune, ratio vero significata per nomen est simpliciter diversa, et secundum quid seu proporiionaliter eadem », sic ens dicitur de ente per essentiam, de ente substantiali ab alio productc, et de accidente. E contrario secundum principia Suarezii : « Analoga sunt quoram nomen est commune, ratio vero per nomen significata est simpliciier eadem} et secundum quid diversa1. » Ad hoc respondent thomistae, quare igitur IV Concilium Later, dixisset « inter creatorem et creaturam

1. Dicit enim Suarez (Disp. Mei, 2, sect. 2, n° 34) : « Nunc solum assero, omniaf cgpati diximus de unitate conceptus entis longe clariora et certiora videri, quam quod im sit analogum : et ideo non recte propter defendendam analogiam negari unitatem conceptus ; sed si alterum negandum esset, potius analogia^ quae incerca est, quam uaitas eonceptus, quae eertis rationibus videtur demonstrari, esset neganda. »

IN DEO StJNT PERFECTIONES OMNIUM RERUM l6g non potest tania similiiudo notan, quin inter eos major sit dissimilitudo notanda ». Insuper animalitas, quae univoce dicitur de leone et de vermet est simpliciter eadem et secundum quid diversa in eis ; similitudo autem analogica» minor est quam similitudo univoca.

Denique in Conc. Vaticano (Denz. 1796) dicitur : « Ratio fide illustrata, cum sedulo, pie, sobrie quaerit, aiiquam Deo dante mysteriorum inteffigentiam... assequitur, tum ex eorum quae naturaliter cognoscit, analogia* tum e mysteriorum nexu inter se..« » Analogia igitur inter Deum et creaturam est certa, imo fide certa.

Raiione probaiur conclusio in corpore articuli, uno argumento in causalitate fundato ; antea vero ad modum praenotaminis sanctus Tliomas distinguit triplicem similitudinern.

Est tripiex similitudo, i° Becundum formam ejusdem rationis et modi> ut duo aequaiiter aiba, vel ut duo homines adulti ; — 2° secundum formam ejusdem raiionis sed non ejnsdem modit ut minus aibum.est simile magis albo, ve! ut puer viro ; — 30 secundum formam sed non secundum eamdem raiionem, ut inter effectum et agens non univocum, seu superioris naturae, ut in subordinatione causarum1, v. |. prout vita InteUectiva suscitat actionem vitae sensitivae, exempli gratia dum intellectus rationabiliter ordinat phantasmata et verba ad expressionem alicujus synogismi, timc expressio verbalis quae prius est in imaginatione est quidem rationa.bilis, sed per participationem, dependenter ab ipsa ratione ordinante. Sic rationabilitas expressionis verbalis ,et rationabilitas conceptionis seu judicii sunt similes secundum formam sed non secundum eamdem rationem, est enim dissimilitudo dirigentis et ejus qui dirigitur. item rationabilitas est ^ per prius in prudentia et secundario sectmdum ps-rticipationem in virtutibus fortitudinis et temperantiae quibus appetitus sensitivus dirigitur a ratione, Item a fortiori ordo non est secundum eamdem rationem in supremo Ordinatore totius universi et xn agentibus naturalibus quae ab eo diriguntur ad certum finem (5S via),

Sic triplex est similitudo : ra univoca et secundum eumdem modum, 2a univoca et non secundum eumdem modum, ut inter puerum et virum, 3a non univoca nec secundum speciem, nec secundum genus, sed analogica.

His praesuppositis, sic probatur conclusio, unico argumento : omne agens agit sibi simile, aut specifice, aut generice, aut saltem analogice. Atqm Deus, qni non est in genere, est causa ef&ciens creaturarum. Ergo creaturae sunt Deo similes analogice.

1. Secundum antiquam physicam, calor non invenitur secundum eamdem rationem >le et m aliia corporibus ; hoc non amplius admittitur ; sed alia sunt esempla.

DE DEI PERFKCTIONE

Majo/ pro c dbusdam non est evidens nisi inductive sicut leges experi- mentales, prout liomo generat homlnem, bos bovem, et pianta similem pla.ni&m in specie. .Revera tamen haec major est plus quam lex experimentaJis, est principium per se notum ex anaiysi terminorum ; agere enim est determinare seu reducere de potentia ad actum, de indeterminatione ad determinationem , actus enim est prlncipium determinationis. Sed aliquid non poiest deierminare nisi secundum suam propriam deierminaiionem, sic ccinmumter dicitur : omne agens agit in quantum est in actu, et est in actu per suam formam. Sic homo non potest generare nisi hominem, et corpus calidumcalefacit. Unde dicit sanctus Thomas in articulo : «cum omne agens agat sibi simile, in quantum est agens, agit autem unumquodque secundum suam formam, necesse est quod in effectu sit similitudo formae agentis. » Hoc est principium per se notum, ex analysi terminorum.

