Sectio 2, art. 3: Utrum Deus fife

St. qu. Ex difficultatibus initio articuli positis apparet quod sanctus Thomas prae oculis habuit principales objectiones tum pessimistarum, tum pantheistarum contra existentiam veri Dei.

Prima difficultas, quae saepe formulata est, sumitur ex existeniia maU, tum physici, tum moralis, quod in mundo existit ; ex hoc videtur quod niundus non productus est a Causa perfecta, bonitatis infmitae, quae excluderet malum in operibus suis1. Ita inter modernos Stuart Mill admisit Deum esse finitum, quia non potest omnia mala impedire. Ex eadem conceptione procedit doctrina pessimistarum Schopenhauer et Hartmamu

Secunda difficultas ea est : quod potest compleri per pauciora principia, nGn fit plura2. Ea autem quae sunt naturalia reducuntur in principium quod est natura, et ea quae sunt voluntaria reducuntur ad rationern et voluntatem humanam ; nec igitur necesse est admittere causam primam transcendentem, a mundo distinctam. Haec difficultas evolvitur postea sub aspectu pantheistico Ia, q. 3, a, 8 : utrum Deus -veniat -in compositionern aJiorum ; I* q. 19, a. 3 ; utrum quidquid Deus vult, ex necessitate

Quidam immerito dixerunt, occasione praesentis articuii : sanctus Thomas non consideravit hypothesim pantheisticam, proinde eam non confutavit, et quinque viae ejus nihil probarent contra pantheismum Spinozae, qui admisit in aliquo sensu existentiarn primi motorl*, primae causae, primi necessarii, supremi entis, etiam quodammodo prirai ordinatoris, sed non realiter et essentialiter a mundo distincti. — Si ita esset, Angeiicus statum quaestionis etiam temporis sui ignorasset.

Responde&sr : sanctus Thomas quidem non ignorabat pantheismum

1. Haec objectio evolvitur in tractatu de Providentia, Ia q. 22» a. 2 et de Malot

2. Hoc est principxum oecoaoipiae.

IIO plurium antiquorum, et quorumdam philosophorum medii aevi, imo prae oculis hunc errorem habet in praesenti articulo {objectio 2a) et magis explicite, q. 3, a. 8, q. 19, a. 3. Certo cognovit ex Aristotele duas principales formas monismi seu pantheismi antiquorum, id est monismum staticum Parmenidis, et evolutionismum absolutum Heracliti ; in primo res mundi absorbentur in Ente unico et immobili, est velut acosmismus ; in secuncfo e contrario Deus absorbetur in ipsa evolutione mundi, Deus fit in mundof est velut atheismus. Pantheismus autem de necessitate semper fluctuat inter atheismum et acosmismum1. Spinoza sequitur vias Parmenidis in suo realismo absoluto quoad notionem entis substantialis. Hegel e con» trario in suo evolutionismo sequitur potius vias Heracliti.

Sanctus Thomas cognovit insuper pantheismum quorumdam philosophoram medii aevi 5 confutat enim pantheismum materialisticum Davidis de Dinando in q. 3, a. 8, et ibidem pantheismum secundum quem Deus est causa formalis omnium ; Uem C. Gentes, 1. 1, c. 17, 27, 28. Imo confutavit emanatismum pantheisticum neoplatonicorum (Ia, q. 90, a. 1, et C. Gentes, I II, c. 85), qui quodammodo remanebat in doctrina Averroistarum, juxta quos Deus operatur ad extra ex necessitate naturae, aut saltem sapientiae, et pro quibus unicus intellectus erat pro omnibus hominibus (cf. Ia, q. 19, a. 3; q. 76, a. 2; opusc. de Unitaie iniellecius, et C. Gentes, h I, c. 26, 27* 32, 50, 65, 81, 82, 88; I. II, c. 23-27, 31-37, 73, 7&> 78, 85, 87).

Imo prof undissime sanctus Thomas conf utavit pantheismum ostendendo quod in Deo non potest esse accidens; Ia, q.3,a.6, quod Deus requiritur ut Causa extrinseca mundi, simplicissima et omnino immutabilis, dum mundus est essentialiter compositus et mobilis (Ia, q. 3, a. 1-8) quod nihil dicitur univoce de Deo et creaturis (Ia, q. 13, a. 5, 6) et quod creatio est Iiberrima (Ia, q. 19, a. 3). Haec autern omnia saltem philosophice fundantur in quinque viis nunc exponendis, prout perveniunt ad Causam efficientem, mundo extrinsecam, quae. est omnino simplex et immutabilis et proinde realiter et essentialiter distincta a mundo mutabili et composito.

Certo Angelicus haec omnia prae oculis habebat dum scripsit has quinque vias nunc attente considerandas.

Ante examen harum quinque viarum in particulari, aliquid generalius dicendum est, scil. de universalitate et ordine harum quinque viarum et an sit generalissima demonstratio quae quinque vias in confuso praecontineat.

De universalitate et ordine barnm viarum

Quinque viae sancti Thomae sunt universalissimae, prout ex summis xnetaphysicae fontibus sunmntur. "enninus a quo et simul minor, (prius

1. Identincatio enim Dei cum mundo perducit aut ad absorptionem Dei in mundo, aut ad absorptionsm mundi in Deo.

DEMONSTRATTONES EXISTENTIAE DEI ftt enunciata) in qualibet earum, est factum in quolibet ente creato existens, scil. motus vel corporalis vel spiritualis, factum causalitatis, contingentiae,, compositionis ac imperfectionis et ordinationis passive sumptae. Principium autem seu major cujuslibet harum demonstrationum a posteriori est frincipium causalitatis efficientis cum ejus corollario : non est processus in infinitum in causis per se subordinatis. Agitur de suprema causa emcienti motus (ia via), causalitatis causatae (2a via), contingentiae (3^ via), entis compositi et imperfecti (4a via), ac ordinationis mundi (5a via) ; sic praesertim in 4a et 5a agitur etiam de suprema causa exemplari et directiva. Terminus ad. quem harum quinque viarum est existentia Ipsius Esse per s& subsisteniis , quod est omnino simplex et immutabile, ac proinde realiter et essentialiter distinctum a mundo composito et mutabili, Quaelibet enim

L e harum viarum pervenit .ad aliquod attributum divinum, quod non potes praedicari nisi de Ipso Esse per se subsistenti, de quo est sermo, q. 3, a. 4 utrum in Deo sit idem essentia et esse. Ad hoc culmen perveniunt quinqu viae tanquam ad veritatem supremam ordinis inventionis, ex qua postea deducuntur attributa diviria. Haec veritas altissima, quae -sirnul est revelata (Ego sum qui sum) est veiut. clavis aurea totius tractatus de Deo uno ; est culmen viae inveniionis et initium viae judicii in qua ex alto assignant ur rationes supremae rerum. Cf. Ia, q. 79, a. 9,

Hoc attente considerandum est, quia plures, inter quos Suarez1, has quinque vias non intellexerunt, et eas ita mutaverunt ut earum vis probativa non remaneat.

Sumuntur omnes ex legibus eniis finiti seu creati, ut sic, prout quod- Iibet ens finitum, sive sit lapis, sive sit angeius, secundum quinque aspectus generales a Causa prima dependet. Nulla ex his viis sumitur exclusive ex rebus sensibilibus seu physicis, quamvis afferantur exempla sensibilia, prout sunt notiora quoad nos. Id est hae quinque viae possunt iixcipere etiam a factis vitae. intellectivae prout sunt in nostra anima et etiam prout sunt in angelis, id est a motu intelligentiae et voluntatis, a causalitate earum, a contingentia mentis, ab ejus compositione et imperfectione, et ex hoc quod mens nostra vel angelica ordinatur ad aliquid aliud, ut ad verum universale et ad bonum universale ; cf. in nostro articulo ad 2m et Ia, q. 79, a. 4.

Universalitas harum viarum sic exprimi potest.

Omne finitum ens f mobile et dependet a x° Motore immobili^i causans causatum » ia Causa incausata contingens » xo Ente necessario est 1 compositura et imperfectum i Ente perfectissimo et simplicissimo

^ordinatum ad aliquid % Sut>remoordinatore

Ipsum Esse subsistens divin Suarez (Disp. Met., XXIX, sect. 1, n° 7) rejiciendo necessitatem praemotionis move?^ pr° aCtu voluntatis nostrae non admittit universalitatem principii : quidquid creat a^ alio movetuy- Item? non admittendo realem distinctionem inter essentiam 3»m \m et essei non eodem modo intellexit alias vias sancti Thomae, praesertim et 4(10, £t pro thornistis, $uarez tollit vim probativam harum propatiouum.

De Ordine harum quinque viarum*

Ex parte termini a quo hae viae procedunt ab evidentioribus signis contingentiae ad profundiora, scilicet a motu hic et nunc incipienti, qui manifestissime contingens est, ad compositionem et imperfectionem etiam entium quae ante nos fuerunt, v. g. astrorum et totius mundi physici, aut ad comoositionem cujuslibet entis flniti etiamsi ab aeterno existeret ; nec non ad ordinationem cujuslibet entis finiti ad aliquid, v. g. etiam cujushbet intelligentiae finitae ad veritatem.

Ex parte termini ad quem hae quinque viae manifestant jp necessitatem causae firimae, ut est primus motor, prima caus a incausata, pnmum necessarium, 2° fierfectionem causae primae ut est perf ectissima, simphcissima et ordinatrix omnium ad finem.

Unde hae quinque viae incipiunt a facilioribus, a prius notis quoad nos et progressive perveniunt ad profundiora et perfectiora. Hoc clarms apparebit in earum explicatione.

Hic ordo est multo excellentior quam ordo viarum quae exponuntur a theologis qui sanctum Thomam antecesserunt .

Videbimus infra quod aliae demonstrationes traditionales ad has quinque faciliter reducuntur, speciatim probatio a contingentia mentis ad 3am viam, et ad 4™ probatio a veritatibus aetemis quae perducit ld maxime verum, probatio ex desiderio naturali summi boni, quae perducit ad maxime bonum ; et ad 5am probatio ex obligatione morah quae perducit ad Supremum Ordinatorem et Legisiatorem.

An sit probatio generalissima quae in confuso has quinque vias praeconiineat.

Est quidem generalis demonstratio quae faciliter inteJigitur a ratione naturaii, seu a sensu communi, et quae in confuso alia continet. Fundatur in hoc Drincipio, a principio causalitatis derivato : plus seu fierfechus non firoducitur a minori, sed imperfectum producitur a perfechon. Hoc principium praesertim secundum suam primam formuiam negativam est lmmediate evidens, etiam pro sensu communi, et continet in confuso pnncipia quinque viarum ; principia enim trium priorum viarum manifestant necessiidtempHxta. motoris, primae causae incausatae, entis necessarii, et pnncipia aHarum duarum viarum manifestant perfectionem primae causae, prout imperfectum provenit ab Ente perfectissimo, et ordo rerum ab f ntelhgentia suprema.

Proinde haec generalis demonstratio, quamvis confusa remaneat, est fortissima, virtualiter enim continet vim quinque viarum, et m ea expnmitur cognitio naturalis existentiae Dei, cujus spontanea certitudo antecedit certitudinem propiie philosophicam, ab ea confirmatur, et resistit objectionibus, etiamsi nondum explicitani responsionem ad particulares difficultaies Draebeat.

Haec via generalissima sic exponi potest. Plus non producifur a minori, perfectius ab imperfectiori, sed e contrario. Atqui in hominibus contingenter existentibus est esse, vita> intelligeniia, moralitas, quandoque sanctitas. Ergo debet esse prima causa, quae perfectius, a seipsa et ab aeterno, has perfectiones existentiae, vitae, intelligentiae et sanctitatis habeat.

Alioquin pius produceretur a minori, ut fateri debet evolutionismus absolutuS; qui est probatio per absurdum existentiae Dei omnino perfecti et a mundo distincti.

Principium hujusce demonstrationis generalis reducitur ad formuiam negativam principii causalitatis, jam expressam a Parmenide : ex nihilo rdhil fit, scil. ex nulla causa ndhil fit ; si autem plus seu perfectius produceretur a minori seu ab imperfectiori, istud plus entis esset sine causa. Unde communiter theologi dicunt : post creationem non est plus entis, sed plura entia ; id est : non est plus entis intensive, seu plus perfectionis, quia quidquid perfectionis est in mundo eminentius praeexistebat in Deo.

