Capitulum V

(Vers. 20.). Venient tandem, scilicet in fine mundi; unde Glossa: « Ad ludicmm »; tunc enim de inferno exibunt. Venient, inquam, in cogitatione peccatorum suormn, remordente eos conscientia, timidi, de poena inferenda; infra capitulo quinto: « Videntes turbabuntur timore horribili ». Et traducent illos; Glossa: « In ignem aeternum »; ex adverso; Glossa: « Accusantes eos », sicut adversarius accusat adversarium suum; iniquitates ipsorum, id Dominus superbia inflatos, sine voce excusationis, ila ut sinl

est peccata ab eis perpetrata corde, ore, vel opere; lereraiae secundo: <t Arguet te malitia tua ». Peccata autem dicuntur accusare reprobos, quia erunt nia-

Secundo comparatur status iustorum statui iniustorum in ipso iudicio quoad tria.

Tunc stabunt etc. Hic comparat statum iustorum statui iniustorum in ipso iudicio. Et primo tangit iustorum constantem accusationem; secundo, reproborum coactam confessionem: Videntes turbabun- <M?',- tertio, utrorumque m.&3.m retributionem: lusli autem in perpetuum vivent.

Primo, de iustorum aconsatione.

(Vers. 1.). Tunc stabunt etc, quasi sic: Venient impii ad iudicium timidi; tunc; Glossa: « Cum jyjjgjijyntm. populi », scilicet in die novissimo; et dicit tunc, indeterminate, quia « de die illa nemo scit », Matthaei vigesimo quarto; item Actuum primo: « Non est vestrum nosse tempora vel momenta, quae Pater posuit in sua potestate». Stabunt, scilicet qui in praesenti visi fuerant cadere vel iacere; Lucae decimo sexto: « Erat quidam mendicus nomine Lazarus, qui iacebat ad ianuam eius ». Econtra mali, qui nunc videntur stare, tunc iacebunt; Proverbiorum decimo quarto: « lacebunt mali ante bonos». Stabunt, inquam, iusti in magna constantia, id est constanter et audacter propter confidentiam, quam habebunt.

Ex septem confidentia Sanctorum in iudicio sur- Ex iustitia causae suae; lob decimo terlio: « Si fuero iudicatus, scio, quod iustus inveniar »; item in Psalmo: « ludica me, Doraine, secundum iustitiam meara ». — Secundo, ex su/ficienlia seu copia probationuni; habebunt enim paratam probationera per soriptum instrumenlum; lob trigesirao prirao: «Librura scribat ipse, qui iudicat » etc.; itera Apocalypsis vigesirao: « iudicari sunt mortui ex his quae scripta erant in libris »; itera per testes; lob decimo sexto: «Ecce, testis raeus in caelo », scilicet ipse Deus; unde leremiae vigesirao nono: « Ego sum iudex et testis, dicit Dominus ». — Tertio, ex fidelitate advocatorura; priraae loannis secundo: «Advoteria accusationis et damnationis eorum; ad Romanos secundo: « Cogitationum inter se accusantium, aut etiam defendentium » etc. catum haberaus in caelo lesum Christum »; item Spiritum sanctum; ad Roraanos octavo: « Spiritus postulat » etc; itera beatam Virginon; unde clamaraus: « Advocata nostra » etc — Quarto, ex impotenr tia adversariorum, secundum illud Psalrai: « Non resurgent impii in iudicio », scilicet ad accusandos iustos; Apocalypsis duodecimo: « Proiectus est accusator » etc — Quinto, ex amicitia et affinitate iudicis ipsorura; Genesis trigesirao septimo: « Caro nostra et frater noster est »; Bernardus: « Puto, spernere me non poterit, os ex ossibus meis el caro de carne mea ». — Sexto, ex benevolentia assessorum, id est Apostolorum; Matthaei decirao nono: « Sedebitis et vos super sedes duodecim iudicantes» etc; item lob trigesirao sexto: « Pauperibus iudicium tribuit ». — Septimo, ex familiaritate oiricialium iudicis, scilicet Angelorura; Matthaei decirao tertio: « Exibunt Angeli et separabunt raalos de medio iustorura ».

