Capitulum VI

(Vers. 24.). Contra illos stabit spiritus virtutis, id est fortis ventus, secundum illud Exodi decimo quinto: « Flavit spirilus tuus » etc, procedens de cavernis terrae, secundum illud Psalmi: « Qui prodepresso sole superveniente. Exterminabuntur impii etc. Card.

ducit ventos de thesauris suis »; item in Psalmo: «In spiritu veliementi conteres naves Tharsis»; item lob primo: <« Ventus vehemens irruit a regione deserti ». Hic est « spiritus procellarum », de quo in Psalmo. Et (anquam; tanquam est expressivum veritatis, non nota similitudinis; turbo venti, id est impulsus compositus ex contrariis ventis pulvere mixtis, dividel eos etc. Vel: spiritu potest dici sententia iudicis, secundum illud Isaiae undecimo: « Spiritu oris sui interficiet impium ». Et tunc ly tanquam nota est similitudinis, non expressivum veritatis, cum dicitur: Et tanquam turbo venti dividet eos, scilicet a bonis; lob vigesimo septimo: « Toilet euni ventus urens, et vehit turbo rapiet de loco suo»; Isaiae ultimo: « Ecce, Dominus in igne veniet, et quasi turbo quadrigae eius ». Et ad eremum, id est locum iiorribilem et sterilem et omni bono carentem; de tali loco Deuteronomii trigesimo secundo- « In loco horroris et vastae sohtudinis».

(Vers. 1.). Melior est sapientia « etc., quasi dicat: ex quo sic tractantur potentes insensati, melior est, id est ulWior, sapienlia, de divinis, quae, secundum Glossam, « semper animam bene regit »; quam vires corporis, quae saepe in peccata praecipitant; Ecclesiastae nono: « Dicebam ego, mehorem esse sapientiam fortitudine ». Et vir prudens, in rebus humanis, secundum Glossam, non tantum eloquio; niagis quam fortis; Glossa: «Corpore». Unde in tali fortitudine non est gloriandum, secundum illud leremiae nono: « Non glorietur fortis in fortitudine sua ».

ParS II. EXHORTATIO AD SAPlENTIAiM.

A udite ergo, reges etc. Postquam monuit principBS ct potentes ad iustiliam, hic incipit eos monere ad sapientiam inquirendam et amandam, et primo ratione sumta ex periculo ofpcii ipsorum, quos monet; secundo, ratione sumta ab exemplo eius qui monet, scihcet capitulo septimo; tertio, ratione sumta a multis beneficiis sapientiae, ad quam monet, sci- Ucet a decimo capitulo usque in flnem. Omnem terram, id est ieTrems, perducet iniquitas illorum, k est, propria iniquitas, non aliena erit causa, quare illuc perducentur, secundum illud Isaiae quinquagesimo: « Ambulate in flammis, quas succendistis vobis». Vel secundum aliam litteram: Terram iniquitatis eorum dicit, quia secundum Psalmum: « Ignis ante ipsum iudicem praecedet», qui superficiem terrae, in qua factae sunt iniquitates eorum, exuret et aridam reddet. El malignitas, quam exercuerunt, quae sonat in deterius; evertet, id est, causa erit evertendi, sedes polentium, id est regna, civitates el castra, turres et tribunalia; Ecclesiastici decimo: « Sedes ducum superborum destruxit Deus ».

Aliter exponit Glossa praecedentia, scihcet de praesenti expugnatione impiorum infidelium et haereticorum per Christum et Ecclesiam: coruscatione miracubrum, grandine increpalionum, mundatione tribulationum, turbine persecutionum, subversione et ablatione possessorum, depressione potentium.

Primo sumit rationem ex periculo officii

In prima primo tangit insipientium rectorum poenam et suppUcium; secundo econtra, sapientium rectorum praemium: Ad vos ergo; tertio monet utrosque concupiscere sapientiam: Concupiscite etc.; quarto promitUt, se docere eam: Quid est autem sapientia.

Prifino, de poena insipientium rectorum.

In prima primo petit a rectoribus audientiam; secundo subdit audiendi causam: Quoniam data est etc.