Minor hujusce probationis est factum ab omnibus admissum. Principales perfectiones quae sunt in mundo, sunt esse, vivere et inteiligere ; sunt in hominibus. Hornines autem manifeste sunt contingentes, quia nascuntur et moriuntur.

Unde sequitur conciusio : ab aeterno existit ens, vita, intelli geniia ; imo ab aeterno existit Ens a se, Vita a se, Intelligentia a se. Alioquin, si solum existerent ab aeterno entia contingentia, cum ista non habeant in. seipsis rationem suae existentiae, nullam rationem essendi haberent Aliquod ens contingens non necessio exigit aliud ens contingens ut causam, sed ambo necessario requirunt Ens necessarium*

Haec igitur demonstratio fortissima est, etiamsi nondum explicite respondeat particularibus difncultatibus postea examinandis. Sic explicatur quod perseverat certitudo rationis naturalis, seu sensus communis, etiamsi nesciat explicite omnibus objectionibus respondere. In hoc sensu vere dictum est : « Mille difHcuItes ne font pas un doute », mille difficultates non generant unum dubiurn, dummodo non destruant medium demonstta- r 9 ionis conclusionis assertae, seu ejus principium, sed quasi ab extrinseco onantur.

De qainque vils saneti Thomse, ut sunt in Summa Theoiogica et prout illustrantur a subsequentibus articulis.

Alibi 1 longe examinavimus has quinque vias, quas in diversis operibus suis exposuit sanctus Thomas, praesertim in CommenL m Physicam Anstotelis, VIII, lect. 9 sqq. in Metaphys. XII, lect. 5 sqq, ; I C. Gentes, c- 13, 15, 16, 44 ; II, c. 15 ; III, c. 64 ; de Verit., q. V, a. 2 ; de PoL, q. III, a* 5 ; Compend. TheoL, cap. III.

Ntinc autem breviter eas consideramus ut sunt iti Summa Theologica, et ut illustrantur a subsequentibus articulis ejusdem opens.

Ouaelibet harum viarum procedit ex aliquo facto (existentxae motus, causalitatis causatae, apparitionis entium contmgentium, imperfechotns eorum, ordinis mundi), et ascendit ad Deum per pnncipium causahtatis et ejus corollarium : non est processus in inhnitum in causis per se subor- dinatis.

Factum : « Certum est et sensu constat aliqua moveri in hoc mundo. » AeJtur de motu seu mutatione secundum totam suam extensionem, pnmo qSdem de mutatione physica (substantiali, locali, f^^^^ tiva, seu augmenti), et etiam de motu spintuali xpsms uueUigentiae nostrae et voluntatis, ut constat ibid., ad et I», q. 79. 4 i <l- M*

a 4 ad * ; c. 105, a. 2, 3.4-5; I» I?ae. 9> a- 4- ' "principium : « Omne autem quod movetur ab alio movetur. » hoc prmcipium est necessarium et universalissimum. Motus enim est -transitus ue potentia ad actum. seu de indeterminatione ad determmationem «jDe lotentia autem non potest aliquid reduci in actum, msi per ahquod ens « actu , nec est possibile ut idem secundum idem sit simui in-actu et W potentia » In eodem ente quidem una pars alteram movere potest, ut fit m vivente ; si vero pars movens ipsa movetur, motu alterius ordmis, cunc motor^ extrinsecum et superiorem exigit. Unde quidquid ^movetur, sive sit corpa* sive sit anima, vel spiritus, ab alio movetur. Cf . I*. q. 105. 5 » <P« relatio mter causam et effectum consideratur ordme .inverso -.

Insuper in moventibus fer se subordinatis non potest esse processus M infinitum. Non agitur de moventibus praeteritis ut sunt generantes m serie generationum animalium et hominum ; nam haec «jov^a acc^n taliter et non per se subordinantur, nec ampnus mflmmt « Undr -w. impossibile, ait sanctus Thornas, quod homo generetur ab homme m mnm, tum ». I-. 0. 46. a. 2, ad 7. Sed repugnat motum habere suam. rationem omumo suffi cfentem vel causam primam in hac serie praetenta, etiamsi esse

■u Pmres agnostici objiciunt : prindgtam qmdpM mvtturab alio movstur ia^^J fit, et ex snte ia actu (jam d aliquid fit ex ente indetermin ietsrminato) non &tcm.l** s&tua noa fit statnaj ; ergo inato ssu ex ente in wtentia (v. g. «K Ugao fit SHJU^,

Nec admitti potest «g| ^V^^S^™-^^^^ minus perfectum quam. ta quod fst, et plus seu Pe*ie^l~1? J3 QUod sunt _ures Nec hoc argumentum I»? viae suppomt contra Pa^l"S1?u^e|e?VoteS, adfiuc substantiae ab invicem distinctae etiamsi daretur ^ suu^si^T et si haec dici deberet : quidquid movetur ab auo moverur v«l ab a Ua part- _suup^ .s pars ipsa movetur, requiritur motor non spatiahter supenor, sed quaiitax.ve ^ superior.

DEMONSTRATIONE5 EXISTENTIAE DEI 115 infinita, motorum, qui et ipsi moti sunt. Si haec series est ab aeterno, insufficiens est ab aeterno, non est ratio sui.

Agitur ergo de moventibus nunc actualiter influentibus et per se subordinatis : ut dicet sanctus Thomas, Ia, q. 46, a. 2, ad 7 « processus in infinitum esset impossibile, si generatio hujus hominis dependeret ab hoc homine, et a corpore elementari, et a sole, et sic in infinitum »* Ita dicimus : luna attrahitur a terra, terra autem a sole, sol ab alio centro. Et in hac serie ascendenti, non potest esse processus in infiniturn. Si enim omnes motores per se subordinati recipiunt infiuxum quem transmittunt, ita ut non sit primus motor dans rnotum absque infiuxu superioris motorisf. nunquam erit motus. Ita horoiogxum, etiamsi multxplicetur numerus rotarum, nunquam movebitur sine machina motrice, seu sine intensione vel elasticitate alicujus metalli, aut sine vi aiicujus ponderis.

Ergo necesse est devenire ai aliquod primum movens, quod a nmUa moveatur, et hoc omnes inielligunt Deum} secundum definitionem nominalem DeL Hic primus motor est immobilis, non ea immobilitate inertiae, vel potentiae passivae, quae imperfectionem importat et inferior est rnotu, sed ea immobilitate acius} qui non indiget praemoveri ut agat. Aliis verbis, oportet devenire ad primum motorem, qui per se agit, qui est suum agere (cf. Ia, q. 3, a. 6 ; q. 9, a. 1 ; q. 25, a. 1, ad 3; q. 54, a. i) et consequenter suum esse, nam operari sequitur esse et modus operandi modum essendi (Ia, q. 25, a. 2), Unde primus motor universalissimus corporum et spirituum debet esse Acius furus, absque ulla potentialitate admixta, in linea operandi et in linea essendi ; et proinde, ut clarius apparebit I*% q* 3, a. 4, deb-et esse Ipsum esse subsistens1. Jam constat hunc primum motorem transcen-' dere omnino mundum mutabilem. Cl q. 3, a. 8. Videbimus infra (Ia, q. 19. a- 3> <!♦ 25, a. 2, ad 3m) quod Causa prima est libera, et quod ex ejus actione aeterna sequitur novus effectus in tempore, quandc ipsa vult, et ab aeterno

Sic confutatur evolutionismus absolutus, juxta quem ipsum fieri seu evolutio creatrix, pliaenomenis subjacens, est principiurn omnxum rerum.

1. ObjicituY : ex principio conservationis ensrgiae, quantitas totalis energia.e (aci.uahs et potentialis) in omnibus suis transformationibus remanet sadem. Atqui v ^ pnmx motoris a raundo distincti rnutaretur, id est augeretur, hasc ouantitas totaiis. Ergo non datur hic innuxus.

ntn* j $0^eiur E>ist. majorem ; quantitas totalis energiae manet eadem secundum aeqmvaienuam concedo ; secundum ideniiiatem absohitam, nego. Eodem modo distin- secund insuper ex hoc ipso quod transformatuy energia apparet eam non esse eanidem i-um tdentitatem absoiuiam. Haec identitas absoluta non on est nisi in causa. quac

S^um agere et suum esse, et quae proinde non transformaiur. - anter quantitas totalis energiae humanae remanet quasi eadem in rnundo et men renovantur homines. Imo commuuiter « generatio unius est corruptxo alterius »; lib P?^1(lue pnncipium conservationis energiae non excluderet influxum invisibilem ertatis nostrae aut Causae primae, nisi probatum fuisset mundum esse systema B«_h*^** . Persei*verans absque infiuxu "invisibiii Superioris causae. Hoc autem _r°Har+ ?e5uit- Probatur solum approximative ex experientia aequivalentia energiae P-oauctncis cum energia producta. Unde hoc principium non magis opponitur huic P rniae viae, quam antiquum principium « generatio unius est corruptio alterius ».

Hoc est impossibile, cum ipsum non sit ratio sui ; continet enim aliq uid novum, quod non eSrcitur a seipso, secus plus produceretur a minori, ens a nihiio. Hanc absurditatem fateri debent illi qui admittunt evolutionem ascendentem in qua perfectius producitur ab imperfeciiori1.

2a VIA, EX RATIONE CAUSAE EFFICIENTIS.

Facium a quo incipit haec via sic exprimitur : « InvenUur in isiis sensibilibus esse ordinem causarum efficientium » v. g. earum quae aecessa» riae sunt non solum ad productionem sed ad conservationem vitae vegetativae et sensitivae in superficie terrae. Et ex causaliiate causaia, mens elevatur ad Primam causam incausaiam, quae necessaria est non solum ad productionem sed ad conservationem rerum in esse, ut infra dicitur I*, q. 104, a. 1 et 2. Unde haec via est quodammodo profundior quam probatio ex motu, sed processus est fere idem. Illustratur ex his quae infra dicuntur Ia, q. 104, a. 1 et 2, de Deo, ut conservat res in esse; eadem relatio dependentiae ibi consideratur ex alto, non via inventionis. sed via judicii, a Deo descendendo ad creaturas.

Minor prius enuntiata probationis nostrae est : invenimus in mundo causas efficientes fter se subordinaias ; v, g. omnes causas cosmieas, quae sunt necessariae non solum ad productionem sed ad conservationem plantae vel animalis, ut activitas chimica aeris, pressio atmospherica secundum determinatum gradurn. calor solaris, etc Hujusmodi auiem causae supponuni causam primam incausaiam* Nam, ex una parte, impossibile est quod « aliquid sii causa efficiens suiipsius, quia sic essei prius seipso >h Ex altera parte, imfcssihile est in causis efficieniibus per se subordinaiis ei nunc infiueniibus procedere in infiniium, ut jam ostensum est in prima via. Ergo existit extra et supra sexiem mundanarum causarum efficientram, causa prima, quae causam non habeat, seu causa incausaia,

1. Suarez {Disp. Met. 29, sect. 1, n° 7) contra hanc primam viam objecit, quia, quamvis mera potentia non possit transire ad actum nisi praemoveatur, tamen, juxta ipsum, virtualitas , seu acius viviualis potest semetipsum ad actum reducere absque praemotione. Atqui voluntas nostra non est mera potentia passiva, sed est activa, et actus virtualis. Ergo non indiget praemoveri ut agat. Froinde principium prixnae viae non est ita universaie et nectssanum ut dictum est.

Respondetur. Haec objectio emminatur a Joanne a sancto Thoma in I£m. q. zt disp; 3, a. 2,n°6. Solutio satis facilis est. Ipse sanctus Thomas post Aristotelem admlttlt .medium inter potentiam etiam activam et ejus actum seu actionem, scilicet liabitum y. g. artis, scientiae, virtutis, quo pofcentia constituitur in actu primo. Quaestio est igitur : an hic actus primus pcssit semetipsum reducere ad actum secundum absque praemotione superioris causae* Respondet sanctus Thomas negative, quia actus primus est in potentia ad actum secundum, tanquam ad aliquid novum et perfectius ; nam quando apparet actus secundus est aliquod fieri, aliquid novum fit. Hoc fieri praesupponit potentiam activam quae non erat sua activitas, quae non erat suum agere, imo quae statim antea non agebat ; sed solum agere poterat. Ideoque actusprimus, qui vocari potest acius vivtualis (vei virtualitas de qua loquitur Leibnitzius) non potest semetipsum ad actum reducere, absque praemotione superioris agentis.