Adversus eos; Glossa: « Persecutores suos », qtii se angutiaverimt; Glossa: « In martyrio », eos personaliter affligendo; ad Hebraeos undecimo: « Angustiati, afilicti » etc Et qui abstulerunt labores illorum, corporales, scilicet eos per violentiam spoliando, cura tamen Sancti gaudenter haec sustinuerint; unde ad Hebraeos decimo: « Rapinam bonorum vestrorum cum gaudio suscepistis ». Vel: labores, spirituales, eorura fructum auferre conando, sciUcet provocando eos ad peccatum; de hoc fructu supra tertio: « Bonorum laborum gloriosus est fructus ». Vel: utrosque simul, secundum Glossam: « Eorura scilicet labores corporales et spirituales vanos et stultos iudicando ».

Secundo, de reprolioTum confessione tripliciter.

Videntes turbabuntur etc. Hic tangit reproborura coa tam confessionem; et primo tangit motivum ad confessionem talem; secundo, confessionis materiam: Hisunt, quos aliquando; tertio, confessionis suae approbationem: Talia dixerunt etc — serm. 2. n. 6; in ipsis allegatur Gen. 2, 23: Hoc nunc os ex

) Motivum confessionis tangitur duplex, scilicet affli- ctio de vera bonorum felicitate, et anxietas de propria infelicitate Dicentes intra se etc.

(Vers. 2.). Sequitur igitur: Videntes; Glossa: « Se de gloria ad poenara perductos, et adversarios suos de poena ad eoronani translatos »; turbabunt%ir timore horribili; Exodi decimo quinto: « Tunc conturbati sunt principes Edom»; item Ezechielis septimo: « Conturbatio super conturbationem veniet », scilicet conturbatio de afflictione reassumti corporis super conturbationem prius habitimi de afflictione animae prius cruciatae in gehennahbus flammis. Timore horribili, scilicet propter constantiam suorum accusatorum, de quibus supra eodem. Secundo, propter severitatem divinorum iudicioni/m, iuxta illud ad Hebraeos decimo: « Horrendum est incidere in manus Dei viventis »; item infra sexto: « Horrende et cito apparebit vobis». Tertio, propter praesentiam horribilium tortorum; lob vigesimo: « Vadent et venient super eum horribiles ». Vel sic: Turbabuntur, propter remordentem conscientiam; timore, propter iudicis irrevocabilem sententiam; horribili, propter suppliciorum praeparatorum et tortorum horribilium visam praesentiam. Et mirabuntur in subitatione, id est subita adeptione, salutis, scilicet iustorum, insperatae, id est non aestimatae ab ipsis impiis, speratae tamen a iustis, secundum illud Psalmi =: « In te speraverunt patres nostri » etc. Gementes, interius, prae angustia spiritus, ex consideratione gloriae et salutis illius, quam perdiderunt; primi Regum quarto: « Ingemuerunt Pliilisthiim, dicentes: Vae nobis » etc.

(Vers. 3.). Dicentes intra se, dictione interiori, et non vacant exteriori forte propter vehementiam doloris. Poenitentiani agentes, de malo, quod fecerunt; poenitentiam, sed tardam, sicut poenitentia divitis, de quo Lucae decimo sexto: « Pater Abraham, miserere mei » elc.; agentes, immo potius patientes. Haec est poenitentia desperationis, sicut poenitentia ludae, de quo Matthaei vigesimo septimo legitur, quod « poenitentia ductus retulit triginta argenteos ». Et prae angustia spiritus gementes, de malo poenae, quam incurrerunt; Isaiae sexagesimo quinto: « Prae contritione spiritus ululabitis » etc.

Hi sunt, quos aliquando etc. Hic ponit materiam confessionis impiorum confitentium errorem proprium, primo circa iustorum vitam; secundo, circa vitani propriam: Lassati etc. rum reprobationem: Nos insensati etc; tertio, eorum tunc praesentem exaltationem: Ecce, quomodo computati sunt; quarto, suum errorem: Ergo erravimus.

