Capitulum XII

Nec enim odiens, id est invilus, aliquid constituisti, scilicet de nihilo ipsum creando, aut fecisti, de materia praeiacenti forinando; unde Boethius:

Quem non externae pepulerunl (ingei'e causae

Materiae fluitantis opus, verum insita summi

Forma boni etc. Unde Proverbiorum decimo sexto: « Universa propter semetipsum operatus est Dominus ».

(Vers. 26.). Quomodo autem posset aliquid, d cst uUa creatura, permarm-e, scilicet in suo esse; nisi tu vohiisses, id est, nisi tua bonitate voluntarie conservares? quasi dicat: nuUo modo; unde Gregorius: «Cuncta, quae sunt, in nihilum tenderent, nisi manu Creatoris sustentarentur vel tenerentur». Aul quod a te vocalum nmi esset, id est, nisi tua

Seoundo, de punitione Chananaeoium et Amoirhaeoium.

0 quam bonus etc. Postquam egit de beneficiis exhibitis filiis Israel in afflictione vel punitione Aegyptiorum principaliter; hic agit de beneficiis exhibitis eisdem in afflictione Chananaeorum et Amorrhaeorum terram promissionis inhabitantium principaliter.

In prima primo ostenditur illorum populorum iusta puiiitio; secundo, misericordia exhibita in pmjjgfjj modo: Sed et his; tertio, populi -Dei in utroque imtruclio: Tu autem, domivntor; qimrlo, adversariorum incorrigibilium per utrumque condemnatio: Unde et illis.

Primo, de horum populorum iusta punitione dupliciter.

In prima primo tangitur pia intentio punientis; secundo, aequilas punitionis: Illos enim. — Piae primo ostendit causam, secundo signum: Ideoque etc.; tertio finem: Ut relicta malitia etc.

Exclamatio est innuens insufficientiam loquentis ad exprimendum bonitatem Creatoris; est enim sensus: 0 quam etc, quasi dicat: non valeo exprimere quantum, et hoc propter infinitatem bonitatis tuae. Bonus, scihcet bona tua communicando; « est enim bonum diffiisivum sui », secundum Dionysium; Matthaei decimo sapientia intuendo approbares; ad Romanos quarto: « Qui vocat ea quae non sunt » etc.; conservaretur? quasi dicat: nihil.

(Vers. 27.). Parcis autem omnibus, scilicet hominibus, qui dicuntur omnis creatura, secundum illud Marci ultimo: « Praedicate EvangeUum omni creaturae »; parcis, inquam, quia tibi est proprium, iuxta illud: « Deus, cui proprium est misereri semper et parcere ». Quoniam tua sunt, Domine; Ezechiehs decimo octavo: « Omnes animae meae sunt »; qui amas animas; quod patet, quia animam tuam posuisti pro eis; loannis decimo quinto: « Maiorein hac dilectionem nemo habet » etc; unde Bernardus: «Maiorem habuisti, eam ponens pro inimicis tuis». nono: « Nemo bonus nisi solus Deus»; solus enim Deus communicat sua, omnis creatura alienum, quia nihil habet suum; unde primae ad Corinthios quarto: « Quid habes, quod non accepisti »? Et suavis e.st, Domine, spiritus tuu in omnibus, scilicet malis parcendo nostris; in Psalmo: « Gustate et videte, quoniam suavis est Dominus »; spiritus, inquam, tuus in, nobis scilicet, omnibus, Glossa: « Quia araor Dei fons totius boni est ». In omnibus, maxime in quibus magis apparet Dei misericordia; in Psalmo: « Suavis Dominus universis ».