Ex hac objectione apparet quod Suarez, rejiciendo praemotionem divinam per respectum ad actum voluntatis nostrae, non vidit vim prooativam primae viae sancti Thomae. Si autem voluntac non indiget praemoveri ut agat, plus procedit a rninori, perfectius ab imperfectiori.

omnino independens ab aliis. Causa autem incausata debet esse suum agere, et etiam suum esse, quia operari sequitur esse, et modus operandi sequitur modum essendi. Imo est ipsum esse subsistens, ut clarius constabit q. 3, a. 4, et proinde merito vocatur Deus, id est : respondet definitioni nominali Dei. Sic supra energiam physicam caloris, aut electricitatis, aut magnetismi, requiritur Causa omnino incausata, de qua dicitur in liturgia : « Rerum Deus tenax vigor, Immotus in te permanens. Lixcis diurnae tempora Successibus determinans. »

3a VIA, EX CONTINGENTIA RERUM MUNDI.

Haec tertia via sicut aliae incipit a facto experientiae, quod se habet ad modum minoris in demonstratione : invenimus in rebus quaedam, quae manifesie sunt contingeniia , id est, quae possunt esse et non esse. Quotidi enim plantae et animalia generantur et pereunt, seu desinunt esse. Imo, teste scientia, tempus fuit in quo non erant in mundo plantae, animalia, homines, in quo corpora caelestia non existebant qualia sunt, sed solum in statu nebuloso. Hoc factum contingentiae rerum corruptibilium illustratur sequenti principio :

Eniia auiem contingeniia, cum non habeant in se rationem suae existentiae, de necessitate praesupponunt Ens necessarium, a se exisiens.

Alioquin nihil esset. Si aliquando non fuisset Ens necessarium, tunc nihil esset.

Ergo necesse est quod aliquid sit necessarium. Insuper, si aliquid est solum hypoikeiice seu physice ei non absolute et metaphysice necessarium (ut materia cosmica necessaria est ad omnes mutationes), tunc « habet causam suae necessitatis aliunde ». Sed non est possibile procedere in infinitum in necessariis, quae habent causam suae necessitatis. Ergo requiritur ens non hypothetice, sed absoluie neeessarium, ut causa omnium aliorum. Cf. I» q. 44, a. 1.

Difhcultas est quia forte hoc ens necessarium ens necessariutn :

a m et stc non est Deus. Ad hoc respondetnr : hoc autem ™

!Lf?.n ! C°L 6ntium contin§entiura, etiamsi haec esset infinit* ^

C* ™ temP°re' ^uia multiplicatio contingentiura illa relinquit in

'T-^T*- T ^ COnstituit ens ^cessariura, quam coHectio etxara rafinita dementmm homini intelligenti aequivalet ; b) non est lex contmgenaum, cum existentia hujusce legis ab existentia coniingenfmm dependeat ; c) non est substantia communis omnium phaenomenorum "ram haec substantia esset subjectum motus (i» via), et perficeretur ; sic uno momento careret aliqua perfectione contingenti, quam producere nequiret qma nunquam potest esse plus entis seu plus perfectionis quara antea! non neCes,s™ P°test df e, non vero recipere, potest determinare

ZI J?< 1 dCbet habere a SC et ab aeterno q^quid habere

Potest (cf. q 3, a. 6 : in Deo, Ente necessario, non potest esse accidens.)

, imo ex hoc ipso quod Ens necessarium habeat esse a se, ejus essenfia o AN DEUS SIT

IIo non solum est quid capax existendi, existentiam recipiens et Hmitans, sed est Ipsum esse subsistens, ut clarius apparebit q. 3. a. 4-

4» VIA, EX GRADIBUS PERFECTIONIS IN ENTIBUS.

Haec via manifestat praesertim perfectionem primae . causae. Sic

ftiMP in rebus aliquid magis et minus bonum, verum, nobtle , sdl. ens et proorietates ejus transcendentales et analogae : unurn, verum, bonura, nulchrum. suscipiunt magis et minus (quod non venficatur de perfectionibus specificis nec genericis). V. g. diverso modo et gradu bomtatero habent lapis, fructus, equus, magister, sanctus ; item umtate praecM soirif us corpori, veritate eminent principia supra conclusiones, propositiones necessariae supra contingentes ; pariter vita secundum diyersos gradus invenitur prout est vegetativa, sensitiva, intellectiva, moralis, er moralis in alto gradu ut sanctitas. Hoc factum inaequalis perfectioms entium illustratur sequenti principio :

Magis et mimis dicuntur de diversis, secundum quod appropmquant diversimode ad aliquid quod maxime est et est causa aiiorum.

Ad intelligentiam hujusce principii ejus termini sunt exphcandi ;

i° Agitur de.diversis : multa autem diversa ex se non reddunt rahonem unitatis simihtudinis quae in eis invenitur ; brevius : multitudo non reddit rationem unitatis, quae in ea participatur. Quia quae secundum se dtversa sunt non secundum se conveniunt in aliquod unum, Cf. mfra, q. XI, a. i, ad 2 : « Ipsa multitudo non contineretur sub ente, nisi contineretur aliquomodo sub uno » ; sic ea quae sunt multa numero sunt unum specie, et quae sunt speciebus multa sunt unum genere, et quae sunt multa processibus, sunt unum principio. Cf. sanctum Thomam in Met., I. IV, lect. 3 : prius concipitur ens, deinde non ens, postea divisic, et unum seu mdivisum, denique multitudo, quae secundum rationem et secundum rem est posterior unitate.

2° Agitur de perfectionibus absolutis, entis, veri, boni, quae dicimtur secundum magis ei minus de diversis ; id est dicuntur modo imferfecio de entibus finitis. Imperfecium autem est composiium ex perfectione et ex capaciiaie limitaia hujusce perfectionis. V. g. bonitas invenitur diversirnode in lapide, in fructu, in equo, in bono magistro, in sancto, et in omnibus est finito modo, quamvis ipsa bonitas secundum se non sit limitata ; nullam imperfectionem involvit in sua ratione formali.

Compositum autem ex perfectione et ex capacitate limitata hujusce perfectionis indiget causa; quia ut ait sanctus Thornas Ia, q. 3> a. 7 : « Quae secnndum se diversa sunt (perfectio et capacitas ejus limitata) non conveniunt in aliquod unum, nisi fer aliquam causam adunanvem %psa ». Ratio est quia unio plurium praesupponit unitatem. Multitudo non reddit rationem unitatis quae in ea est imperfecte. Unio secundum compositionem, .aut secundum similitudinem, praesupponit Uniiatem superiorem. Agitur

DEMONSTRATIONES EXISTENTIAE BEI e de causa exemplari et simul de causa efflcienti, quia causa exemplaris sine efficienti non exercite aliquid producit.

(c Est igitur aliquid quod est verissimum, et optimum, et ncMissimum et maxime ens ; nam quae sunt maxime vera sunt maxime entia. % ' Ita sanct- s Thomas. Quare vero addit : « Ouod autem dicitur maxime tale... esi causa omnium?... » — Hoc addit ad ostendendum quod Maxime verom, bonurn et ens, proprie correspondet. definitioni nominali Eei, seu SapremiEntis, etCausae omnium entium ; propterea infine sanctus Thomas dicit : « Et hoc dicirnus Deum. » Si hoc rnaxime Ens non esset causa omnium entium, non corresponderet definitioni norninali Dei.

Quidam putaverunt quod, ante hanc additionem de causalitate, ipsa probatio non procedit secundum viarn causalitatis : sed non est alia vii ad existentiam Dei probandam, ut supra dictum est. q. 2, a. 2 ; et perv niendum est non solum ad conceptionem idealem Boni supremi, ad. modum exemplaris a nobis concepti, sed ad Bonum supremum vere existens extra mentem, et vere, exercite, causa aliorum entiurn.

Confirmatur haec interpretatio ex his quae dicuntur de Pol. q. 3, a. 5 : « Oportet si aliquid unum communiter in pluribus invenitur, quod ab aliqua una causa in illis causetur ; non enim potest esse quod illud commune utrique ex se ipso conveniat, cum utrumque, secundum quod ipsum est, ab altero distinguatur, et diversitas causarum diversos effectus producit..,

« (Insuper) cum aliquid invenitur a piuribus diversimode participatum^ oportet quod ab eo in quo perfectissime in venitur, attribuatur omnibus illis in quibus imperfectius invenitur. Nam ea quae positive secundum magis et mtnns dicuntur, hoc habent ex accessu remotiori vel propinquiori ad aliquid unum ; si enim unicuique eorum ex seipso illud conveniret, non esset ratto ctir perfectius in uno quam in alio invenireiur. »

Item C. Genies, h II, c. 15. « Quod alicui convenit ex natura sua et non ex aliqua causa, minoratum in eo et deficiens esse non potest. »

Hoc argumentum differt absolute ab argumento anselmiano, non enim mcipit ab idea entis perfecti, sed a realibus perfectionis gradibus in mundo existentibus ; ideoque via causalitatis exemplaris et efficientis Ens periecassimum attmgit, prout entia imperfecta actuahter existentia a reali perfectionis Fonte originem trahunt.

... . * q- 44. a. 1, idem argurnentum invenitur sed modo inverso, .d.cer a Deo descendendo, prout eadem relatio dependentiae potest sc derari aut ab imo aut ex alto In hac lorn ^i+^J- "7" t'^?v'.0,' C0YS1" ,. , . .. .t ,. tu- in noc 1000 Qicitur : « altquid tnvenitur tn ahquo per parhcipahanem, necesse est quod causetur in ipso ab eo cui essenttahter convemt, sicut ferrum fit ignitum ab igne. Ostensum est autem supra, q. 3, a. 4, quod Deus est ipsum esse per se subsistens, et iterum

3 f \ *U°d CSSe subsistens non Potest esse nisi unum ; sicut si a.Dedo esset subsistens, non posset esse nisi una, cum albedines multiplicentur secundum recipientia . . . Necesse est igitur omnia quae diversifi tur secundum diversam participationem essendi, ut sint perfectius „ ,„> P^ecte, causan ab uno primo ente, quod ferfectissime est. Unde et Plato 1 quod necesse est ante omnem multitudinem ponere unitatem. »

canet minus

Sic ergo per hanc quartam viain requiritur Maxime ens, maxime unum, maximum verum et bonum, imo Esse purissimum non distinctum ab aliqua capacitate .limitata in qua reciperetur. Sic maxime ens debet se habere ad Esse identice, ut A est A. Debet esse Ipsum Esse per se subsistens (cf. q. 3, a. 4). Et proinde jam apparet quod hoc Supremum Ens, sua ahsoluta ideniitate quae excludit compositionem, imperfectibnem, mufcabilitatem, transcendit omnino mundum essentialiter compositum et imperfectum. Cf. q. 3, a. 8.

Hanc probationem sanctus Thomas applicat intellectui (Ia, q.79, a.4), veritati (C. Genies, I. II, c. 84), bono (IMI*6, q. 2, a. 7 et 8), legi naturali (Ia IIae, q. 91, a. 2).

i° Applicaiio ad intellecium nostrum : Ia, q. 79, a. 4 : « Semper id quod pariicipai aliquid et quod -est mobile et imperfectum, praeexigit ante se aliquid, quod esi per esseniiam suam tale, et quod est immobile et perfectuffl. Anima autem humana intellectiva dicitur per participationem intellectualis virtutis. Cujus signum est, quod non tota est inteliectiva, sed secundum aliquam sui partem. Pertingit etiam ad intelligentiam veritatis cum quodam discursu et motu arguendo. Habet etiam irnperfectam intelligentiam... Oportet etgo esse aliquem altiorem intellectuxn, quo anima juvetur ad intelligendum ». Et hic altior intellectus debet esse Ipsum intelligere subsistens (Is, q. 14, a. 4).

2° AppUcaiio ad veritates aeternas : inteiligimus veritates quae sunt saltem negative aeiernae, absolute necessariae et universales, ut principium contradictionis ; eorum autem necessitas absoluia, qua regitur omnis intellectus finitus et omne ens contingens possibile et actuale, indigei fundamento necessario actualiier exisienii. Ergo hoc fundamentum necessarium et aeternum existit, est ens necessarium et intelligentia aeterna.

Sanctus Thomas dicit aequivalenter in C. Gentes, 1. II, c, 84 : « Ex hoc I quod veritates intellectae sint aeternae quantum ad id quod inteliigitur, non potest concludi quod anima sit aeterna, sed quod veritaies intelleciae fundentur in aliquo aeterno. Fundantur autem in ipsa prima Veritate, sicut in causa universali contentiva omnis veritatis », Id est fundantur, secundum quartam viam, in maxime vero.