(Vers. 3.). Hi, scilicet irrisoria demonstratione digni secundum iudicium impiorum, sunt, quos aliquando habuimus in derisum, factis et signis; lob duodecimo: « Deridetur iusti simplicitas »; item in Psalmo: « Onmes videntes me deriserunt me » etc. Et in similitudinem imp7'operii, improperando verbis; in Psalmo: « Improperia exprobrantium tibi ceciderunt super liic». Sed cum improperatur homini opus bonum, quod potius est materia laudis, non est verum improperium, sed similitudo improperii; propter quod dicitur hic: in similitudinem improperii; secundae ad Corinthios sexto: « Per infamiam et bonani faiiiam » etc.; Actuum quinto: « Ibant Apostoli gaudentes » etc.

(Vers. 4.). Nos insensati eic., insensatorum infantium more viventes; insensati, inquam, quia non sentiebamus de rebus, sicut erant; Ecclesiastici decimo sexto: « In his omnibus insensatum est cor »; primae ad Corinthios decimo quarto: « Nohte esse pueri sensibus ». Vitam illorum, id est conversationem, quae erat in paupertate, labore, vilitate, ieiuniis etc; aestimabamus insaniam. Sic David ab Achis reputatus est insanus, prirai Reguin vigesirao primo; sic et Christus; loannis octavo: « Nonne bene dicimus nos, quia Samaritanus es tu et daemoniura habes »? item loannis decimo: « Daemonium habet et insanit»; sic nuntius Elisei, quarti Regum nono: « Quid venit insanus iste ad te »? Osee nono: « Scitote, Israel, stultum prophetam el insanum virum spiritualera »; stultum, scihcet in temporalibus, et insanum, secundum iudicium mundanorura. Et finem illorum, id est mortem, me Aonore, ahcuius scilicet remunerationis; contra quod dicitur in Psalmo: « Nimis honorati sunt amici tui, Deus »; item loannis duodecimo: « Si quis mihi rainistraverit, honorificabit eum Pater raeus », qui in caelis est.

(Vers. 3.). Quonwdo ergo computati sunt inter filios Dei? per gratiam; ad Romanos octavo '- « Non

accepistis iterum spiritum servitutis in timore, sed accepistis spiritum adoptionis filiorum » etc.; item loannis primo: « Dedit eis potestatem fllios Dei fieri » etc. Et inter Sanctos sors illorum est, id est portio gloriae, de qua in Psalmo: « Portio mea, Domine, sit in terra viventium»; item ad Colossenses primo: « Qui dignos nos fecit in partem fortis Sanctorum in lumine ». Et haec sunt contra duo, quae dixerant; dixerant enim vitam Sanctorum insensatam et fmem contumeliosum.

(Vers. 6.). Ergo erravimus etc. Concludunt sibi jpsis; unde veriflcatum est illud Psalini: « Infirmatae sunt contra eos linguae eorum ». Erravimus, inquiunt; falsa enim pro veris approbaverunt; Augustinus autem dicit, quod « falsa pro veris approbare erroris proprium est»; Isaiae decimo nono: « Errare fecerunt Aegyptum in omni opere suo, sicut errat ebrius et vomens ». A via veritatis; Glossa: « Evangelii divinae legis », ad credendum;. Isaiae quinquagesimo tertio: « Omnes nos quasi oves erravimus; unusquisque in viam suam declinavit». Et iustitiae lumen, ad operandum; iustitiae lumen, intransitive, id est iustitia, quae lux est, secundum illud Psalmi: « Lux orta est iusto »; item Proverbiorum quarto: « iustorum semita quasi lux splendens » etc. Non luxit nobis; Isaiae quinquagesimo nono: « Exspectavimus lucem, et ecce tenebrae »! Haec fuit causa erroris eorum, sicut defectus luminis est causa deviationis. Et sol intelligentiae, scilicet ad inflammandum; Glossa: « Christus, sol iustitiae, qui oritur timentibus Deum », ut habetur Malachiae ultimo; non est ortus nobis. Notandum, quod non est defectus ex parte solis, sed ex parte ipsorum in tenebris iacentium nec surgere volentium nec oculos aperire quaerentium; Psalmus: « Supercecidit ignis », invidiae, « et non viderunt solem », iustitiae. Sol quidem materialis oritur bonis et malis, ut patet Matthaei quinto: « Qui solem suum oriri facit super bonos et malos », sed sol intelligentiae solis bonis oritur, ut patet hic. est Christus autem dicitur sol, qaia sol dicitur quasi solus lucens; Christus a.utem singulariter lucet, id > Psalm. 141, 6. — Seq. locus est Col. 1, 12. est prae omnibus aliis tanquam lux mundi et oculus; loannis primo: « Erat lux vera, quae illuminat omnem hominem venientem in hunc mundum», etiam illuminatione cognitionis naturalis. « Ipse enim est magister, qui cathedram habens in caelis, corda hominum docet in terris », ut dicit Augustinus. Item loannis octavo: « Ego sum lux mundi ». — Item, quia illuminatione lunae, id est Ecclesiae; Ecclesiastici quinquagesimo: « Sicut luna plena in diebus suis lucet», sciUcet ex irradiatione solis. — Item, quia est fons totius caloris, id est amoris spiritualis; Psalmus: « In sole posuit tabernaculum suum »; et post: « Non est qui se abscondat a calore eius »; secundo Machabaeorum primo: « Tempus affuit, quo sol refulsit, qui prius erat in nubilo; et accensus est ignis magnus » etc.; item Lucae duodecimo: « Ignem veni mittere in terram », id est calorem. — Item, quia ipse est pater plantarum spiritualium, id est totius puUulationis spiritualis; loannis decimo quinto: « Qui manet in me, et ego in eo, hic fert fructum multum, quia sine me nihil potestis faeius radium, sciUcet per spiritum intellectus, intelligentia illuminatur. confitentur propriae vitae laboriositatem; secundo, caecitatem: Viam autem Domini; tertio, inutilitatem: Quid profuit nobis etc; quarto, instabilitatem: Transierunt.