(Vers. 2.). Ideoque, quia bonus et suavis, eos qui exerrant, id est, extra viam veritatis errant in fide, vel moribus, sicut ilh, de quibus Isaiae quinquagesimo tertio: « Omnes nos quasi oves erravimus »; item Threnorum quarto: « Erraverunt caeci in plateis »; partibus corripis, id est flagella per partes, non simul, sed successive immittendo, secundum illud Exodi vigesimo tertio: « Non eiiciam eos a facie tua anno uno », sed « paulatim expellam eos »; lob trigesimo quinto: « Nunc enim non infert furorem suum nec ulciscitur scelus valde », sed modicum; corripis, inquam, vel per te, vel « per alios, quos Spiritu sancto reples », secundum Glossam; loannis decimo sexto: « Arguet mundum de peccato». Et de quibus peccant, id est de peccatis, quibus peccant; admones, scilicet veniam promittendo, secundum illud Matthaei quarto: « Poenitentiam agite» etc; item Isaiae quadragesimo quinto: « Convertimini ad me, et salvi eritis » etc; Glossa: « Beati, qui audiunt vocem admonentis »; Isaiae trigesimo: « Aures tuae audient verbum post tergum monentis ». Et alloqueris, id est poenam comminando; Isaiae primo: « Si audieritis me, bona terrae comedetis; quodsi non audieritis, gladius devo- - rabit vos »; ut, relicla malitia, scilicet peccati, vel infidelitatis; credant in te, Domine, scilicet fide formata; in te, inquam, non te, vel tibi tantum; Isaiae quinquagesimo quinto: « Derelinquat impius viam suam » etc. Contrarius enim est motus poenitentiae motui malitiae, quia, sicut ille est a bono in malum, sic iste a malo in bonum.

Illos enim etc Hic tangitur aequitas punitio- nis, et primo ex consideratione ipsius culpae; secundo, ex consideratione poenae: Perdere voluisti.

(Vers. 3.). Illos enim etc. Bene dixi: corripis etc.; quod patet per exeraplum. Illos enim antiquos inhahitatores, scilicet Chananaeos et Amorrhaeos et alios huiusmodi, inhabitatores terrae sanctae tuae, id est tuis Sanctis promissae, scilicet Abraham, Genesis decimo quinto; Isaac, vigesimo sexto; lacob, vigesimo octavo; quos exhorruisti, in tantum, ut populum tuum eis copulari nolueris aut misceri, secundum illud Deuteronomii septimo: « Non inibis cura els foedus nec sociabis coniugia nec raisereberis earura ».

(Vers. 4. S.). Quoniam odibilia opera tibi faciebant, scilicet peccata enormia, infra decimo quarto: « Similiter odio sunt Deo impius et impietas eius »; per medicamina, scilicet veneficorum, et sacrificia iniusla, idolorum, et hoc contra Deum. Erant aulem et sacrificia iusta, quae Deo ofierebantur, sicut obtulit Noe, Genesis octavo. — Et filiorum suarum necatores, et hoc contra proximum, sine misericordia, id est sine compassione, quia in sacrificiis daemonum immolabant eos cum multa devotione, secundum illud Psalmi: « Et iraraolaverunt filios suos et fllias suas daemoniis ». Contra quod Deuteronomii decimo octavo: « Ne imitari velis abominationes illarura gentium, nec inveniatur apud te qui lustret filium aut filiam, ducens per ignem ». Et comestores viscerum hominum, hoc non legitur factum, sed credendum est potuisse fieri, sicut terapore obsidionis Saraariae legitur factum esse, quarti Regum sexto»; et Threnorum quarto: « Manus mulierum misericordium coxerunt filios suos »; et devoratores sanguinis, humani, contra illud Genesis nono: « Carnem cura sanguine non coraedetis».

(Vers. 6.). Et auctores, id est effusores sanguinis, parentes, id est, quamvis parentes essent sanguinis effusi, quod gravius est; sanguinis, dico, animarum, id est hominum; partem enim ponit pro toto, el est synecdoche, sicut Exodi primo, ubi dicitur: « Omnes animae, quae ingressae sunt cum lacob in Aegyptum »; inauxilialarum; Glossa: « Id est, eorum qui se non poterant defendere, vel quibus nolebant auxiliari », scilicet propriorum infantulorum, quorum sanguinis ipsimet erant generatores et effusores in sacrificio et comestores comedendo de sacrificato. Filiorum, inquam, suorum necatoet dicitur terra promissionis sacra vel sacramenlum propter rei sacrae, id est terrae viventium, significationem, et propter sacramentorum salutis nostrae in ea completionem, et propter Sacramentorum Ecclesiae in ea institutionem, ut eucharistiae et baptismi, et propter sacrorum hominum futuram in ea inhabitationem, ut Patriarcharum, Prophetarum, Apostolorum, et propter sanguinis Christi in ea effusionem et irrigationem, et propter sacrorum corporum et pulverum in ea resolutionem, scilicet Patrum antiquorum ibidem sepultorum; item propter sacri loci in ea aedificationem, scilicet templi, et propter Sancti Sanctorum nativitatera et conversationem. Per manus parentum nostrorum, illorum scilicet, qui cum losue terram promissionis inlraverunt.