Manifestum est quod necessitas absoluta principii contradictionis qua regiiur omne ens reale, possibile et actuale, non sufficienter fundatur in ente contingenti, nec in diversis naturis entium contingentium ; multitudo non reddit rationem unitatis. Requiritur uniim supremum verum. Pariter primum principium ethicae : bonwn est faciendum et malum viiandum (Ia IIae, q. 94, a. 2) fundatur proxime in natura boni honesti ad quod voiuntas nostra ordinatur, et altius in Bono supremo et in maxime Vero.

• Sic lex naturalis in rationali creatura est « participatio legis aeternae ». I& ilas, q, 91, a. 2. Hoc corroboratur ex quinta via, prout ordinatio passiva voluntatis nostrae ad bonum hoiiestum faciendum praesupponit ordinatio* nem activam supremi Ordinatoris seu legisiatoris.

30 Applicaiio ad nosirum naiurale desidermm beatiiudinis in communi. Magis cL minus dicuntur de diversis bonis, secundum quod diversimode appropinquant ad summum bonum. Ex hoc psychologice provenit quod, concipiendo bonum universale, naturaliier desideramus bonum non finitum (vi principii fmalitatis : omne agens agit propter finem). Et desiderium istud, ut est naturale, non potest esse inane. Hic, non agitur de desiderio conditionaii et inefficaci visionis beatificae, sed de desiderio naturali beatitudinis naturalis, quae non potest esse in aliquo bono finito, sed in bono supremo naturaliter cognito et dilecto. Unde dicit sanctus Thomas ja iiac^ q. 2) a. 7 : « Bonum, quod est ultimus finis, est bonum perfecium complens boni appetitum. Appetitus autem humanus, qui est voluntas, est boni universalis. Quodlibet aut bonum inhaerens ipsi animae, est bonum participatum , et per consequens particulatum. Unde impossibile est, quod aliquod eorum sit ultimus finis hominis ». — Et ibidem a. 8 dicitur : « Ex quo patet, quod nihil potest quietare voluntatem hominis, nisi bonum universale; quod non invenitur in aliquo creato, sed solum in Deo : quia omnis creatura habet bonitatem participatam. »

Brevius : si existit in rerum natura naturalis appetitus boni universalis, cum bonum sit non in mente sed in- rebus, debet esse bonum universale seu perfectissimum. Alioquin existentia hujusce appetitus seu desiderii naturalis esset cpntradictio psychologica. Hoc naturale desiderium tenderet ad bonum sine limite et ad illud non tenderet.

Hoc argumentum saltem pro sapientibus est apodicticum, debet esse lucidissimum pro angelis. Est applicatio 4ae viae cum adjunctione principii finalitatis : omne agens agit propter finem, desiderium naturale non potest esse inane. — Corroboratur hoc argumentum ex 5a via, prout ordinatio passiva voluntatis nostrae ad bonum non finitum praesupponit supremum Ordinatorern.

5S VIA, EX ORDINE MUNDI SEU GUBERNATIONE RERUM.

Videmus quod aliqua quae ratione carent, operantur propter finem. Hoc est factum et simul minor hujusce demonstrationis. Mirabilis enim ordo et finaliias apparet in regularissimo motu astrorum, prout vis centrifuga ac centripeta ita moderentur, ut in suo orbe astra celerrime et perfecta harmonia moveantur. Altior unitas et simul varietas invenitur in organismo plantarum, animalium, hominis. Finalitas seu ordo ad finem evidenter apparet in evolutione cellulae primitivae embryonis3 quae in sua simplicitate virtualiter continet totum complexum et determinatum organismum animalis hujusce speciei potius quam alterius, v. g. leonis potius quam canis ; naec evolutio manifeste tendii ad determinatum finem, unde Claude Bernard loquebatur de « idea rectrice » hujusce evolutionis. In hoc est vere aliquid mirabile. Pariter organa animalium sunt apta ad ialem iunciionem potius quam ad alteram, v. g. oculus cum innumerabilibus suis conditionibus et cellulis ad hanc operationem simplicissimam quae est visio, auris ad auditionem, Item instinctus et operationes animalium ordinantur ad determiaata op era, y. g. operatio apis ad alvearium construendurn et mel producendiun.

Haec ftnalitas praesertim manifestatur, dicit sanctus Thornas, « ex hoc quod naturalia agentia irrationalia semper aui frequentius eoiem modo o&srantur, ut ccnsequantur id quod est optimiini ». Si Deus creasset unum sclum octtium manifeste ad visionem ordinatum, hoc jam esset mirabile. Huid oftinmm, terminans operationem, meretur proprie nomen finis, nam Snis est bonum propter quod agens agit, — Imo antequam probetur existentia Dei, evidens est prlncipium Snalitatis : « Omne agens agii propter finem* » Ut dicit sanctus Thomas Xa II&e; q. i, a. 2 : « Agens non movet, msi c% intentione finis (nisi tendat saltem inconscienter ad finem). Si enim aeem non esset determinatum ad aliquem effecturn, non magis ageret hoc, quam illitd. Ad hoc ergo quod determinatum effectum producat, necesse est quod determinetur ad aliquid certum, quod habet rationem fims. » Item Ia, q. 44, a. 4 ; C. Gentes, L III, c. 20

Non sufficit recurrere ad casums nam casus est causa per accidens, et proinde non est causa eorum quae semper et naturaliter eveniunt, alioquin id quod est per accidens, non accideret eo quod est per se, sed illud antecederet et fnndaret ; essentiale reduceretur ad accidentale, quod esset inintel- Mgibile et absurdum ; mirabilis ordo rerum proveniret a privatione ordinis, plus a minori. — Nec sufficit recurrere ad solam causam efficientem, rejecta causa fmali ; tunc enim non assignaretur ratio cur agens (v. g. organum) talem determinationem habeat, nec ratio cur agens agat potiusquam non agat ; actio esset sine ratione essendi. Potentia et inclinatio agentis est essentialiter ad aliquid, sicut imperfectum ad perfectum. « potentia dicitur ad acfum », v. g. visus ad visionem. Certa est igitur existentia finalitatis in xnundo, cujus ordo est apta dispositio mediorum ad finem. (Cl Aristotelem, Physica, 1. II, c. 8 et sqq. Comment. sancti Thomae, lect. 7-14). Nunc existentia ordinis seu finalitatis in mundo illustratur sequenti principio, quod est major hujusce demonstrationis.

Ea autem quae ratione carent, non tendunt in finem, nisi directa ab aliqua suprema Inielligeniia. Etenim ordinari praesupponit ordinare, quod pertinet, non ad imaginationem, sed ad intellectum : « Sapientis est ordinare. » Quare ? Quia sola intelli gentia cognoscit rationes essendi rerum, finis autem est ratio 'essendi mediorum.< Ut dicit sanctus Thomas, Ia IIae, q. 1, a. 2 : « IHa quae ratione carer.t, tendunt in finem propter naturalem inclinationem, quasi ab alio mota, non a seipsis, curn non cognoscant rationem finis » ; animalia cognoscunt solum sensibiliter rem quae est finis, non vero rationem finis. Si igitur non esset Intelligentia ordinatrix, gubernans mundum, ordo et ihtelligibilitas, quae sunt in rebus, provenirent ab inintelligibilitate, et ipsae intelligentiae nostrae a causa caeca et ininteiligenti, plus a minori, quod est absurdam. Hoc intellexit Anaxagoras, qui propter hanc assertionem valde laudatus est ab Aristotele (Met. , 1. I, c. 3).

Ergo est Ens supremum inielligens^ a quo omnes res naturales ordinantur in finem.

Obiicit Kantius : ex hoc probatur solum existentia alicujus intelli- sicu enim exigeretur altior ordinatio activa; supremus Ordinatpr nequ.it ad aUud ordinari, debet igitur esse ipsum InielHgere ei ipsum Esse suhsistens, ut clarius apparebit q. 3> a* 4> et <!• x/h a- 1 ei: 4*

Haec probatio sicut praecedentes est universalissima 9 incipit a quolibet ordinato ad finern et ascendit ad Qrdmatorem supremum, Sic aequi- valenter incipit aut ab ordinatione visus ad visionem, auditus ad auditionem. aut ab ordinatione intellectus ad intellectionem veritatis, voluntatis ad volitionem boni.

1t sub isto aspectu ad hanc viarn reducuntur probationes existen-

E tiae Dei i dum et maium vitanaum, et pe: tudinem, seu ad bonum non limitatum, quod in solo Bono per essentiam seu in Deo invenitur.

Manifestum est quod haec duplex ordinatio voluntatis praesupponit Ordinatorem supremum, sicut ordinatio visus ad visionem. Haec probatio debet esse lucidissima pro angelis, eo ipso quod vident suam voluntatem ordinatam ad bonum universale, statim absque discursu vident hanc ordinationem passivam praesupponere ordinationem activam Suprerni Ordinatoris. <c Ordinatio non est absque ordinatore » C. Gentes, h III, c, 38.

Haec 5a via prout procedit ex ordine mundi, v. g. ex harmonia motuum stellarum, faciliter cognoscitur saltem in confuso a ratione naturali, propterea dicitur in 1. Sapientiae XIII, 1 : « Vani sunt homines, in quibus non subest scientia Dei, et de his quae videntur bona, non potuerunt intelligere eum qui est, neque operibus attendentes agnoverunt quis esset artifex. » — Unde Psalmista ait : « Caeli enarrant gloriam Dei ». Ps. XVIII, 2. De hac cognitione naturali existentiae Dei, cf. sanctum Thomam, C. Gentes, L III, c. 38.

De eosicursu imram quinqoe viaiura

Jam in fine cujusvis harum viarum notavimus quamlibet ducere ad praedicatum divinum, quod convenire nequit nisi Ipso Esse subsistenti, ut explicite ostendetur q. 3, a. 4. Hic articulus erit terminus ascensus rationis a sensibilibus ad supremam Causam, seu terminus viae inventionis existentiae Dei, et initium viae judicii seu syntheseos, quae attributa: divina deducit et de omnibus rebus judicat per ^ltissimam causam (cf. q. 79» a. 9.).

Etenim primus motor debet esse suum agere, et proinde suum esse, panter ptima causa incausaia, item ens necessarium, similiter ens perfectisstmum, item supremus gubernator. Sic veritas suprema philosophiae christianae, seu veritas fundamentalis viae judicii est : « In solo Deo essentia ei esse sunt idem ». Deus est « Qui est », Exod. III, 14. Haec est clavis aurea totius tractatus de Deo uno, in culmine aedificii.

Haec sunt igitur praecipua argumenta metaphysica, ad quae omnia aiia reducuntur. Si diligenter considerantur, in illis apparet contra agnosticos modemos, existentiam Dei, mundum transcendentis, negari non posse, quin negetur principium causalitatis : « Omne contingens, mutabile, composiium et imperfectum, ordinaium, est causatum » ; sic requiritur causa. •prima immutabilis, simplicissima et perfeciissima. — Principio autem causalitatis negato aut in dubium revocato, oportet negare aut in dubium revocare principium contradiciionis , nam « contingens incausatum » esset quid existens neque a se, neque ab alio, et proinde non distinctum a nihilo, cum nullam rationem essendi haberet. Rueret ipsum principium contradictionis : « ens non est non ens », seu principium identitatis : « ens est ens, non ens est non ens. »

E contrario si principium contradictionis vel identitaiis est lex suprema nostrae rationis et reaiitatis, suprema realitas debet esse ipsa identitas realis essentiae ei esse> seu Ipsum esse subsistens. Sic quinque viae ad probandam Dei existentiam coadunantur in mirabili oppositione inter principium ideniiiatis et muiabilitaiem et compositionem mundi, ita ut statim appareat, in hac oppositione, contingentia mundi et ejus dependentia ab Ente immobili et simplicissimo, cujus nomen est : « Ego sum qui sum.y*

Unde necesse est omnino eligere inter existentiam Dei, mundum transcendenlis et negationem valoris realis principii contradictionis quae invenitur in evolutionismo absoluto, juxta quem moius seu fieri est ratio sui1, ac proinde perfectius producitur ab imperfectiori et contradictoria identificantur in ipso fieri universali. Sic evolutionismus absolutus nobis apparet ut irrefragabilis demonstraiio per absurdum existentiae veri Dei, mundum transcendentis ; nam haec existentia negari nequit, quin negetur valor reaiis primi rationis principii, et ponatur absurditas radicalis frr prmcipio ornnium rerum. Si enim Deus vere est ens absolute necessarium, sublato Deo. ponitur radicalis absurditas in principio omnium rerum.