(Vers. 7.). Lassati igitur sumus, virtute nostra, in via iniquitatis, quoad culpam in praesenti; leremiae nono: « Ut inique agerent, laboraverunt »; et perdilionis, quoad poenam in futuro; Proverbiorum secundo: « Impii de terra perdentur, et qui inique agunt auferentur ex ea ». Nec mirum, si lassati sumus virtule nostra, quia ambulavimus vias difjiciles, de sui natura, scilicet vias peccatorum, quae multum affligunt animam in praesenti per conscientiae remorsum. Non enim patitur ordo divinae iustitiae, ut vel ad momentum sit culpa sine poena.

Unde Augustinus: « lussisti, Domine, et sic est, ut poena sibi sit inordinatus animus »; Ecclesiastici vigesimo priino: « Via peccantiuni complanata lapidibus ».

Sed contba: Matthaei septimo: « Lata porta et spatiosa est via, quae ducit ad perditionem ».

Dicendum, quod facilis est in ingressu, quasi strata floribus, scilicet praesentis delectationis dulcore et temporali iucunditate; sed difficilis in progressu propter remorsum conscientiae; difficilior m egressu propter separationem a praesenti voluptate; sed difficillima fost egressum propter tormentum gehennae.

Viam autem Domini, scilicet qua Dominus venit ad uos, qua nos imus ad eum, scilicet caritatem, secundum illud Apostoli primae ad Corinthios duodecimo: « Adhuc excellentiorem viam vobis demonstro »; ignoravimus, scilicet ignorantia crassa et affectata; unde lob vigesimo primo: «Qui dicunt Deo: Recede a nobis, scientiam viarum tuarum nolumus». Ignorans tali ignorantia « ignorabitur », ut dicit Apostolus priinae ad Corinthios decimo quarto.

(Vers. 8.). Quid nobis profuit superbia? scilicet in houorum excellentia, quasi dicat: nihil; immo potius nocuit, quia dicitur in Psalmo: « Retribuet abundanter facientibus superbiam »; Proverbiorum decimo sexto: « Contritionem praecedit superbia »; Lucae primo: « Dispersit superbos mente cordis sui ». Aut divitiarum iactantia, scilicet de exteriorum bonorum abundantia, quid mitulitnobis? qasL&idicdit: nihil; Ecclesiastae quinto: « Qui amat divitias fructum non capiet ex eis »; item Lucae sexto: « Vae! vobis divitibus » etc.

Transierunt etc. Hic tangit confessionem instabiUtatis status reproborum sub multiplici metaphora 5: primo sub metaphora umbrae; secundo, nunlii: Tanquam nuntius; tertio, navis: Et tanquam navis; quarto, avis: Aut avis; quinto, sagittae: Aut tanquam sagitla.