Sed diversimode applicatur hoc principium, juxta praenotamen, id est: i° si agens est in eadem specie, est similitudo secundum eamdem rationem speciei; 2° si agens non est in eadem specie, sed in eodem genere, est similitudo generica tantum. Datur hic antiquum exempium solis, dici potest fiodie : sunt varii effectus caloris prout dilatat metalla, producit fusionem soliclorum, et evaporationem liquidorum ; item sunt varii effectus electricitatis et magnetismi, et hic effectus non specifice assimilantur causae sed generice ; v. g. electricitas producit motum localem, commdtionem aeris, combinationes chimicas, etc. ; 30 denique si agens non esi in genere, « effectus adhuc magis remote accedet ad similitudinem formae agentis » id est non specifice, nec generice, sed analogice.

Minor autem supra probata est : Deus, qui non est in genere (q. 3, a. 5) est causa efficiens omnium creaturarum. — Ergo creaturae sunt Deo sirniles analogice, saltem prout sunt entia. Plures etiam creaturae assimilantur Deo secundum vivere (ut plantae) secundum intelligere (ut anima nostra) et justi secundum vitam Dei intimam seu Deitatem.

Nota t manifestum est ex hoc articulo quod ens et esse non dicuntur de Deo et de creaturis secundum rationem simpliciter eamdem, sed propo.rtionaliter eamdem.

Ens enirn est id quod est vel potest esse ; aliis verbis : est id cujus actus est esse, Sed non secundum rationem simpliciter eamdem dicitur de Ente a seipso existente, de ente substantiaH causato, et de ejus accidente. De his tribus dicitur proportionaliter, seu secundum similitudinem proportionum, scil. : Deus est ad suum esse sicut proportionaliter ens substantiale creatum est ad suum esse, et sicut accidens est ad suum esse. Sic est vera similiiudo, non solum metaDhorica hii dum dicitur : Deus est iratus), sed secundiim sensum proprium nominis entis.

Attamen ut dixit IV Conc. Later. : « Major esi dissimdlitudo notanda » prout solus Deus esi ipsum esse subsistens, dum substantia creata non esi sunm esse, sed habet esse in se, et accidens habet esse in alio. Quando

IN DEO SUNT PERFECTIONES OMNIUM RERUM 17I immediate videbimus Deura, tunc apparebit quod creaturae quasi non sunt in comparatione ejus, ut saepe dicit Augustraus.

Id est perfectio anaioga non potest ferfecte fraesandt ab analogaus . mlia -vprimit similitudinem proportionum, quae non potest concipi msi S concipiantur membra proportionalitatis. Ens est id quoa esr,

«ive a se sive ab alio in se, sive ab aHo ra alio.

E con Uio genus, v. g- animaiitas, potest perfecte praescmdi a «neriebut quia diversificatur per differentias sibi extrinsecas, s*e amraal Knn^ quTd simpUciter unum et idem : corpus vivens vita sensi iva S ei signincat quid proportionaUter unum. Conceptus analcgicus ita tZiZim^t : 8, et conceptus univocus ita : o. Conceptus analcgicus. ^atdara fntiecara varietatem continet : omnis raodalitas entis adhuc est ens, dum differentia animaiitatis, v. g. rationahtas, non est «mma maS'0bieciio. Ens perfecte praescindit a modaUtatibus entis prout definitur ii guod est independenter ab his raodalitatibus ; item « cogmtio » est coZscentis et cogniti seu subjecti et objecti absque ulia allusione TJSLm et ad inteUectionem. Itera « respectura ad causam primam et ad causam secundarn . causa enwis pnim est id ex auo sequitur esse alterius. .