(Vers. 2. 3.). Audite ergo etc, quasi dicat: ex quo ita est utilis sapientia, audite ergo, auditu exteriori, reges; Glossa: « Praelati »; et intelligite, auditu interiori; Proverbiorum primo: « Audiens sapiens sapienlior erit, et inteUigens gubernacula possidebit »; Matthaei decimo tertio: « Qui habet aures audiendi audiat ». Discite, iudices finium terrae, id est terrarum distinctarum seu provinciarura. Reges Scilicet tam ordinaria quam imterlinearis ex Rabano.

dicuntur praelati ad bonum dirigendo; iudices, inter bonum et malum discernendo. Discile, inquam,*apientiam, quia iudicibus necessaria est; unde Deuteronomii primo: « Date ex vobis viros sapientes et gnaros». — Praebete aures vestras, scilicet exteriorem et interiorem, qui continetis, a malo cohibendo, muUitudines, populorum vobis commissas; Proverbiorum decimo quarto: « In multitudine populi dignitas regis ». Et placetis vobis in turbis nationum, id est, in praelaturis vestris gloriamini; contra quod dicit Gregorius in Pastorali: « Toties praelatus in apostasiae crimen labitur, quoties praeesse hominibus delectatur ».

Quoniam data est etc. Hic subdit audiendi 1 causam, scilicet ut possint evadere poenam pro abusu potestatis infligendam. Et primo tangit collationem potestatis; secundo, abusum coUatae: Quoniam, cum essetis; tertio, iudicium pro abusu: or/-en(/e etc.; quarto, iudicis aequitatem: Non enini subtrahet.

(Vers. 4.). Quoniam etc. Et audire debetis, quoniam data est vobis a Domino potestas; unde ad Romanos decimo tertio: « Non est potestas nisi a Deo i>; potestas; Glossa: « ludiciaria in terra », scilicet quoad sententiae definitimiem; loannis decimo nono: «Non haberes potestatem adversum me ullam, nisi tibi datum esset desuper ». Et virtus; Gossa.: « Puniendi », quoad sententiae exsecutionem. Vei: potestas in causis civilibus, virtus in causis criminalibus. Ab Altissimo, scilicet Deo supra nos constituto; Psalmus: « Tu Dominus altissimus super omnem terram ». Qui interrogabit; Glossa: « In iudicio »; Lucae decimo sexto: « Redde rationem villicationis luae ». Opera vestra, scilicet exteriora; Ecclesiastae ultimo: « Cuncta, quae fiunt, adducet Deus in iudicium » etc. Non enim ita dedit potestatem, quin exigat rationem; ideo Ecclesiastici decimo octavo: « Ante iudicium interroga te ipsum, et ante Deum invenies propitiationeni ». Et cogitationes scrutabitur, id est opera interiora; Glossa- « Tanquam de omnibus iudicaturus »; supra primo: « In cogitationibus impii interrogatio erit y>. Scrutabitur; Sophoniae primo: « Scrutabor lerusalem in lucernis »; nec solum scrutabitur, sed etiam manifestabit; unde primae ad Corinthios quarto: « Illuminabit abscondila tenebrarum et manifestabit consilia cordium ». simo secundo: « Amice, quomodo buc intrasti » etc. Secunda, qualiter vixit; Isaiae vigesimo secundo: « Quid tu hic? Aut quasi quis hic»? Tertia, qualiter rexit et custodivit gregem sibi commissum; leremiae decimo tertio: « Ubi est grex, qui datus est tibi, pecus inclytum tuum »?

(Vers. 5.). Quoniam, cum essetis etc. Bene dixi, quod interrogabit etc; et merito, quoniam, cum esselis ministri, non domini, 7-egni illius, id est Ecclesiae militantis; primae Petri quinto: « Non ut dominantes in clero, sed forma facti gregis ex animo»; item primae ad Corinthios quarto: « Sic nos existimet homo ut ministros Christi » etc. Non recte iudicastis, scilicet alios; unde Isaiae primo: « Pupillo non iudicant, et causa viduae non ingreditur ad illos »; item leremiae quinto: « Causam viduae non iudicaverunt, causam pupilli non direxerunt ». Neque custodistis legem iuslitiae, scilicet in vobis ipsis; in Psalmo: « Non custodierunt testamentum Dei, et in lege eius noluerunt ambulare »; Isaiae quinquagesimo nono: « Conversum est retrorsum iudicium, et iustitia longe stetit »; item leremiae quinto: « Hi magis confregerunt iugum, ruperunt vincula ». Neque secundum voluntatem Dei ambidastis, peccando contra Deum; leremiae septimo: « Abierunt in voluptatibus et pravitate cordis sui mali ».