(Vers. 9. 10.). Transierunt omnia illa, scilicet divitiae, deliciae et honores saecularis potentiae; unde primae loannis secundo: «Omne, quod est in mundo » etc., et ibidem infra: « Transit mundus et concupiscentia eius»; id est concupiscibilia, quae in eo sunt, scilicet quantum ad exteriorem figuram. non quoad substantiam; unde priinae ad Corinthios septimo: « Praeterit figura huius mundi ». Ve/w< umbra, scilicet mentem obscurando; Ecclesiastici trigesimo quarto: « Quasi qui apprehendit et persequitur ventum, sic qui attendit ad visa dacia », quia anima ex conversione sui ad obscuratur et eclipsatur per interpositionem terrae inter eam et verum solem. — Et tanquam nuntius praecurrens, suo transitu mentem amovendo; nono: « Dies mei velociores fuerunt cursore ». Et lanquam navis, quae pertransit (luctuantem aquam, tribulationes multas sustinendo; Lucae decimo: « Turbaris erga plurima». Cuius cumpraeterierit, non est vestigium invenire, scilicet in aqua; Proverbiorum trigesimo: « Tria sunt mihi difficilia etc., via navis in medio mari ». Neque semitam carinae illius in fluctibus, id est parvae navis, quae maiorem navem solet comitari ad evasionem pericuh. Vel: carina potest dici media pars vel medius locus navis, secundum illos versus:

Prora prior pars est navis, pars ullima piippis.

Dic latus esse tatem, ventrem dic esse carinam.

(Vers. 11. 12.). Aut avis, scilicet cor in superbiam et lasciviam exaltando; Proverbiorum decimo: « Qui innititur mendaciis, hic pascit ventos; idem autem sequitur aves volantes ». Quae transvolat in aere, scilicet velociter, cuius nullum invenitur argumentum, scilicet certum signuni, itineris illius; sed tantum sonitus, auditur, sonitus, inquain, alarum verberans kvemventum, id est aerem motum, secundum illud Damasceni: « Ventus est aer motus»; et scindens, id est dividens, per vim itineris aerem, scilicet quietum. Sic sonus levis famae impios comitatur, secundum illud Psalmi: « Vocaverunt nomina sua in terris suis »; Isaiae decimo octavo: « Vae! terrae cymbalo alarum » etc. Commotisque alis transvolavit, scilicet ad locum alterum; Osee nono: « Ephraim quasi avis avolavit». Et post hoc nullum signum, id est certum indicium, invenitur itineris zVfoM.?; Proverbiorum trigesimo: « Tria mihi sunt difficilia etc., via aquilae in caelo»; item lob vigesimo octavo: « Semitam ignoravit avis, nec intuitus est eam oculus vulturis ». — Aut tanquam sagitta, scilicet cor letaliter vulneconquerltur, fugacis vitae ac terrenarum rerum defectus nobis

rando; emissa in locum deslinatum, a sagitlario; Proverbiorum septimo: « Donec transfigat sagitta iecur ». Divisus aer, scilicet per motum sagittae, continuo in se reclusus est, ut ignoretur Transitus illius; Glossa: « Quia nulla sui reliquit vestigia».

(Vers. 1 3.). Sic el nos nali continuo desivimus esse, id est cito post nativitatem; vel: statim desivimus, id est desinere incipimus, secundum illud Augustini 2: « Quid est vita nostra nisi continuus cursus ad mortem »? Glossa: « Sic etiam vitae huius incertus et instabilis est cursus »; lob decimo quarto: « Homo natus de muliere etc., et fugit velut umbra». Vel: desinimus esse continuo, per peccandi accelerationem. Et virlutis quidem nullum signum valuimus ostendere, scilicet in vita nostra per bonam conversationem; Marci ultimo: « Signa eos qui crediderint, haec sequentur »; ad Galatas ultimo: « Stigmata Domini Iesu in corpore meo porro ». In malignitate enim nostra consumti sumus, per impoenitentiam fmalem; lob decimo tertio: « Qui quasi putredo consumendus sum »; loannis octavo: « In peccato vestro moriemini ».