R^^ HoAddetur esse, si considerantur solum maten^ter verba definitionis, non vero si f ormaliter sumuntur nam haec ipsa denmtionis eritis verba adhuc sunt analoga, sdl. id dicito ana.ogice f panto quod, pariter est, et etiam esse. Eadem adnimadversio facienaa est pro Jjs definitionibus : causae, cognitionis, amoris. Causa dicitur anaiogice de quatuor causis, nec non de Causa prima efficiente et de cansa Pariter quamvis f acultates cognoscitivae nostrae sint umvocae ut .acultaWs in genere qualitatis, ut cognoscitivae sunt analogicae, sic cogmtio mm potest analogice Deo, et pariter amor.

Jam ex nostro articulo constat, secundum propria sancti inomae verba, quod ens et esse dicuntur de Deo et creaturis « non secundum eamdem rationem » simpliciter, sed « secundum aliquahm anaiogiam » seu proportionaiiter, ut dicitur in fine corporis articuli. Et id quod hic dicitur de esse, valet pro omnibus perfectionibus simpliciter simpiicibus de quibus infra agendum est, v. g. de intelligentia quae specificatur ab ente inteiligibili, et de voluntate specificata a bono. Cf. infra q. 13, a. 5-

Ad 2m : Deus se habef ad creaturas, ut principium omnium generum. Ad 3m : est igitur similitudo « secundum analogiam tantum, prout Deus est ens per essentiam, et alia per participationem. »

Ad 4m : quamvis creatura sit similis Deo, Deus non est similis creaturaet quia non est relatio realis Dei ad creaturas, sed solum creaturarum ad Deum, quia Deus non dependet a creaturis, nec est in eodem ordine. Ita imago Caesaris dicitur simiiis Caesari, non vero Caesar dicitur simiiis suae irnagini, cf. Ia, q. 13, a. 7 : « Quando duo extrema non sunt unius

.1. Cf. Cajetanum, De Analogia notninwn, c. V

1>E DEI PERFECTIONE ordims, m uno relatio est res naturae, et in aliero res rationis », sic scientia refertur ad scibile, sed res scibffis, ut res; est extra ordinem inteffit>ibilitatis et non refertur ad scientiam ». Sic omnes creaturae ordinentur ad Deum non vero Deus ad creaturas, ut ibidem dicetur.

ordinis, ut pater et filius, etiam ut i dependet ab alxo ut filius a patre.

isdern uaum

Qu, V. — De Bono m mmmmL

Attributum bonitatis sequitur perfectionem, nam unumquodque est bonum prout est perfectum, ut statim dicetur. Proptera sanctus Thomas tractat de bonitate Dei antequam de veritate et de unitate Dei, quamvis unum et verum prius conveniant enti et naturae divinae quam bonum. Sanctus Thomas hic ponit quaestionem de Bonitate divina velut partem quaestionis de perfectione divina. Et prius tractat de bono in communi.

Agitur de bono transcendentali, quod est proprietas entis, est ens ut perfectum et appetibile. Et dicitur transcendentale, quia transcendit omnes categorias entjs et in eis invenitur : bona substantia ; bona quantitas, bona qnalitas, etc. Attamen hic datur etiam divisio boni, in bonum delectabiie, utile et honestum, ex qua divisione sequitur notio boni moralis, de qua agitur in parte morali, scil. in Ia XIae, q. 18, ubi ostenditur : bonum morale esse bonum honestum prout subest regulis morum, et praesertim legi aeternae.Bonitas moralis est conformitas objecti et actionis cum reguJis morum. Sed nunc agitur de bono transcendentali.

In quaestione Va, tria quaeruntur. i°Quomodo bonum se habet ad ens (art. 1, 2, 3). —20 De bono in seipso, sub ratione finis et ordinis (a. 4 et 5). — 30 Quomodo bonum dividitur (a. 6). Hi articuli breviter explicandi sunt, nam potius ad metapb^sicam pertinent.

Art, I. — utram bonum dlSerat sectmdum rem ab ente.

Conclusio est : bonum et ens sunt idem secundum rem\ sed raiiom atshnguuntur.

J* fars sic probatur : id quod inciudit rationem entis non realiter Oistmguitur ab enfe. Atqui bonum includit rationem entis, est enim ens perfectum et appetibiie. Ergo.