Haec radicalis absurditas hujusce systematis apparet in prima propositione darnnata in Syllabo Pii IX : « Nullum supremum, sapientissimum, providentissimurnque Numen divinum existit, ab hac rerum universitate distinctum, et Deus idem est ac rerum natura et idcirco immutationibus obnoxius, Deusque reapse fit in homine et in mundo, atque omnia Deus sunt et ipsissimam Dei habeut substantiam ; ac una eademque res est Deus cum mundo et proinde spiritus cum materia, necessitas cum libertate, verum cum falso, bonum cum malo, et justum cum injusto. » (Denz. 1701.) Si evolutionismus absolutus esset verus, nihil esset stabile, et igitur non daretur nisi veritas secundum quids in tali statu scientiae, semper post thesim verior esset antithesis, et deinde synthesis superior, et sic deinceps. Contradictoria identificarentur in ipso fieri universali, quod esset ratio sui.

1. Propierea dicitur Heraclitum valorem realem principii contradxctionis negasse ; reducebat illud ad legem grammaticalem, cf. Aristotelem, Metaph^ 3; IV, c, 3, 4, 5, 6, 7. 8.

Ad hanc absurditatem vitandam, necesse est affirmare existentiam Dei « qui, ut ait Concilium Vaticanum, cum sit una singularis, simplex otnnino1 et incommuiabilis% substantia spiritualis, praedicandus est re ei esseniia a mundo (composito et mutabili) distincius, in se et ex se beatissimus. et super omnia, quae praeter ipsum sunt et concipi possunt, ineffabiliter excelsus ». Denzinger n. 1782.

Objectio desumpta ex existentia mali in mundo nonnisi bteviier solvitur a sancto fnoma q. 2, a. 3. ad im, quia examinanda est longius postea in quaest. de Provideniia Ia, q. 22, a. 2, ad 2m et de Malo Ia, q. 48, a. 2, ad 3m. Nunc autem revocatur solum in memoria solutio probiematis de malo data a sancto Augustino, in Enchiridion, c. n, « Deus, cum sit summe bonus, nulio modo sineret aliquid mali esse in operibus suis, nisi esset adeo omnipotens et bonus, ut benefaceret etiam de malo ». Sic in ordine physico permittit mortem alicujus animali.s ad vitam aiterius v. g. leonls, -et in ordine morali permittit persecutionem propter hoc majus bonuni quod est constantia martyrum. Item IIIa, q. 1, a. 3, ad 3m dicitur : « Deus permittit mala fieri, ut inde aliquid melius eliciat. Unde dicitur ad Rom., V, 20 : « Ubi abundavii delictum, superabundavit gratia. » Unde et in benedictione cerei paschalis dicitur : 0 felix culpa quae talem ac iantim meruit habere redempiorem. »

Ad 2m. Natura" non est prima causa eorum quae naturaliter fmnt, quia « cum ipsa natura propter finem operetur ex directione aiicujus superioris agentis, necesse est, ea, quae a natura fiunt etiam in Deum reducere sicut in prirnam causam.

« Similiter quae fiunt ex proposito », ut omnia mobilia et defectibilia reduci debent ad aliquod primum principium immobile et per se necessariuna.

Haec sufficiunt quoad probationes existentiae Dei;. quas magis evolvimus in alio opere potius philosophico : Bieu, son exisience et sa naiure.

BE NATURA DEI ET DE EJUS ATTRIBUTIS

M COMMUNL

Antequam veniamus ad considerationem diversorum attributorum Dei.agendum est de ejus natura ut a nobis concipitur et de ejus attributis in communi. Hoc speciatim hic convenit, quia ex ipso termino quinque viarum, quae perducunt ad Ipsum Esse subsistens, oritur quaestio t utrum natura Dei, ut concipitur a nobis, formaliter constiluatur per Ifsum esse subsisiens, ex quo postea deducuntur omnia Dei attributa.

De eonstitufivo formali Batura® divinae seeundom nostnim modum concipiendL

St&tus quaestionis. Non est quaestio de natura Dei ut est in seipsa et ut videtur a beatis, nam constitutivum formale naturae divinae ut in se est, est ipsa ratio formalis propriissima et eminentissima Deitatis, quae continet, aciu explicite (et non solum implicite) omnia Dei atiributa, quae revera identificantur in summa simplicitate Deitatis, et in ea videntur a beatis absque deductione.

Agitur de natura Dei ut analogice et valde imperf ecte a nobis cognoscitur. et quaerimus an inter omnes perfectiones divinas una inveniatur quae sit quasi radix aliarum, sicut, in natura humana, rationabUitas est radiat diversarum proprietaturn hominis, Tunc natura divina, sic secundum ncstruxn imperfectum modum cognoscendi accepta, est virtualiier disiincia ab attributis divinis, xd est ea continet actn implicite, non vero explicUe, nam postea haec attributa explicite deducuntur.

Biiluart ei quidam alii thomistae aliquid aliud addunt iii statu quaestionis/sed, ni failor, immerito. Juxta Billuart, non agitur de natura diyina sub notione cornraunissima et transcendentali entis increaii, quod invemtur in omnibus attributis, eo modo quo ratio entis creati invemtur in omnibus diferentiis creaturarum.

Haec distinctio in Deo inter communia et specialia videtur carere fundamento, nam Deus non est in genere, nequidem se^mdum nostrum rnodum concipiendi. Possumus quidem in aliqua creatura distinguera transcendentalia omnibus communia a genere et a specie, sed haec distin-

DE ATTRIBUTIS 1N COMMUNI ctio non valet in Deo, cum Deus non sit in genere, et transcendentalia, scilicet ens} unum etc, modo specialissimo Deus habeat, id est a seipso. proinde non repugnat a priori quod constitutivum naturae divinae sit Ipsum esse subsistens, terminus quinque viarum ascendentium et initiurn deductionis attributorum.

De dsversis sententiis circa constitutivum naturae divinae.

i° Nominales responderunt : Deus est collectio perfectioniim, nec inquirenda est prioritas logica unius perfectionis per respectum ad alias. Esset inanis quaestio. Imo nominales dixerunt : inter attributa divina ncn datur nisi distinctio rationis ratiocinantis, et verbalis, sicut inter Tullium et Ciceronem, ex hoc sequeretur quod nomina divina sunt synonyma (cf. infra Ia, q. 13, a. 4). Haec opinio nominalistarum ducit ad agnosticismum, nam aequivalenter dici posset : Deus punit per misericordiam et parcet per justitiam. Rueret tota scientia de Deo et propter hunc agnosticismum nominales ejecti sunt olim ex parisiensi universitate.

2° Scotus ex altera parte admisit inter attributa divina distinctionem formalem-actuaiem ex natura rei, quae antecedit considerationem mentis nostrae, et ad quaestionem respondet : constitutivum formale naturae divinae est infinitas radicalis, quae exigit diversa attributa divina.

Ad hoc respondent thomistae : Infinitas radicalis, seu exigentia omnium perfectionum, naturam divinam non constituit, sed praesupponit et in ea fundatur. Est enim ipsa Dei essentia, quae exigit omnes perfectiones quae ex ea deducuntur. Insuper ipsa Dei infinitas deducitur ex hoc quod Deus est Ipsum esse subsistens cf. Ia, q. 7, a. 1. Amplius infmitas est modus cujuslibet attributi. Denique distinctio formalis-actualis Scoti, eo ipso quod antecedit consideratioriem mentis nostrae, jam realis est, quantumvis minima sit, aiunt thomistae, et proinde excluditur a simplicitat absoluta Bei, in quo, ut ait Conciiium Fiorentinum (Denz., n. 703) « ornni sunt unum et idem ubi no3i obviat relationis oppositio » quae est solum uiter Personas divinas ab invicem.

3° Plures ihomistae a saeculo XVII, Joannes a sancto Thoma, Sal- ^anticenses, Gonet, BiUuart, tenent constitut* vum naturae divinae esse tpsutn inielligere subsistens. Principale eorum argumentum est : natura divina constitui debet per. supremum gradum essendL Atqui diversi gradus ^ssendisunt : esse. vivsre. inielli&ere. Ergo natura divina constituitur per ^Psum intelli.eere subsisteas.

e

Unde, juxta eos. « ipsum esse subsistens » se habet iii Deo ut quid franseendentaie, non specificurnc Sed, ut notavimus m statu quaestionis, haee distinctio inter communia et specifica in Deo videtur esse sine fundapiento, quia nequidem secundum nostrum modum concipiendi Deus est 111 genere.

4° Mulii alii theologi, inter quos plures thomistae, tenent hoc constitutivum esse Ipsum esse subsistens. Ita sentiunt inter thomistas Capreolus,

DE NATURA DEI

Rpnnez, Ledesma, Contenson, Gotti, recentius del Prado ; ita etiam mter r^entiore* & Bfflot. Haec sententia exprimitur in 23a propositione ex thpsibus thomisticis a S* Congregatione Studiorum anno 1914 approbatis : « Divina Essentia, per hoc quod exercitae actualitati ipsms esse identificatur seu per hoc quod est ipsum esse subsistens, in sua veluti metaphysica raticne bene nobis constituta proponitur, et per hoc idem rationem nobis exhibet suae infinitatis in perfectione1. » — Suarez autem dicit : melms ponitur ut principium quo trahuntur divina attributa ipsum factum aseiiaUs. Alii merito respondept : ratio hujus facti est quod in solo Deo essentia et esse sunt idem, seu quod solus Deus est Ifsum hsse substsiens. Suarez autem aliter loquitur, quia non admittit distinctionem realem mter essentiam ■ creatam et esse.

Ut rnox videbimus haec sententia videtur inter omnes praeeligenda, praesupponendo tamen quod Deus non est corpus sed spiritus purus, inter autem spiritus eminet praesertim ex hoc quod est Ille qm est (Exo^ III, 14). Ante probationem hujusce quartae sententiae, citandae sunt duae aliae extra Scholaxn propositae.

5a Sententia est quod constitutivum formale naturae divinae est 1 psum Bonum fer essentiam. Sic secundum Platonem suprema realitas est Idea Boni super essentiam et inteiligentiam, ut exponitur in 1. VII De Repubhca. Item secundum Plotinum suprema hypostasis est Unum-Bonum super InteUigentiarn. Haec tendentia quodammodo remanet apud plures augustianos, quamvis isti non explicite praesentem quaestionem examrnent ; sic P. Lombardus dividebat suas Sententias per respectum ad bonum fruibile et ad bonum utile, scilicet de fruibilibus, praesertim de Deo, et de utilibus, seu de creaturis, ut sunt media ad consecutionem Summi Bom.

Ad hanc sententiam respondent thomistae ex his quae dicit s. Thomas I» q. 5. a. 2, sicut ens est simpliciter prius quam bonum, Deus prius concipitur ut Ens supremum ase existens quam ut Summum Bonum, imo Deus non est Summum Bonum nisi quia est ipsa plenitudo essendi. AIus verDis notio entis est magis absoluta, -simplex et universalis quam notio bom, et bonum concipi nequit nisi ut ens perfectum appetibile, perndens appetitum. Unde Deus est Summum Bonuni prout est ipsa plenitudo essenda,

Sed concedendum est (ut dicltur », q. 5, 2) quod secundum quid, id est non in essendo, sed in causando, bonum est prius quam ens, prout finis est prima causarurn, allicit agens, et agens educit formam ex materia ad productionem entis causati. Unde per respecium ad nos Deus praesertim consideratur ut Summum Sonum, finis noster ultimus, sed m se ifso, Deus est prius Ipsum Esse subsistens, et ita esset etiamsi nihil creasset, et non esset finis ullius creaturae.

6* zenieniia revocari potest in memoria, est quorumdam modernorum qui admiserunt voluntarismum et libertismum absolutum, ut Gh^ S<§cr6tan, J. Lequier, etc. Juxta eos, constitutivum formale naturae divinae est

1. Cf. Guido Mattuissi, S. J. Le XXIV tesi della Filosophia di s. Tommaso 4'Aquino approvaie dalla S. Congregazione degli studi. Roina 19x7. PP- 260-270.