Vel potest dici, quod tangit triplicem modum, quo dicitur sententia iniusta: primo ex causa, quando scilicet non subest causa iusta; secundo, ex ordine, ut quando non servatur ordo iuris; tertio, ex animo, ut quando corrupta intentione proceditur contra aliquem; contra quod dicitur Deuteronomii decimo sexto: « iuste quod iustum est persequeris ».

(Vers. 6.). Horrende, id est terribiliter; ad Hebraeos decimo: « Horrendum est incidere in manus Dei viventis »; el cito apparebit vobis; unde Sophoniae primo: « luxta est dies Domini magnus et velox nimis ». Et licet dies iudicii generans longe sit,

tamen dies parlicularis iudicii, id est mortis, prope est; unde Ecclesiastici trigesimo octavo: « Memor esto iudicii mei; sic enim erit et tuum: mihi heri et tibi hodie ». Et vere horrende apparebit vobis praelatis, quoniam iudicium durissimum in his qui praesunt, fiet. Durum quidem, quia male intraverunt; durius, quia male vixei-unt; durissimum, quia male rexerunt. Vel: durum propter peccata subditorum; durius propter peccata ministrorum; durissimum propter mulliludinem et enormitatem propriorum peccatorum.

Durius punientur praelati quam ceteri, primo ratione commissi, secundum illud Lucae duodecimo: « Cui plus commodaverint, plus petent ab eo ». Ratione peccati, quia ceteris paribus gravius est peccatum praelati quam subditi; leremiae quinto: « Hi magis fregerunt iugum » etc. Ratione damni, quia scihcet alios suo exemplo corrumpunt; Gregorius: « Cum pastor per abrupta graditur, necesse est, ut in praecipitium grex sequatur». Ratione scandali, quia Ecclesiam scandalizant; unde Malachiae secundo: « Scandalizastis plurimos in lege ». Ratione iudicii, quia scilicet hic non iudicantur, secundum illud Psalmi: « Tibi soli peccavi » etc.; et ideo in futuro simul et totaliter durius iudicabuntur, secundum illud secundi Machabaeorum sexto: « Non enim, sicut in aUis nationibus, Dominus patienter exspectat, ut, cum iudicii dies advenerit, eas in plenitudine peccatorum puniat». Ratione officii, quia etiam ofQcium suum indigne exercendo peccant; ad Romanos secundo: « In quo alium iudicas, te ipsum condemnas ».

(Vers. 7.). Exiguo enim, id est intirmo et humili; unde Glossa: « lis qui per ignorantiam, vel fragiiitatem, vel necessitatem peccaverunt et humiU poenitentia deleverunt »; conceditur misericordia; Glossa: « Remissio peccatorum », quoad poenam, sive ex toto, sive ex parte, hic, vel in futuro; Isaiae ultimo: « Ad quem respiciam nisi ad pauperculum » etc. Potentes autem, id est potestate abusi in peccatum, poteMter, id estfortiter illata, tormentapatientur, propter peccata, quia pro peccatis suis et subditorum suorum; unde Numerorum vigesimo quinto:

' Vulgala omittit in, quod exhibent etiam card. Hugo a « Tolle cunctos principes et suspende eos contra solem in patibuUs»; item tertio Regum vigesimo: «Custodi virum istum, qui si lapsus fuerit, erit anima tua pro ahima eius »; item Ezechielis trigesimo secundo: « Loquentur ei potentissimi robustorum de medio inferni ».