Talia dixerunt etc. Ecce, confirmatio confessionis eorum per exempla convenientia, primo per exemplum lanuginis; secundo, spumae: Et tanquam spuma; tertio, fumi: Et tanquam fumus; quarto, hospitis: Et tanquam memoria hospitis.

(Vers. 14.). Talia ergo dixerunt in inferno hi qui peccaverunt; dixerunt, inquam, dictione interiori per conscientiae remorsum, etsi non forte dictione exteriori, cum sint in inferno sine corporibus usque in diem iudicii et sine organis corporeis, hcet non sine potentiis organorum; Lucae decimo sexto: « Elevans oculos», id est potentiam visivam, quae organis oculorum usa fuerat in praesenti.

Jn inferno etc. Quomodo sciebat auctor iste, quod ita dixerunt in inferno? cum nunquam ibi fuisset, nec alius inde venisset, qui ei retulisset; unde supra capitulo secundo: « Non est agnitus qui reversus sit ab inferis ».

Potest dici, quod hoc sciebat per revelationem Spiritus sancti, quia, secundum Ambrosium, omne verum, a quocumque dicatur, Spiritu sancto dictante, profertur; item secundae Petri primo: « Spiritu sancto inspirati, locuti sunt sancti Dei homines ». Vel: Dixerunt, id est, dicere potuerunt.

(Vers. IS.). Quoniam etc, quasi dicat: et verum dixerunt, quoniam spes impii, id est, teniporalis prosperitas, in qua spem ponunt impii; Isaiae vigesimo octavo: « Posuimus mendacium spem nostram »; tanquam lanugo, id est flos cardui, quoad carnis fragilitatem; quae a venio tollitur, id est modico flatu; Glossa: « Lanugo carnis fragiiitatem exprimit, quae a vento aegritudinis vel molestia cito tollitur »; Isaiae quadragesimo: « Omnis caro foenum ». Et bene comparatur carnis fragiiitas flori cardui, quia caro spinas et tribulos tentationum generat; unde Genesis tertio: « Spinas et tribulos germinabit tibi ». Et tanquam spuma gracilis, ex agitatione aquarum generata, quae a procella dispergitur. Tanquam spuma etc, dicit quantum a.< iactantiae vanitatem; unde Glossa '»: « Hic est appetitus humani favoris et iactantiae vulgaris, quae a procella dispergitur tribulationis et adversitatis alicuius praesentis, vel aeternae»; Oseedecimo: « Transire fecit Samaria legem suum, sicut transit spuma guper faciem aquae »; item leremiae vigesimo tertio: « Ecce, turbo dominicae indignationis egredietur, et tempestas erumpens super caput impiorum veniet». £i tanquam fumus, qui a vento diffusus est, quantum ad vitae brevitatem; lacobi quarto: « Quae est vita vestra? Vapor est ad modicum parens»; a vento dijfusus cst; quia enim in altum tollitur, evanescere cogitur, iuxta illud Psalmi: « Mox ut honorificati fuerint et exaltati, deficientes quemadmodum fumus deficient»; Glossa: « Sicut fumus venlo dissolvitur, sic humana vita temporum mutatione ». Et tanquam memoria hospitis unius diei praetereuntis, quantum ad fwmae modicam durationem; lob decimo tertio: « Memoria vestra comparabitur cineri ». Hoscente oriens, carnis... vel molestia corporis cito [Rabanus

spiri comparat hominem in hac vita existentem, quia peregrini et hospites quasi in aliena domo sumus, secundum illud Psalmi: « Advena sum ego apud te et peregrinus, sicut omnes patres mei »; item ad Hebraeos undecimo: « Confitentes, quia peregrini » etc. Praetereunti, quia de vita ad mortem transimus; Threnorum primo: « 0 vos omnes, qui transitis per viam» etc; item, Ecclesiastae primo: «Generatio praeterit » etc. Unius diei, quia parum hic stamus; unde ad Hebraeos decimo tertio: t Non habemus hic manentem civitateni » etc. Tertio, de iustorum et leprotoruin rotributione dupliciter.

lusti autem in perpetuum. Hic ponit iustorum et reproborum condignam retributionem, et primo, praemium iustorum; secundo, supplicium reproborum: Et accipiet a/rmaturam. — iustorum praemium duplex tangit: primo, pro operatione boni; et secundo, pro vicloria mali: Ideo accipient etc.