DE ATTRIBUTIS IN COMMUNI . £20,

Hbertas divina, nam Deus est ratio sui. Nihil autem, ut aiunt, est magis ratio sui quam libertas, quae se determinat ut vult. Unde Deus esset libertas absoluta, et liberrime omnia determinasset etiam ea quae ad suam vitam intimam pertinent. Proinde juxta Sferetan1, definitio Dei non est k Qui est » vel « Ego sum qui sum » sed « Ego sum id quod esse liberrime volo »,

Haec tendentia apparuit apud Cartesium, secundum quem veritates aeternae, etiam veritas principii contradictionis, a libero Dei arbitric dependent. Antea aliquid simile dixit Ockam, dum tenebat Deum pptuisse uobis imperare homicidium et etiam irreligionem ; ad quod respondit Leibnitzius2 : « Deus tunc non magis esset secundum se Summum Bonum, quam summum malum manichaeorum ». Item dixit sanctus Thomas, de Veriiate, q. 23, a. 6 : « Dicere quod ex simplici voluntate Dei dependeat justitia, est dicere quod divina voluntas non procedat secundum ordinem sapientiae quod est blasphemia. »

Sententia libertismi admitti nequit, quia libertas electionis supponit deliberationem intelligentiae, sine qua non distingueretur a casu ; sed casus est causa per accidens quae non potest esse causa prima, nam id quod est per accidens supponit id quod est per se ; si fodiens sepulchrum, per se non foderet, thesaurum per accidens non inveniret. Unde manifestissime prima libertas praesupponit Ens supremum et primam Intelligentiam..

Praeter has sex sententias difficile est alias fingere seu excogitare, Datur enim prioritas aut Enti, aut Bono, aut Infinito, aut InteUectioni.

aut "Libertati. Non sunt alia consideranda in Deo, objective aut subjective spectato

Jam autem diximus quare non admittuntur duae ultimae sententiae nec opinio nominalium, nec opinio scotistica. Remanent igitur duae sententiae considerandae, id est utrum constitutivum formale naturae divinae sit Ipsum Esse subststens, an Ipsum intelligere subsistens.

Solutio : ex doctrina sancti Thomae videtur quod constiUitivum formale naturae dzvtnae sit Ipsum Esse subsistens} ut tenent plures thomistae supra -nati, quamvis non omnes.

Hoc saltem suadetur tripjiciter ex ordine hujusce tractatus sanct: x nomae de Deo; 2o ex Ia, q. I3, a. n ; 30 ex solutione difficultatum quae ^ontra hanc sententiam propositae sunt.

1° Hoc apparet ex ordine hujusce tractatus de Deo. Etenim secundum unc ordmem, cognitio nostra ascendit per quinque vias usque ad hanc ^entatem supremam (I* q. 3> a. 4) . « Deus €st ipsum £sse subsistens t postea ex hac veritate suprema deducuntur attributa divina. bic quaestione 3^ initio mens adhuc ascendit usque ad articulum 4um, P out statuitur in art. 1. Deum non esse corpus ; a. 2. Deum non esse l' Pkilosophie de la Liberte, <z* ^dit., Theodic6es II, § I?6 Sq.

2^0 DE KATURA DEI compositum ex materia et forma ; a. 3 Deum non esse compositum ex natura et ex indrvdduationis principio. Ex his habetur quod Deus est spiritus purus ; sed spiritus purus potest esse creatus, unde ad distinguendum Deum a qualibet creatura etiam nobilissima statuitur, in art. 4, Deum esse Ipsum Esse subsistens, prout est prima causa efficiens, actus purus, et ens per essentiam.

Hoc est cuimen viae ascensus seu inventionis et initium viae descensus seu judicii sapientiae, quae de omnibus judicat per altissimam causam. Sic ex hoc quod Deus est Ipsum Esse subsistens deducituf distinctio realis et essentialis Dei a mundo (q. 3, a. 8) et deducuntur postea attributa divina, ut bonitas (plenitudo essendi) in q. 5, infinitas (esse irreceptum est infiniium) in q. 7 ; immutabilitas, aeternitas, etc. ; pariter, in q. 14, intelligere divinum deducitur ex immaterialitate entis divini, et omniscientia ex hoc quod Deus est ipsum esse subsistens. Unde non agitur de intelligere divinc nisi q. 14 ; imo in prologo hujusce quaestionis dicitur : « Post considerationem eorum quae ad divinam substantiam pertinent, restat considerandum de his, quae pertinent ad operationem ejus ». — Ens prius est quam verum et quam intelligere, intelligere non dicitur nisi de subjecto et per respecturn ad ens inteliigibile ut ad objectum.

Kic est ordo hujusce tractatus de Deo. Ex hoc apparet quod constitutivum formale naturae divinae assignatur ante qu. I4a, in ipsa q. 3, a. 4j ubi ostenditur quod in solo Deo essentia et esse sunt idem. Ut merito ostendit ±\ N. del Prado1 haec est veritas fundamentaiis philosophiae christianae, iundamentalis quidem, non in via inventionis, sed in via judicii, proui sapientia judicat de omnibus ex altissima causa, seu ratione.

2° Haec sententia correspondet his quae dicuntur a sancto Thoma Ia, q, 13, a, 11 : «Hoc nomen Qui est triplici ratione est maxime proprium nomen Dei. Primo quidem propter sui significationem.,., cum esse Dei sii ipsa ejm essentia... Secundo propter ejus universalitatem . , . (ad designandum) pelagus suhstaniiae infinitum... Tertio vero ex ejus consignificatione, significat enim esse in praesenii, et hoc maxime proprie de Deo dicitur, cujus esse non novit praeteritum, vel futurum. »

Ita in 1. Exodi iii, 14, dum Moyses postulabat nomen Dei, « dixit Deus ad Moysen : Ego sum qui sum. Ait : Sic dices filiis Xsrael : Qui est misit me ad vos ». Qui est> hebraice Yahveh (ex quo Jehovah cum vocalibus nominis Adonai). Est Tetragrammaton, id est quadrilitterum, nomen maxime proprium Dei.

30 Confirmatur haec sententia ex solutione principalis dimcultatis propositae ab aliis thomistis qui aliam sententiam tenent. Haec difficulta?. sic enuntiatur :

Essentia divina constituitur per supremum gradum essendi.

Atqui hic supremus gradus est intelligere, secundum gradationem ascendentem : esse, vivere, intelligere. Ergo constitutivum naturae divinae est ipsum intelligere.

De Veriiate fundamentali philosophiae christianae. Fribcmrg, Suisse, 191 1.

DE ATTRIBUTIS DIVINIS IN COMMUNI

Responsio habfetur apud sanctum Thomam I» q. 4, a. 2, ad 3, distinuendo inter esse participatum , quod potest esse sine vita et' intelligentia t esse per se subsistens, quod est ipsa plenitudo essendi, omnes alias oerfectiones actu-implicite includens. Dicit enim ibidem sanctus ThomC- « Licet ens non indudat in se vivens et sapiens, quia non oporiet quod illud quod participat esse, participet ipsum secundum omnem modum essend- ■ tamen ifsum esse Dei includit in se vitam et sapientiam ; quia nulk d» perfectiombus essendi potest deesse ei quod est ipsum esse subsistens 1 Item I. II", q. 2, a. 5, ad 2 : « Esse simpliciter acceptum, secundum praeeminet vitae et omnibus pertectionibus subsequentibus ». — Item I Sent., dist. VDT q. 1 a.^ x,8; de Potentia, q. 7, a. 2, ad,om. __ Cf. Gotti, O P de Deo U. II, aub. III, § III, et Contenson, O. P. de Deo, diss. II. c. II 'spec II

De divinis attributis in conimuni

-aec quaestzo quae mitio tractatus de Deo communiter exponii,,

• meclogzs a saecuio XVI et XVII, tractatur a sancto Thoma praeSri" q. 13 de nominibus divinis, et merito, quia prius tractat quam de ejus cognoscibilitate a nobis ° nunfscoSTt haeC inter ^alismum, formalis-

/co" et reahsmum moderatum sancti Thomae nM nM^, t 7 miroductionem nnac r,Arr,v,^ „ i a ■ uumd-e iiOS obiigant ad haac «uv-Lioiieui, quae pertmet ad reflexionem s'inra tr-,~t,* • <.

quae erat modo ideali in mente san-t-" °W P^ tra.tatum istum, e: disposuit seu ordinavit. 0mae dum hunc ^actatum

«nj^^»'* ^tiS — distinguunt perfeet^

• P-fectionibut ^^"^S^T^ (Ut in suo significato Ir^T^ST^^ -Jistmguunt attributa divina L S " ? }' q81dam non satis ^ctione Hbera Dei et a oersonts ^ ^ SimPliciter ^implices ab

**> involvant no^ su^ tZ. ■ qUamvis nullain Werfectio.

t, sun. tamen propne perfectiones simpliciter simplices.

Qnomodo definitur attributum divinmn.

^t^c^rfS^ reCte definiendUm 6St -«nbutu»

alsolutTZp^cler^ZL t^P ' *V~ ^

-^pncatur haec definitio.

DE NATURA DEI

Agitur de attributo proprie dicto, nam quandoque attributum sumi- • Ir^ nm omni eo quod de Deo praedicatur etiam non necessano Z IX S rS autVtive (ut Ltione, patemitatis, fuiationis, ■ < X ™«ivae • quibus constituuntur personae divmae).

ciCiSl ^soluta-, non ut excludantur perfectiones quae .. ;tli:leCundum respectumad creaturas, ut providentxa, misencordia, dxcuntur secundum p excludantur relationes divinae, quae, cum

^n sint c—es Tribus personis, non habent rationem attributi ; attrihntum enL est proprietas naturae et est commune tnbus persoms.

Z mlnr perfeL simfliciter simplex, ut excludatur perfectro secundum quS seu mixta, quae essentialiterimperfectionem involvu ut ratxonahtas Ouid sit autem perfectio simpliciter simplex propne dicta. Es ea Tl nuZaL imperfectionem in sua ratione formali ^nvolvit, et auammehus TZre Zm Jn haoere. Haec ultima verba merito a plunbus adduntur, t flctus liber divinus et relationes divinae, quamvis nullam xmperfect^ E Lvo vant non sunt tamen perfectiones simpliciter sunphces saltem P oprfe dttae Non enim melius est pro Deo habere actum liberum creandj ouam non habere, nulla fuisset imperfectio in Deo si non creasset qmdqu c St de hoc Lebnitzius, nec Deusflt melior ex hoc quod h emme ^ dixent ae rx convenit opposita relatio fihatio-

££*V&£ simp.ex, q,asi srrperaddUa perfecj.om L, divinae quae conrmmris est tnbns persoms. Urrde nec rdation»

XirSVc actrrs Jiber divirms sunt perfectionos simphctor s.mplrces tlteTproprie dictae. E oontrario ipsa libertas ot ommpotent.a, nanr

'etiamsi Deus nihi, j£^«JS%Z*m ptoprie.atir a° Dicitur necessano in L)eo extszens, ^uiirCL «. r naturae divinae, ut excludantur actus liberi Dei, ut creatio

? Dkitur ormaliter in Deo existens, ut iterum excludantur perfectiones mixtae quae solum virtualiter sunt in Deo, prout Deus potes eas producere in creaturis. Sic Deus est formaliter vivens, sed non farmaht*

animaL nec rationalis.

6° Dicitur ut consequens ad essentiam, ad excludendam ipsamme, naturam divinam prius conceptam.

Sic exacte definitur attributum divinum.

Ouomodo dividuntur att-ributa divina.

Non omnino conveniunt theologi in hac divisione ; quidam eam niims quoad nos considerant, ahi potius de attributis loquuntur per respectum ad Deum in se spectatum. , ,^+T-;wf*

Suarez et plures alii, potius quoad nos loquendo, dividunt attnbttta divina in aitnbuta positiva, ut sunt bonitas, sapientia, justitia, et aMnb^a

^ornoreitas. infinitas, immutabilitas, mvisibihtas, meffabiu- tas. Et notant quod pleraque attributa negativa, ut infinitas, immutabilitas, sunt incommunicabilia, seu nequeunt participari.

In hac divisione est difficuitas, prout quaedarn attributa quae negative exprimuntur, ut infinitas, in se tamen sunt positiva, pariter incorporeitas m se est spirituaiitas 1 ; item immutabilitas in se est summa stabilitas, auae modo positivo exprimitur sub nomine aeternitatis, Unde haec divisio suareziana nimis quoad nos sumitur.