(Vers. 8. 9.). Non enim sublrahet Dominus, scilicet apunitione et tormento, personam cuiusquam, sciUcet parvi vel magni, privato amore; EzechieUs decimo octavo: « Unumquemque iuxta vias suas iudicabo, domus Israel, ait Dominus ». «Non est personarum acceptor Deus », Actuum decimo. Deinde reddit causam dicens: Qui est, id est, quia ille est, omnium dominator; Apocalypsis decimo nono: « Rex regum et Dominus dominantium ». Nec verebitur magnitudinem cuivquam, scilicet ex timore, quoniam ipse est « magnus Dominus et rex magnus super omnes deos », ut dicitur in Psalmo, et iterum: « Magnitudinis eius non est flnis »; unde improportionabiliter superat omnem aliam magnitudinem. Quoniam pusillum et magnum ipse fecit; Malachiae secundo: « Nunquid non unus est pater omnium nostrum? Nunquid non unus Deus creavit nos»? Et quia omnes creavit, ideo omnes, tam parvos quam magnos, sicut creaturas suas iudicabit; Apocalypsis vigesimo: « Vidi mortuos magnos et pusillos stantes in conspectu throni ». Et aequaliter est illi cura de omnibus.

CoNTRA: Primae ad Corinthios nono: « Nunquid de bobus cura est Deo »? quasi dicat: non.

Dicendum, quod cura disciplinae solum est Deo de rationalibus; sed cura providentiae est illi de omnibus

Sed si sequalis est illi cura providentiae de bonis et maUs: ergo non differt apud illum bonum esse, vel malum.

Respondeo: dicendum, quod loquitur de providentia naturali, non de gratuita. Vel: aequaliter, id est simiUter.

Et quamvis aequaliter sit ei cura de omnibus, non tamen omnes puniet aequaliter. — Autem, pro sed. Fortioribus, in malo, fortior inslat cruciatio, in supplicio, ut patet in lucifero et aliis daemonibus.

' Nempe ordinaria, quae, sicut etiam seq. Glossa inlerli-

Secundo, de praeniio sapientium rectorum.

Ad vos ergo elc. Hic determinat et ostendit sapientium reclorum praemium; et primo excitat ad sapientiam; secundo sapientium subdit mercedem vel mercedis declarationem.

(Vers. 10.). Ad vos ergo etc. Quia forlioribus Ecclesiae e.xhortationem convertit »; Glossa: « 0 reges, id est Ecclesiae rectores, vel omnes, quibus animarum suarum regimen commissum est ». Ad vos sunt hi sermones mei, scilicet de studio et araore sapientiae; unde sequitur: ut discatis sapientiam; Glossa: «Diviiiam», non mundanam; de utraque primae ad Corinthios tertio: « Si quis videtur inter vos esse sapiens in hoc saeculo, stultus fiat, ut sit sapiens ». Hi sermones, audiendi et retinendi et opere implendi, secundum illud leremiae decimo quinto: « Inventi sunt sermones tui, et comedi eos ». Et non excidatis, scilicet a iustitia « per praevaricationem mandatorum Dei », secundum Glossam. Sapientia enim est sal custodiens a putrefactione peccati; negligentia autem sapientiae facit ruere in peccatum; unde Proverbiorum decimo septimo: « Qui evitat discere incidet in mala », quia in maluni culpae et in malum poenae.

(Vers. 11.). Et bene dixi: ut discatis sapientiam, ne excidatis a iustitia; qui enim custodierint iustitiam, quae est via ad sapientiam, secundura illud Ecclesiastici primo: « Fili, concupiscens sapientiara serva iustitiam»; iusteiudicabuntur, Glossa: « iustitiae suae praeraium accipient », scilicet in bono; unde Isaiae tertio: «Dicite iusto, quoniam bene; quoniam fructura adinventionura suarum comedet »; item Ezechielis decimo octavo: « luslitia iusti super eum erit »; Lucae sexto: « In qua mensura mensi fueritis » etc. Et qui didicerint, scilicet per sapientiam, iusta; Glossa: « Rectam fidem et opera »; invenient, quid respondeant, in iudicio scilicet de peccatis sibi obiectis; Habacuc secundo: « Super custodiam meam stabo etc, et conteraplabor, ut videam, quid dicatur mihi, et quid respondeam ad arguentera me ».

Tertio, monitio sapientium et insipientium rectorum ad sapientiam concupiscendam.