(Vers. 16.). lusti autem etc., quasi dicat: talis est vita et mors impiorum; autem, pro sed. Ivsti, e cogit!LTo, in perpetuum vivent; Gossa,: « Vivent vila aeterna », de qua loannis decimo septimo: « Haec est vita aeterna » etc. Et apud Dominum, id est in ipso Domino per spem, secundum Glossam; in Psalmo: « Mihi autem adhaerere Deo», scihcet per caritatem, « bonum est, ponere in Domino Deo spem meam »; est merces eorum; Glossa: « Laboris praemium»; ipse enim est merces Sanctorum; Genesis decimo quinto: « Ego protector tuus sum et merces tua magna nimis »; item Numerorum decimo octavo: « Ego pars et hereditas tua in medio filiorum Israel ». Et cogitatio eorum etc., quasi dicat: et merito apud Dominum est merces eorum, quia cogitatio eorum, id est tota sollicitudo et intentio eorum per fidem, apud Altissimum, secundum illud Psalmi: « lacta cogitatum tuum in Domino» etc. Vel: cogitatio, id est agnitio intellectus eorum, apud Altissimum, solum; iusti enim solum de Deo, vel de iis quae ad ipsum habendum conferunt, cogitant, iuxta illud primae ad Corinthios septimo: « Quae sine viro est mulier cogitat quae Domini sunt ».

(Vers. 17.). Et quia tales sunt in praesenti; irfeo accipient regnum decoris, id est regnum decorum quantum ad auream sive essentiale praemium; Matthaei quinto: « Beati pauperes » etc. Et diudema speciei, id est speciosum; Glossa: « Devicto hoste»; et hoc quantum ad aureolam sive quanlum ad praemium accidentale; secundae ad Timotheum quarto: « Reposita est mihi corona iustitiae ». De utroque Exodi vigesimo quinto. De marm Dei, vel Domini; Glossa: « Id est a Christo, qui dicitur manus et brachium et dextera Dei Patris ». Est enim manus operando: « Omnia namque per ipsum facta sunt », loannis primo; brachium protegendo, secundum illud Psalmi: « Brachium meum confortabit eum »; dextera praemiando; Matthaei vigesimo quinto: « Statuet oves a dextris ». Quoniam dextera sua teget eos; Glossa: « Hic et in futuro », ab ira superni iudicis; Isaiae quadragesimo nono: « In umbra manus suae protexit me»; Ecclesiastici Irigesimo quarto: « Regimen ardoris et umbraculum meridiani ». Et brachio sancto suo, id est suae sanctae potentiae, defendet illos, scilicet ab omni impugnatione adversarii, secundum illud Psalmi: « Dominus defensor vitae meae, a quo trepidabo »? duet etc; tertio, bellum: Ibunt directe; quarto, beni effectum: Et ad eremum perducet; quinto, belli remedium: Melior est sapientia.

(Vers. 18.). Et accipiet armaturam, scilicet contra adversarios, zelus illius; Proverbiorum sexto: « Zelus et furor viri non parcet in die vindictae ». « Arma autem eius sunt veritas, iustitia et iudicium», secundum Glossam. Et armabit crealuram, scihcet tanquam exercitum suum, secundum illud infra decimo sexto: « Creatura tibi Factori deserviens exardescit adversus itiiiustos»; ad ultionem inimicorum; Psalmus: « Deus ultionum » etc

(Vers. 19. 120. 21.). Induel pro thorace iustitiam; loricae comparatur iustitia sive thoraci, quia, sicut lorica totum corpus protegit, sic iustilia undique animam; unde secimdae ad Corinthios sexto: « Per arma iustitiae a dextris et a sinistris»; Isaiae quinquagesimo nono: « lustitia indutus est pro lorica ». Et accipiet pro galea iudicium rectum, vel certum; iudicium rectum, id est discretio, et comparatur galeae, quae munimentum est capitis, id est nam interrasilem... et super illam alteram coronam aureolam.