Sanctus TJhomas autem melius videtur dividere attributa per respectum ad Deum in se spectatum, dum Ia, q. 3, prologo, et magis expiicite q. 14 prologo, distinguit ea quae ad divinam subsiantiam pertinent et ea quae ad operationem ejus spectant. In prima categoria sunt sirnplicitas, perfectio, bonitas, infinitas, immensitas, immutabilitas, aeternitas, unitas, invisibilitas, ineffabilitas. In secunda categoria autem sunt scientia, voluntas et amor, sub quibus sunt justitia, misericordia, providentia, tanquam virtutes voluntatis et intellectus ; deniquCj quoad operationem virtuaiiter transeuntem, est potentia creatrix, conservatrix^ gubernatrixs de qua est sermo, q. 25.

Haec divisio est primaria et fundamentalis, quia magis surnitur ex ipso Deo in se spectato, et minus quoad nos.

Divisio proposita a Suarezio est potius subdivisio, quae ut talis indicatur a sancto Thoma, Ia, q. 13, a. 2. ibidern sanctus Doctor notat aliam subdivisionem, prout quaedam nomina divina dicuntur absoluie (ut perfectio, skuplicitas), aiia autem relaiive ad creaturas fut providentia, isericordia, justitia, ommpctentia) .

i J

Quouiodo aitribtita divina. dlstingiiftiitur ab invicem fet al? essentia ffivina.

Sunt tres principales sententiae, quae procedunt ex diversis solutionibus dupiicis problematis de universalibus, et de analogia nominum aivinorum2. Videamus prius positiones extremas ad invicem radicaiiter -ppositas.

i° Nominales mter attributa divina non admiserunt nisi distinctionem rationis ratiocinantis, quae est velut verbalis, sicut inter Tuilium et iceronem, vel inte- Ciceronem subjectum alzcujus propositionis et Ciceronem praedicatum alterius propositionis.

Fundamentum hujusce sententiae est duplex : i<> universale nequidem lundamentaliter existit in rebus, dantur soiurn individua et in eis non mvenitur vera similitudo essentialis et immutabiiis secundum speciem, genera et transcendentalia ; 20 proinde nequiaem analogice aliquid potest esse commune Deo et creaturis, saltem secundum sensum protrium sed x^' contr^rio pro angelis qiii positive et intuitive cognoscunt spiritualia, corpo- ^Uas est negatio spiritualitatis. r ' ^

2. Hoc iongius examinavimus in Hbro Dieu, p. 528-580.

134 DE NATURA DEJ solum metaphorice aut symbolice1, Unde dicere : « Deus est justus » non esset quid magis proprium, quam dicere « Deus est iratus ». Diceretur « Deus est justus », non substantialiter, sed soium causaliter, prout est causa justitiae creatae, sicut est causa vitae animaiis. Cf. infra, Ia, q. 13, a. 2..

Critica. Ex hac opinione sequitur quod nomma divina sunt synonyma, et quod contra rationem naturalern, contra Scripturam et Tradiiionem dici posset igitur : Deus punit per misericordiam et parcit per justitiam, nam, ut aiunt nominales, haec duo attributa nonnisi verbaiiter distinguuntur ut Tullius et Cicero, et ubicurnque scribitur Tullius, scribi potesr. Cicero. Sic haec opinio perducit ad verum agnosticismum, Deus fieret omnino incognoscibilis, tractatxis de Deo esset omnino impossibilis ; et omnia definita ab Ecclesia de attributis divinis essent synonyma,

Cx. sanctum Thomam, I», q. 13, a. 2 ; « Si nihil aliud significatur, curn. dicitur Deus est bonus » nisi « Deus est causa bonorum», poterit sxmiliter dici i Deus est corpus », quia est causa corporum. » Ibidem, a. 3 : nonomnia nomina dicta de Deo sunt metaohorica, quaedam dicuntur pro$r£e.. quamvis analogice (v. g. Deus est justus), et a. 4 nomina divina non suni synonyma. — Opinio nominalium destruit analogiam entis, et perducit ad aequivocitaem eniis. Contra hoc cf. Ia, q. 13, a. 5.

2° Scotus autem tenet quod essentia divina distingu;" tnr ab attributis et a personis, et attributa divina inter se per distinciionem fonnalemaciualem ex naiura rei, quae antecedit considerationem mentis ncstrae, ut jam dictum est. Sic solum, iuxta Scotum, affinnari ^otest auod Deus punit per justitiarn et non per misericordiam ; ad hoc requiritur quod haec duo attributa sint formaliter actualiter distincta in Deo, ante considerationem mentis nostrae, fere sicut in anima nostra formaliter-actualiter distinguuntur intellectus et voluntas2.

Fundamentum hujusce theoriae est reaiismus imxnoderatus Scoti, secundum quem jam in creaturis formaliter-actualiter distinguuntizr in qualibet re gradus metaphysiei, scil. in Petro, humanitas, vitalitas, sub-

□ stantialitas, entitas. Ex hoc sequitur quod ens est univocum in Deo et in creaturis, ut sustinet explicite Scotus. Nec mirum est quod ens sit univocum, si formaliter-actualiter distinguitur ante considerationen mentis nostrae a substantialitate, a viialitate, scilicet a modalitatibus entis.

Critica. a. Haec distinctio formalis-actualis , a Scoto excogitaia, si vere est plus quam virtualis, id est, ut jam notavimus : si vere existit in re ante considerationem nientis, jam est disiinctio realis, quantumvis minima sit 3, et tunc opponitur suminae simplicitati Dei, nam, ut ait Conc. Florent.

1. Quoad errores philosophicos nomioalistarum. cf. Dskxi nger , nc 553-5^0 : Errores (philosophici} Nicolai ds Ultricuria : 1* « Quod de rebus per appareniia -naiuvalia quasi mttia ce?Utodo pofesi haberi % (est quasi nega.tio valoris oatoiogici .grimanim notionum rationis). — 3* « Pyoposuiones :Deu$ esi, Deus non estt penitus tdem significanf-, Hcet alio modo » (est negatio valoris transcendentis notionis entis ad. Deum cognoscendum, st ens mt aequivocam seu habet sensus totaiiter diversos, si ejus afnrmatio et ejus aegatid idem significant). — 321 « Deus ei cyeaixwa non sv.ni •{iliquid ».

2. Non datur medium intar disti nctionem realem et distinctionem virtualem

DE ATTRIBUTIS DIVINIS IX7 COMMUNI 13-

(Denz. 703), « in Deo omnia sunt unum, ubi non obviat relationis oooositio n. Aliis verbis, sic Scotus pervenit ad immoderatum realismum Vt ad quemdam anthropomorphismum, prout ponit in Deo distinctionem quae non est nisi in mente humana. Est extremum oppositum nominalismo et agnosticismo. Sic Scotus non satis recedit a realismo immoderato Giiberti Porretani, damnato in Concilio Remensi (Denz. 391) ut contrario summae simplicitati Dei.

b. Gradus metaphysici non distinguuntur actu in re ante considerationem intdlectus nostri, v. g. in Petro, rationabiHtas, animaKtas, vitalitas, substantialitas, quia reducuntur ad eumdem conceptum humanitatis, cujus animalitas est genus, et rationabiUtas est differentia specifica, sicVorre" spondent ad eamdem realitatem quae est in se una sed virtuaiiter multipiex *.

c. Imo si ens formaliter-actualiter distingueretur a modalitatibus entis hae modalitates essent extra enst et igitur essent nihiL In hoc est periculum pantheismi : si ens esset univocum, esset unicum, quia univocum nor diversificatur nisi per differentias sibi extrinsecas, et extra ens nihil est^ Revera ens includitur in suis modaStatibus, easque continet actu implicite Propterea non est univocum (ut genus, cujus differentiae sunt extzinsecae) sed analojum. Ens exprimit aliquid non simpiiciter, sed froportionatiter taem m Ente a se, in ente substantiali creato, in accidente. Denique haec doctrma Scoti non videtur conformis IV C. Lateranensi (Denz,

ZlTT- : • lnteT Creat°rem et creatam n°n Potest tanta simiHtudo aotan quin mter eos major sit dissimilitudo notanda. , Haec est v&nt defimtxo analogiae, prout ratio analogica non est simpliciter etll Z

• °raTUS,a ™™m et m nob* a rebus mensurata cf, infra q, A s 1

,-itatfm tZ fCCedUnt ad <3k Scotus* uni-

^^iaivui enns tene-.. ^unt opmiones rarhV^-itAr <a q»»+ ! F *uliCS iciQitaater aa mvicem ODDosif-fl^s sul n^r°WW ^logorum esi velut medium et culmen feer

^TL mr immoderat^ realismum. Haec sen^tia quae oatur ex realismo moderato - ^i.ciitid., qaae a thomistis et a plensqu^ L22 ^Z^T^

«sentia Dei et ab invio^-n aw r " a "i bdla mvma ^stinguuntur ab

^Hnae ab esseftia * pariter personae sernriA Tiout „ a persoms mvuiis « non sec«i

Ji. essentia Dei

^ecundum rationen.7 ™! '? SeCUndum rem' sefi

^ondata in re ' ' -oqmtur de distinctione rationh i So v.E C;mm™iter vocatur m explicanda es

• h -acuitctte;, «uimae, vmni aperdt nominahsmo.

X$b DE NATUKA DEI

• fundata in re », prout eminentia Deitatis aequivaiet diversis perfectionibus absolutis quae in creaturis inveniuntur ; cf. infra Ia, q. 13, a. 4 et 5, et I Sent., dist. 2, q. 1, a. 3. — Dicit expresse sanctus Thomas, Ia, q. 13, a. 4 ; « Variis et multiplicibus conceptibus intellectus nostri respondet ununt ■omnino simplex, secundum hujusmodi conceptiones imperfecte intelleztum. » — Eminentia Deitatis est simplicissima, sed est virtualiter multiplex, et continet omnes perfectiones simpliciter simplices formaliter eminenter. Quod breviter . explicandum est nunc et longius infra, q. 13,

Dicitur : Formaliter , id est : substantialiter et proprie, non solum metaphorice, sed analogice proprie {Ia, q. 13, a. I, 2, 3, 4, 5).

Dicitur : Eminenter, modo abscondito, sed attributa divina ita identi- 'iicantur in ratione formali eminentissima Deitatis, ut in ea non destruantur. In ea sunt formaliter, et tamen non formaliter distincia. Imo in Deitate sola sunt in statu purissimo, absque ulla imperfectione.

Brevius, perfectiones absolutae sunt in Deo plus quam septem colores sunt in luce alba, nam hi septem colores sunt in albedine virtualiter iantum, dum perfectiones divinae sunt in Deo formaliter, non tamen formaliter distinctae. Dum enim albedo non est caerulea, Deitas est una et vera^ Cf. Cajetanum in Iam, q. 13, a. 5, n° VII.

b. Distinctio inter attributa divina dicitur viriualis minor ; nam distinctio virtualis major ea est quae se habet per modum excludentis exclusi, ut £11 Petro genus animalitatis distinguitur a differentia sibf extrinseca, scil. a rationabilitate, ad quam concipitur cum fundamento in re trt in poientia.. ut quid perfectibile per aliquid extraneum. In Deo autem 11ih.il est quod concipiatur cum fundamento in re ut in potentia, tti perfectibile per aliquid extraneum. Quidquid in Deo concipitur, concipi debet ut actus purissimus. Unde attributa divina a se invicem et ab essentia distinguuntur distinctione virtuali minori, id est, non per modum excludentis et exclusi, sed per modum impliciti et expliciti. Aliis verbis matura Dei a nobis concepta (Ipsum Esse subsistens) continet attributa, plus quam virtualiter, plus quam genus continet differentias sibi extrinsecas, ea continet actu impliciie; sed necessarius est discursus ut ex ea explicite deducantur. Deitas autem ui in se esi.3 ea continet actu-explicite ; sic beati non ampiius indigent discursu ad videnda Dei attributa in Deitace clare visa*

Unde onniia attributa sese mutuo includunt, seu sese continent actuimulicite.

1 Imo haec distinctio virtualis minor non proprie existit nisi inter attributa quae diversimode specificantur et ad diversas lineas pertinent. v. g. inter inteiligere et velle, inter justitiam et misericordiam, non vero inter attributa quae in creaturis distinguuntur tantum ut potentia &t actusy v. g. inter essentiam et esse, inter intelligentiam et intelligefe. Haec non distinguuntur virtualiter in Deo nisi extrinsece, id est cum fundamentc non in re divina, sed in creaturis ; aiioquin oporteret dicere aliquid poien- Uale concipitur in Deo cum fundamento in re divina. Sanctus Thomas, ut notavimus, utitur simpliciori terminologia et dicit quod essentia

DE ATTRIBUTIS DIVINIS IN COMMUNI * 137 divina ab attributis et a personis distinguitur « non secundum rem, se4 secundum rationem », Ia, q. 28, a. 2.