Concupiscite etc. Hic monet rectores, tara bonos quam malos, concupiscere sapientiam; et prirao ponit exhorlationem ad concupiscendum eam; secundo, faeilitatem acquirendi ipsam: Clara est etc; tertio, utililatem acquirendi ipsam: Cogitare etc; quarto monet diligere eam, ibi: Si ergo dekctamini.

(Vers. 12.). Concupiscite ergo etc Ex quo tam utilis est sapientia, quod facit non excidere a iustitia etc; concupiscite ergo sermones meos, audiendos de sapientia; Ecclesiastici vigesirao quarto: « Transite ad me omnes, qui concupiscitis me ». Et diligite illos, scih'cet iam auditos, secundum illud Psalrai: « Dilexi mandata tua super aurum et topazion» etc. El habebitis disciplinam, scilicet per ipsos sermones meos; Glossa: « Qui diligit sapientiara servat in raoribns disciplinani », secundura illud loannis decimo quarto: « Si diligitis me, mandata mea servare ».

Clara est. Hic ostendit facilitatem acquirendi sapientiani prinio per hoc, quod clara est ad videndum; secundo, quia est spontanea ad se ostendendum: Praeoccupat; tertio, qnh proxima ad ingrediendum: Qui de luce vigilaverit etc

(Vers. 13.). Clara est etc, quasi dicat: debetis eam concupiscere, quia clara est sapientia; &m scilicet pulcritudine et evidentia, quia scilicet lux est; unde infra septimo «: « Proposui pro luce habere illam ». Et quae nunquam marcescit, id est, a sua pulcritudine deficit; unde Glossa: « Decor sapientiae immarcescibilis est ». Non enim subiacet terapori, sed est supra tempus, quasi divina sapientia. Et facile etc, quasi dicat: nec desperandum de ea acquirenda, quia facile videtur, oculo sdlkel intellectus, ab his qui diligunt illam, scilicet affectu; unde loannis decimo quarto: « Qui diligit me diligetur a Patre raeo, et ego diligara eum et raanifestabo ei me ipsum». Dilectio enim purgat et illuminat interiorem oculum ad videndum; unde Ecclesiastici secundo: « Qui timetis Dominum, dihgite illum, et illuminabuntur corda vestra ». Et invenitur ab his qui quaerunt eam, effectu; Lucae undecimo: « Quae- In V. 11. Vulgata habet: cmtodierint iusta iuste indicarite, et invenietis », scilicet si quaeratur, ubi debet quaeri. Non enim « invenilur in terra suaviter viventium », lob vigesimo octavo; sed in asperitate victus et poenitentiae; unde Daniel invenit sapientiam merilo abstinentiae suae, ut patet Danielis primo.

(Vers. 14.). Praeoccupat, scilicet antequam studio quaerentis inveniatur; Glossa: « Gratis se offerens; ipsa enim est via, veritas et vita, unde per eam itur ad ipsam et pervenitur ». Praeoccupat, inquam, id est praevenit eos, qui se concupiscunt, ut illis se prior ostendat; quia ilhmi non praevenirent, nisi praevenit et illuminati ab ea, sicut lux solis illuminat ad se ipsani videndum; Bernardus: « Vera sapientia, quae Christus est, inveniri potest, praeveniri non potest ».

(Vers. 15.). Qui de luce etc. Bene dixi, quod invenitur a quaerentibus, quia qui de luce, id est, statim cum lux ei oritur; Glossa: « A principio lucentis fidei », non de nocte, sicut peccatores seraper in nocte manentes, sed sicut iusti, de quibus Proverbiorum quarto: « luslorum semita quasi lux splendens » etc.; primae ad Thessalonicenses quinto: « Omnes vos lilii lucis estis». Vigilaverit ad illam, contra negUgentiam; Proverbiorum octavo: « Qui mane vigilaverint ad me invenient nie ». Non laborahit, quia dulcedo rei quaesitae et invenlae alleviabit laborem; Ecclesiastici sexto: « In opere eius exiguum laborabis, el cito edes de generationibus illius ». Assidentem enim elc, hoc est, in quiete et sine motu paratam intrare, sicut solis radius assidet fenestrae clausae. Assidentem, inquam, illam foribus suis, scilicet spiritualibus, intellectui scilicet et affectui; inveniet, eam; Apocalypsis tertio: « Ego sto ad ostium et pulso » etc. Ipsa etiam fores habet, per quas intratur ad eam; unde Proverbiorum oclavo: « Beatus homo, qui audit me et vigilat ad fores meas quotidie »; quae sunt fides et caritas; per fidem intrat ad eam intellectus, per caritatem affectus.