. M*l°r est c«rta : sicut hurnanitas continens in sua comprehensione arumalitatem tanquam genus, non realiter distinguitur ab animalitate ; ^ ! quod 111 sua comprehensione continet rationem entis non realiter is ingmtur ab ente. E contrario essentia creata, quae in sua comorehen- Co°pne T11 ?ontinet existentiam, realiter distinguitur ab ea ; ubi sunt duo lnvicem et ad unurn tertium conceptum, datur ■ eauctitahtas reaiitatum, vi valoris objectivi intellectus nostri. Si vero duo

DE BONO IN COMMUNT conceptus reducuntur ad unum, ut animaiitas et rationabUitas ad humanitatem, non est distinctio reaKs ; humanitas in sua ratione continet animalitatem, quamvis aliquid aliud (scil. rationalitatem) includat*

Minor est : bonum includit in suaratione rationem entis. Bonum enim est id quod est appetibile ; sed est appetibile prout est saltem aliquo modo perfectum et perfectivum, Ut autem sit perfectum debet esse ens in actu. Ergo bonum in sua ratione inciudit rationem entis, quamvis aliquid aliud explicite dicat.

Ita v. g. fructus aliquis bonus est, prout est appetibilis ; ad hoc autem requiritur ut sit maturus, in sua specie perfectus et perfectivus ut aiimentum conservans vitam. Et ita non esset, si non esset ens in actu. Ita proportionaliter bonus lapis ad constructionem aedificii, bonus equus ad vehiculum trahendum, bonus statuarius aut bonus pictor. Ex hoc apparet quod bonum dicitur analogice secundum proportionalitatem, et non reaiiter distinguitur ab ente.

2a pars conclusionis, scilicet honum et ens ratione distin guuntur t facile probatur : nam « bonum dicit rationem appetibilis, quam non dicit ens »♦ Aliis verbis : ens continet bonum actu implicite, sed non actu explicite. In notione boni dicitur explicite aliquid, quod non nisi implicite est in notione entis. Sic enti additur, non differentia extrinseca, sed modalitas expiicite signi&cata,

Notandum est tamen cum Cajetano quod appeiibilitas non constiiuit raiionem boni sed eam praesupponit , ut proprietas essentiam. Si vero appetibile sumitur, non formaiiter, sed fundamentaliter, tunc bonum est intrinsece appetibiie, prout fundat appetibilitatem. Unde multi thomistae dicunt : ratio formalis boni consistit in perfectione ut fundat appetibilitatem. Et hoc fundamentum non realiter distinguitur ab appetibilitate, quia ipsa est relatio, imo non relatio realis ad appetitum, sed relatio rationis. E contrario appetitus dependens ab appetibili habet relationem realem ad illud. Ita est relatio realis scientiae ad rem scibilem, non vero hujusce rei ad scientianiv

Unde remanet quod bonum ut sit fundamentaliter appetibile, debet esse perfectum ac perfectivum et proinde ens in actu. Ut dicit Joannes a sancto Thoma contra Durandum et Vasquez : si bonum consisteret formaliter in appetibilitate, esset non quid reale, sed relatio rationis.

Confirmaiur, in resp. ad im : quamvis bonum et ens non realiter distinguantur, ens simpliciter (quod habetur per esse substantiale) non est bonum simpliciter (quod habetur per perfectionem superadditam) . V. g. arbor sterilis est ens simpliciter prout habet esse substantiale, sed non est quid simpliciter bonum in sua specie, quia est sterilis. Pariter fructus non maturus, vel nimis maturus ; ita equus junior aut senior ad trahendum.

Unde sns simpliciter esi bonum secundum quid, v. g. equus junior nondum est perfectus, sed tamen est verus equus, non mulus, sic habet bonitatem seeundum quid suae speciei, quamvis nondum habeat perfectionem sibi debitam ; pariter vinum non generosum, quod tamen. verum vinum est, et non acetum.

DE BONO RELATE AD ENS

E converso id ratione cujus aliquid est bonum .simpliciter est ens secundum quid, sciL est perfectio accidentalis superaddita substantiae, ut maturitas in fructu.

Notandum est quod juxta Scotum (I Sent. dist. III,- q. 3) proprietates entis, ut bonitas, ab ente distinguuntur formaliter-actualiter ex natura rei.

ante aut non ante considerationem mentis ; si ante, realis est ; si nonante, rationis est In praesenti autem casu, non potest esse distinctio realis, quia tunc bonitas esset extra en$, non esset ens, et sic nihil esset, includitur in omnibus modalitatibus ejus, quae adhuc sunt ens.

Ens igitur et bonum non distinguuntur nisi virtualiter, imo distinciione virtuali minori, prout ens continet actu-implicite bonum, sed non explicite, seu prout modalitas boni non est differentia extrinseca per respectum ad ens, ut rationabilitas per respectum ad animalitatem.