Fundamentum hujusce sententiae traditionalis est duplex : realismus moderatus, et doctrina de analogia.

i° Secundum realismum moderatum, universale existit fundamentaiiter in re ; sic in Petro virtualiter distinguuntur rationabilitas, animalitas, entitas. Pariter in Deo virtualiter distinguuntur attributa.

20 Ens est analogum, nam ens non est genus, sic differefttiae entis essent extra ens, et extra ens nihii est. Neque ens est aequivocum, sic tolleretur omnis realis similitudo inter entia, et Deus esset omnino incognoscibiiis, de eo, ut volebat Nicolaus de Ultricuria, dici posset : « Deus est 1 et « Deus non est » (Denz. 555) ; imo si ens esset aequivocum principium contradictionis esset falsum. Cf. infra, l&} q. 13. a* 5-

Ergo attributa divina conveniunt Deo analogice, in eo sunt formaUier eminenier, sed ab invicem et ab essentia distinguuntur solum yirtuaiiter. Brevius : in Deo sunt formaliter, sed non sunt formaliier disiincta.

III.

De Simplicifate Dei

Prologus : Considerandum - est de Deo quid sit et quomcdo sit, seu rotius quomodo non sit, nam in via non possumus eum quiddita iive jgnoscere. hoc esset Deitatem videre1. Unde quaeritur quomodo Deus dh sit, removendo ab eo ea quae ei non conveniunt, ut compositionem.

C ez raorum.

Sic agendum est de simplicitate Dei, de ejus perfectione, infinitate4, irniRutabilitate et unitate. P-ostea autem videbimus quomodo Deus nobis cognoscatur et nominetur.

In hac quaestione de simplicitate Dei, excluditur primo compositkr uae dicitur physica, seu partium reaiiter distinctarum, in quatuor prioribus articulis : i° Deus non est corpus, 2° non est compositus ex materia n iorma, 30 nec ex natura et supposito, 40 nec ex essentia et esse. Deinde excluditur compositio quae dicitur metaphysica ex genere et differentia

Denique ostenditur quod in Deo non est accidens \a. 6°), quod Deus est omnino simplex (a. 70) et quod non venit in compositionern alioram, nec ut forma nec ut materia, cum sit causa extrinseca, id est efficiens

•et finaiis omnium. Hi tres ultimi articuli continent confutationem pantheismi ; et procedunt. ex conclusione articuli .4* : solus Deus est Ipsum Esse subsisiens. Hic articulus 4os est cuimen hujusce quaestionis, ut janx. ~2?ctum est, id est terminus viae inventionis ascendentis et initium viae jtldicii, prout sapientia judicat de omnibus per aitissimam rationeai.

ART

• Utmm Deus sit corpus

5t..qu. : Corpus definitur substantia extensa secundum tres dirneitsiones. Sacra 5criptt-.ra autem metaphorice loquitur de brachio, de dextera I-'ei, etc. ut notatur initic articuii, et attente distinguendum est ir libris sacris quid dicitur metaphorice et quid proprie. Modus loquendi metapho- t. Viatores per respectuni p.a Deitatem (de cuia aon hafoent conceptum proprium sed rcmen) sunt sicut homines qui vidissent septem colores ct nunquam aibedinem ; de albedine haberent soium nomen, et sub hoc nomine intelligerent : fontem colonvra. Tta pro viatoribus Qeitas est radix perfcctiomim divinarum, naturaliter Darti-. Ciip,:OiI.ium et cognoscibilium. ipsa Deitas non est parcicipabilis nisi per graiiattt ■ .ae est participatio eius ohysica, formalis at anaioca.

DEUS EST SPIRITUS PURUS

T ricus ab alio in hac re non satis distinguitur a TertulHano. -Inter phiiosophos autem Spinoza, ut pantheista, tenet extensionem esse attri&utu^ Dei> et admittit extensionem infinitam.

Responsio, quae est de fide, est : Detis esi spmtus ei igiiur non est corpus. Cf. Joan., IV, 24, Jesus ad Samaritanam dicit : « Spiritus est Deus.. et eos qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare. » - Item Rom 1 20 • « InvisibUia Dei, a creatura mundi, per ea quae facta sunc; inteilecta, conspiciuntur. » - AoL AposL, xvii, 29 : « Non debemus aeshmare auro, aut argento, aut lapidi, sculpturae artis et cogitatioms hoixunis,

Divinum esse simiie. » m ,

In Concilio Vaticano (Denz. 1782) : « Sancta catholica Ecclesra credit unum esse Deum verum et vivum... simplex omnino et ineommviahh;

subsiantia spiritualis. »

Ratione probatur tripliciter Deum non esse corpus : m xa ratione agitur de corpore physice ; in 2a de corpore mathematice considerato ; m 3^ de corpore metaphysice considerato.

z° Nullum corpus movet non motum. Atqui Deus est primum movsns immobile (ia via). Ergo non est corpus.

Ouoad maiorem est difficultas attractionis, prout hoc corpus quod vocatur magnes alia corpora ad se trahit quamvis non moveatur. Ad noc respondetur quod magnes, quamvis hanc proprietatem attractioms habear, non est sua actio, suum agere ; ad hoc deberet esse suum esse, quia operari sequitur esse et modus operandi modum essendi. Ergo magnes movetur invisibiliter a primo motore, saltem motu qualitativo. — Insuper, ut notat Caj stanus, magnes potest moveri etiam localiter, et omne eorpus movens movetur saltem in potentia, autum natum est moveri, et hoc sufncit ut distinguatur a primo movente omnino immobili (immobilitate non inertiae , sed perfectionis), quod est terminus primae viae. Unde major sic potest telligi omne corpus esi mobile. Atqui Deus est primum movens immobile.

Ergo non est corpus.

2a ratio considerat corpus potius modo mathematico, ration nuitatis: omne corpus est ifi potentia, saltem quia contlnuum est divisiblVj in inhnitum* Atqui Deus est actus purus, nullo modo in poteni nou est cort>us-

Major explicatur in Vi Physiconam, c. i sqq., ubi e^: proiesso agitur de continuo. Minor sic probatur : Actus est simoKciter ^rior potentia, quia quod est in potentia non reducitur in actum nisi per ens actu, Deus autern est primum ens, ut habetur ex quarta via. Ergo Deus est actu umnis porenaa praesupponic acrum, qma oniiiis potentia mut ordmern ad ac ■ um et non est actuabilis nisi per actum : ergo supremum ens nulio mcdo est in potentia.

esse no

3* ratic considerat corpus rnodo metaphysico, Nullum corpus potest nobilissimum omnittm. entium. Atqui Deus est id quod est noHHssi»

mttm in entibtis, ex quarta via. Ergo Deus non est corpus,

Major probatur ostendendc corporeitatem esse qui.d inxerius, Etenini

DE SIMPJLICITATE DEI corpus est vivum aut non vivum ; corpus vivum est nobilius corpore Hon vivo, sic formica simpliciter nobilior est caelesti corpore. Insuper id quo corpus vivum vivit est nobilius quam corpus ut sic. Brevius vita est quid nobilius corporeitate, alioquin omne corpus viveret. Vita etiani vegetativa et sensitiva provenit in corpore vivo ex ejus forma specifica, ibaec auiem forma non est corpus, sed. pars compositi quae altior est corporeitate. Cf. Ia. q. 75, a. i : anima non est corpus, sed corpus vivificat.

Ex hoc 30 argumento sicut ex duobus aliis probatur quidem quod Deus non est corpus, sed nondum probatur quod Deus non est forma corporis, ut esset anima mundi. Hoc autem ostenditur in articulis sequeniibus, et praecipue art. 8°.

In responsione ad objecta, sanctus Thomas explicat metaphoras Sacrae Scripturae, dum loquitur de altitudine, aut profunditate Dei et scientiae eius.

Art. II» — Utnzm to Deo mt eompositio fomae et materiae

SL qu, Secundum sanctum Thomam omne compositum ex materia et iorma est corpus, ut affirmat in arg. « sed contra ». — Sed juxta Avicebron datur com sositum ex materia et forma quod non est corpus quia secundum hunc philosephum, etiam substantiae spirituales sunt eornpositae ex materia. spMiuali et forrna. Forsitan hoc dixit ad explicandam ferum iBdividuationem, sic possent esse plures angeli ejusdem speciei. Juxta sanctum Thomam e contrario in substantiis spiritualibus creatis non est nisi compositio ex essentia et esse, et ex substantia et accidente, et quaelibet earum est forma subsistens sine materia, ideoque non possunt esse duo- angeli ejusdem speciei.

Conelusio articuii est : l' npossibile est in Deo esse maferiam. Hoc probatur tripliciter, considerando i° materiam secundum se, 2° per respectum ad formam participatam, 30 per respectum ad actionem primi i° Materia est id quod est in potentia. Sed Deus est actus ourus, ut dictum est art. praeced* quia est primum ens, maxime ens (4a via), Ergo in Deo non est materia. Hoc argumentum exprimitur secundum tenninologiam Aristoielis.

2° Secundum argumentum exprimitur potius secundum terminoicgiam Platonis de participatione.

Omne composatum ex materia et forma est bonum per participatio nem, seu per formam participatam in materia. Atqui Deus. ut est maximum bonum, est bonum per essentiam (4' via). Ergo Deus non est compositus ex materia et forma.

1 30 Tertium argmnentum sumitur ex hoc quod Deus est primo et per m agens. Cum agens agat per suam formam, ita est agens sicut se hahet ad suam formam* Atqni Deus, cum sit primum agens (2a via)

DEUS EST SPIRITUS PURUS I41 est primo et per se agens. Ergo Deus est prmo et per se forma} non vero compositus ex materia et ex forma.

Maior constat ex hoc quod agens agit per suam formam, id est forma est ratio agendi, agere enim est determinare, actuare, et aliquod ens non potest determinare nisi per suam propriam determinationem ; sic ignis caiefacit, aqua refrigescit. Unde dicitur : agens agit in quantum est m actu et est in actu per suam formam, primo per formam substantialem ex qua fluunt qualitates naturales.

Minor ; Deus, cum sit primum agens, est primo et per se agens, id est non ratione superioris moventis, sed a seipso per se et immediate operatur, sicut triangulus seipso et immediate (seu per se et primo) habet tres angulos aequales duobus rectis. Sed triangulus de necessitate hanc proprietatem habet, dum Deus libere operatur ad extra, ut infra dicetur Ia, q. 19. a. 3.

Circa hoc tertium argumentum est difficultas : videtur quod non potest concludi nisi : ergo Deus habet per se primo formarn, quae est ratio agendi, non vero : Deus est per se primo forma. Est notabilis differentia inter verbum esse et verbum habere. Ita ignis est per se primo calefactivus, quia habet ,per' se primo calorem; sed non est calor.

Respondetur cum Cajetano; recte concluditur : Deus est primo et per se forma, quia est primo et per se agens, et non per aliud. Si enim Deus esset agens ratione partist quam haberet, scilicet ratione suae formae, no& esset primo et per se agens ; nam haec ratio agendi attribui posset omnibus participanfibus talem formam. Ita ignis non est propriissime ioquenda per se primo calefactivus, quia non est calor, sed participat calori. Si ignis esset calor irreceptus, tunc, sicut calor irreceptus seu subsistens, esset anicus. Unde stat argumentum sancti Thomae ; ex hoc quod Deus est primo et per se agens, sequitur quod est primo et per se f orma, sine materia,

Hoc constat etiam, ut dictum est, ex hoc quod est actus purus, et bonum per essentiam. Sic est spiritus purus.

In responsionibus ad objecta sanctus Thomas explicat modum metaphoricum loquendi Sacrae Scripturae, dum est sermo de anima Dei, de ira Dei. Ad 3um dicitur : « Forma quae non est receptibilis in materia,, sed est per se subsistens, ex hoc ipso individuatur, quod non potest recipl in alio. »

Unde Deus est forma irrecepta et irreceptibilis ; videbimus in art. 4, quod Deus est etiam ipsum esse irreceptum et irreceptibile, et in art. 6 quod est esse irreceptivum, quia non potest recipere accidentia. Sic magis ac magis perficitur notio participationis et entis imparticipati, quae jam in confuso apud Platonem invenitur.