Cogitare ergo de illa etc. Hic ostendit acquirentium utilitatem, primo in praesenti; secundo in futuro: Initium etc. — Utihtas in praesenti ostendilur quadruplex: primo, sensus in ralionali; secundo, securilas in irascibili: Et qui vigikwerit; tertio, hilaritas in concupiscibili: Quoniam dignos etc.;

' jNempe ordmaria ex Rabano, qui haec verba ad Cliriquarto, providentia futurorum. Et in omni providentia.

(Vers. 16.). Cogilare ergo de illa; quasi dicat: non solum vigilanti et quaerenti datur, sed et cogitare de illa, non simplici cogitatione, sed affectiva; unde Glossa: « Desiderio divinae contemplationis »; Ecclesiastici decimo quarto: « Beatus vir, qui in sapientia morabitur etc, et in sensu cogitabit circumspectionem Dei »; sensus est consummatus, id est perfectus, quia sapientia perficit sensum hominis, quia, secundum Hugonem de sancto Victore, « sapientia est, in qua perfecti boni forma consistit ». Vel: Cogilare de illa sensus est consummatus, id est, tunc perfecte sensus ordinatur, cuni studet sapientiae, secundum illud Augustini: « Finis hominis in via est perfecte quaerere veritatem ». Et quivigilaverit; Glossa: « Intentione mentis », propler illam, acquirendam vel custodiendam, cito erit securus, scilicet a malo; « quia eius adeptio est vera securitas », secundum Glossam; Proverbiorum undecimo: « Qui cavet laqueos securus erit ». Haec est bona securitas, de qua Proverbiorum decimo quinto: « Secura mens quasi iuge convivium ».

(Vers. 17.). Quoniam dignos se; quasi: bene dixi, quod cito erit securus, quoniam dignos se ipsa, scilicet mundos corde et corpore; unde supra primo: « In malevolam animam non introibit sapientia » etc Circuit quaerens, id est ex omni parte continue se offerens et indesinenter; quae indesinentia et continuatio dalur inteUigi per hoc quod dicit: circuit; motus enim rectus non sic potest continuari, sicut circularis. Sic circuibat Sapientia incarnata per castella, ut patet Marci sexto. Et in viis suis, scihcet praeceptis et consiliis observatis; de quibus Proverbiorum tertio: « Viae eius viae pulcrae, et semitae illius pacificae »; ostendit se illis, secundum illud Psalmi: « A niandatis tuis intellexi »; hilariter, eos laetificando, scilicet de hoc, quod ipsa gratis se dat eis; secundae ad Corinthios nono: «Hilaremdatorem dihgil Deus », sicut etiam homo; unde Seneca: « Quantum addis morae, tantum subtrahis gratiae». Etinomniprovidentia, de futuris, perfecte eis providendo necessaria adsalutem; occurrit illis; Glossa: «Adiutrix», sicut Sapientia incarnata recontra Academicos, c. 3. n. 9: Hominis aulem finis est persurgens occurrit mulierjbus, ut habetur Matthaei vigesimo octavo.

Initium etc. Hic tanguntur gradus gbriae per -sapientiam acquirendae; et primo tangit initium; secundo, profectum, ibi: Cura ergo; tertio, consummationem: Custodilio autem kgum etc; quarlo, consummationis finem: Concupiscentia itaque. Gradus ergo primus, id est initium sapienliae, concupiscmtia disciplinae; ex concupiscentia disciphnae, dikctio; ex dilectione, custodia legis Dei; ex custodia divinae legis, incotruplio mentis et proximitas divinae similitudinis; ex divina similitudine, gloria regni caelestis: ergo a primo ex concupiscentia sapientiae habetur gloria caelestis

(Vers. 18.). Hoc est, quod vult dicere: Jnitium enim illius, scilicet sapientiae etc; quasi dicat: ita occurrit et osteiidit se sapientia. Nec est inutilis eius ostensio et occursus. Enim, pro quia; initium illius, scilicet per quod homo incipit fieri sapiens; « nemo enim repente fil summus », ut dicit Glossa; est verissima disciplinae, id est sapientiae, concupiscentia. De hac concupiscenlia dicitur in Psalmo: «Concupivit anima mea desiderare » etc Concupiscentia enim sapientiae est aliqua pars sapientiae, secundum illud Ecclesiastici sexto: « Si dilexeris audire, sapiens eris ».