ralionis; Proverbiorum decimo sexto: « Divinatio in labiis regis, in iudicio non errabit os suum ». — Sumet scutuni inexpugnabile aequitatem; scuto, quod defendit loricam, comparatur aequitas, quia iustitiam facit irreprehensibilem; Isaiae undecimo: « Arguet in aequitate pro mansuetis terrae ». — Acuet autem diram iram; diram dicit ad differentiam irae levis, qua modo irascitur; in lanceam; ira Dei lanceae comparatur, quia attinget etiam quaecumque remota et penetrabit; Ezechielis vigesimo primo: « Gladius exacutus » etc.; item Exodi decimo quinto: « Misisti iram tuam, quae devoravit eos sicut stipulam». Et pugnabit cum illo 07-bis terrarum contra insensatos; Gregorius: « Offenso Creatore, omnis creatura offenditur »; Glossa: « Creator per creaturam sibi subiectani corripit delinquentes ». Horribile bellum erit illud, de quo lob quadragesimo: « Memento belii, nec ultra addas loqui ».

Ibunl directe etc. Hic describit bellum novissimum secundum diversas acies creaturarum. Et primo introducit ignem irapios debellantem et expugnantem; secundo, aerem: Et a petrosa; tertio, aquam: Et eandescet; quarto, ventum seu turbinem de terra procedentem: Contra illos stabit spiritus virtutis.

(Vers. 22.). Ibunt ergo, scilicet contra illos, directe emissiones fulgurum; Glossa: « Pro voto, id est pro voluntate ductoris »; Ecclesiastici quadragesimo tertio: « Accelerat coruscationes emittere iudicii sui »; item in Psalmo: «Fulgura coruscationem, et dissipabis eos ». Et tanquam a bene curvato arcu nubium, id est tanquam iridis lineae depressae, sole superveniente, exterminabuntur impii; quasi dicat: sicut cito et faciliter dissolvitur arcus caelestis, sic impii cito et faciliter exterminabuntur, id est, extra terminos vitae praesentis et aeternae ponentur; Barucli tertio: « Exterminati sunt et ad inferos descenderunt »; in Psalmo: « Arcum suum tetendit » etc. Et ad certum locum insilient, scilicet ad malos tantum, ita quod bonos non tangent; supra tertio: «Non tanget eos tormentum mortis». Ad certum locum; Glossa: « Quocumque necesse sit;non enim potest esse confusum quod divina sapientia est ordinatum »; unde Exodi nono: « In Aegypto terra Gessen nihil mali patiebatur a plagis Aegypto inflictis».

(Vers. 23.). Et a petrosa ira; petrosa dicitur ira illa propter effectum, quia petris se manifestabit, vel quia infrangibilis et dura sicut petra, vel quia inferetur a Christo, qui petra dicitur primae ad Corinthios decimo: « Petra autem erat Christus ». Plenae mittentur grandines, id est grossae et magnae; vel: plene, id est plenarie sive abundanter; Psalmus: « Ignis, grando, nix, glacies» etc; lob trigesimo octavo: « Nunquid ingressus es Ihesauros nivis »? Apocalypsis decimo sexto: « Grando magna sicut talentum descendit de caelo in homines». Graeci autem sic habent: Et tanquam a bene curvato arcu nubium ad certum locum imilient, et a petra iacente ira plenae. Haec littera planior est et videtur verior, cum in Graeco videatur compilatus fuisse liber iste. Et candescet, id est fervebit, in illos, id est contra illos, aqua maris; flet enim fervidum, turbidum et spumosum; Lucae vigesimo primo « In terris pressura gentium prae confusione sonitus maris et fluctuura ». Erit enim unum de quindecim signis, secundum Hieronymum, quod mare se eriget super altitudinem montium. Et flumina, id est aquarum dulcium, concurrent duriter, id est fortiter; Exodi decimo quinto'»: « Submersi sunt quasi plumbum in aquis vehementibus». Vel: Aqua maris, id est amaritudo infernalis, candescet in illos, id est, stridebit et fervescet sicut aqua per iniectionem ferri calidi; Isaiae decimo quarto: « Infernus subter conturbatus est». Et flumina, scilicet angustiarum, concurrent duriter, quia ibi erit dolor de bonis amissis, pudor de malis commissis, limor de praesentibus suppliciis.