Sed videtur, quod timor, et non amor, sit sapientiae initium, quia dicitur Ecclesiastici primo: « Initium sapientiae timor Domini».

Dicendum, quod timor est initium primum, sed. amor est proximum; vel: timor initium extrinsecum, amor initium intrinsecum.

Verissima autem concupiscentia dicitur hic contra triplicem vanam concupiscentiam, de qua dicitur primae loannis secundo =: « Omne, quod est in mundo, aut est concupiscentia carnis » etc, quae est ex triplici vanitate, de qua Ecclesiastae primo: « Vanitas vanitatum » etc

(Vers. 19.). Cura ergo, quasi dicat: ex quo ita. est, quod concupiscentia disciplinae est initium sapientiae, ergo cura disciplinae, id est concupiscentia disciplinae, estdilectio, id est causa dilectionis ipsius sapientiae; quod enim concupiscimus diligimus, cum habemus. Etnota, quod idem vocat mpientiam et disciplinam, quia idem sunt in re, licet diflerant ratione, quia sapienlia dicitur, in quantum mentem interius delectabiliter afficit; disciplina, in quantum actiones exteriores ordinat etdisponit. Vel sic: concupiscentia etc est dilectio, id est causa dilectionis divinae; infra septimo: « Neminem diligit Deus, nisi eum qui cum sapientia inhabitat »; ad Hebraeos duodecimo: « Quodsi extra disciplinam estis, ergo non fllii, sed adulteri estis ». Et dilectio, custodia legum illius est, id est causa custoditionis; ad Romanos decimo tertio: « Plenitudo legis est dilectio », id est causa implelionis divinae legis; primae ad Timotheum primo: « Finis praecepti est caritas »; legum, scilicet naturalis, Moysaicae et evangelicae; de quibus Isaiae vigesimo quarto: « Transgressi sunt leges, mutaverunt ius, dissipaverunt foedus sempiternum ».

Custoditio autem legum consummatio incorruptionis, id est causa consummatae incorruptionis spiritualis, scilicet tam mentis quam corporis in praesenti; vel: incorruptionis, « id est immortalitatis » in futuro, secundum Glossam; Proverbiorum tertio: «Custodi legem meam atque consihum meum, et erit vita animae tuae».

(Vers. 20. 21. 22.). Incorruptio autem facit, esse proximum Deo; unde de virginibus cantatur, quod « sequuntur Agnum, quocumque ierit», Apocalypsis decimo quarlo. — Concupiscentia itaque sapientiae, quae est eius initium, deducet ad regnum perpetuum; Glossa: « Quod est in cognitione Divinitatis », secundum illud loannis decirao septimo: « Haec est vita aeterna, ut cognoscant te Deum verum » etc — Si ergo delectamini etc, quasi dicat: ex quo dat regnum perpeluum, ergo si delectamini sedibus et sceptris; Glossa: «Reges admonet diligere sapientiam, sine qua regnare non possunt; tunc enira bene regitur respublica, cum philosophi regnant, et reges philosophantur. Merito ergo rectores Ecclesiae assidui sunt jn divinae legis meditatione; qui enim eam discendo, docendo, operando sequitur regni caelestis coronam assequetur ». Si ergo delectamini sedibus, iudiciariae polestalis, et sceplris, regiae dignitatis, secundum illud Matthaei vigesimo tertio: « Amant primas cathedras » etc; alia littera habet sensibus, quoad discretionem, et stemmatibus, quoad dignitatem; si delectamini, inquam, o reges ruptionem immortalilatis perducet; incorruptionis, immortalipopuli, id est rectores maiores et praelati, tam saeculares quam ecclesiastici; diligite sapientiam, ut in perpetuum regnetis; Proverbiorum octavo: « Per me reges regnant ».

(Vers. 23.). Diligite lumen sapientiae, ad illuaiinationem animarum; infra septimo: « Luci comparala invenitur prior»; quia illuminat spiritualia, quod maius est, quam illuminare corporalia. Omnes, qui praeestis populis, id est vos etiam minores principes et praelati.

Quarto, promissio de docenda sapientia, ubi tanguntur quatuor.

Quid autem est sapientia etc. Hic ultimo se 4 promittit docere sapientiam; et primo tangit doctrinae manifestationem; secundo, docendi fideUlatem: Et ponam in lucem; tertio, audiendi utilitatem: Multitudo autein etc; quarto, subiungit suam ad audiendum exhortationem: Ergo accipite.

(Vers. 24.). Quid autem esl sapienlia, quasi ita invitavi vos ad sapientiam, et ut acquiegcatis, rcferam etc. Vel sic continuandum: hucusque monui ad sapientiam; autem, pro sed; amodo referam, quid est sapientia etc. Ecce, magna promissio; « abscondita enim est ab oculis omnium viventium », lob vigesimo octavo; verumtamen revelatione Spiritus sancti nosci potest. Quid est,.mqnsim, sapientia, increata, id est qualis; de ipsa enim non potest sciri nec dici, quid sit, scilicet secundum essentiam, sed qualis, quoniam bona, aeterna, omnipotens etc. De sapientia vero creata sciri potest et dici, quid sit; unde Augustinus: « Sapientia est cognitio rerum divinarum ». Et quemadmodum facta sit, id est qualiter genita de Patre, scilicet aeterna Sapientia, quae est Dei Filius; primae ad Corinthios primo 5: « Christum Dei virtutem et sapientiam ». Vel: quemadmodum facta, id est creata, si exponatur de creata; Ecclesiastici priiino: « Prior omnium creata est sapientia »; item ibidem vigesimo quarto: « Ab initio et ante saecula creata sum », id est disposita creari. Et non abscondani a vobis sacramenta Dei, id est sacra et secreta opera sapientiae Dei.

CoNTBA: Tobiae duodecimo: « Sacramentum regis absconderc bonum est ».

Dicendum, quod tentatoribus debet abscondi, amatoribus debet revelari; unde loannis decimo quinto: «Vos autem dixi amicos, quia omnia, quaecumque audivi a Patre meo, nota feci vobis». Item, abscondenda superbis sapientibus, sed revelanda parvulis humilibus; unde Matthaei undecimo: «Abscondisti haec a sapientibus et prndentibus, et revelasti ea parvulis», id est humilibus. Item, non gulosis, sed abstinenlibus, ut patet Danielis primo.

Sed ab initio nativitatis, id est humanae, vel ipsius sapientiae; investigabo, ostendendo, ipsam a Deo Patre procedere. Et ponam in lucem, scilicet i manifestationis, scientiam illius, clare docendo; Ecclesiaslici vigesimo quarto: « Qui elucidant me vitam aeternam habebunt ». Et nrni praeteribo veritateni, falsa admiscendo; Ecclesiastici trigesimo septimo: « Ante omnia opera verbum verax praecedat te »; Augustinus: « Bonorum ingeniorum insignis indoles est, in verbis verum amare, non verba ».

(Vers. 23.). Neque cum invidia tabescente, id est tabescere faciente; Proverbiorum decimo quarto: « Putredo ossium invidia »; item in Psalmo: « Peccator videbit et irascetur, dentibus suis fremet et tabescet ». Iter habebo, quia pessima est socia; devorat enim hominem sicut fera; Genesis trigesimo septimo: « Fera pessima comedit eum, bestia devoravit loseph ». Talis erat Moyses, id est non invidus; dicebat enim: « Quis mihi tribuat, ut omnis populus prophetet, et det eis Dominus spiritum suum»? Numerorum undecimo. Quoniam talis homo, scilicet invidus, non erit particeps sdpientiae; unde supra primo: « In malevolam animam » etc.; Ecclesiastici decimo quarto: «Homini livido», id est invido, « ad quid aurum »? id est sapientia, quae aurum appellatur propter suam pretiositatem; Proverbiorum tertio: « Pretiosior est enim cunctis opibus ».