(Vers. 7.). Ut dignam perciperent, scilicet parentes nostri, peregrinationem, id est terram peregrinalionis, puerorum Dei, scilicet Patriarcharum, de quibus ad Hebraeos undecimo: « Confitentes, quia peregrini et hospites sunt super terrara ». Quae, scilicet terra peregrinationis, est tibi terra carior omnium, scilicet terrarum, id est omnibus terris, scilicet propter salutem humani generis ibi procurandam, secundum illud Psalmi: « Operatus est salutem in medio terrae ».

Seoundo ostenditur ntiserioordia exhibita in

modo panitionis dnplioitei.

Sed et liis etc. Hic ostenditur inisericordia exhibita in modo punilionis; et illius modi primo removet causam falsam; semnAo subdit vei-am: Cum ergo. — In parte prima primo ostendit, quod ille mo- puniendi non fuil ex impotentia; secundo, quod nec ex ignorantia: Sed partibus; tertio, quod nec ex timore: Nec timens; quarto, quod nec ex iniustitia: Nec enim.

(Vers. 8.). Sed et his etc. Quamvis aliqui legant de Patribus introducendis, quorum Dominus holis; tanien congruentius videtur exponendum de gentibus Chananaeis a facie eorum eiiciendis. Dicit ergo: Sed et his, quamvis scilicet tani enormiter peccassent, pepercisti, scilicet non statini el siniul omnes illos expellendo, tanquam hominibus, carne fragili indutis, et ideo ad peccandum pronioribus. « Sensus enini et cogitatio humani cordis in nialuni prona sunt ab adolescenlia sua », Genesis octavo. Hanc rationem allegat ipse Dominus Genesis sexto: « Non permanebit spiritus meus in homine, quia caro est ». Et misisti antecessores exercitu tui vespas, id est genus muscarum valde pungitivarum; Glossa dicit: « Timores acerrinios, quibus corda gentium puiigebantur ». Hi sunt crabrones, de quibus Deuterononiii septimo: « Crabrones mittet Doniinus Deus tuus in eos, donec deleat onmes atque disperdat »; Exodi vigesimo tertio: « Mittam lerrorem meum in praecursum tuum»; et post: « Emittens crabrones prius, qui fugabunt Hevaeum » etc. Utillos, scilicet Chananaeos, paulatim exterminarent, id est extra terminos terrae promissionis ponerent vel fugarent, vel extra terminos vitae praesentis, vel extra terminos terrae viventiuni; unde Baruch tertio: « Exterminati sunl et ad inferos descenderunt », exclusi scihcet a terra viventium.

' Ita Rabanus, card. Hugo et Lyranus; Vulgala Non.

(Vers. 9.). Non quia impotcns eras in bello subiicere impios iustis, secundum illud Psalmi: « Praecinxisti me virlute ad bellum, et supplantasti insurgentes in me subtus me»; aut bestiis saevis, id est aut per bestias crudeles, secundum illud leremiae quinto: « Lupus ad vesperam vastavit eos, et pardus vigilans super civitales eorum »; supra undecimo: « Non enim impossibilis erat omnipotens manus tua » etc. Aut verbo duro, id est per verbum asperum, illos simul exterminare, secundum illud leremiae vigesimo tertio: « Nunquid non verba mea quasi ignis et quasi malleus conterens petras »?

(Vers. 10.). Sed partibus etc. Hic ostendit, quod hoc non fecit ex ignoranlia, scilicet culpae eorum actualis vel originalis, dicens: Sedpartibus etc. Bene dixi, quod non quia impotens elc; sed partibus, « id est paulatim vel per partes » et successive, iudicans, id est iuste puniens; Deuteronomii septimo: « Consumet nationes has in conspectu tuo paulatim atque per partes, ne forte multiplicentur contra te bestiae terrae »; dabas locum poenitenliae, ut, quibusdam punitis, ahi corrigerentur; lob vigesimo quarto: « Dedit ei Deus locum poenitentiae, et ille abutitur eo in superbiam ». Non ignorans, quia ignorantia in Deum noncadit, sicut nec tenebrae in lucem; unde primae loannis primo: «Deus lux est, et tenebrae in eo non sunt ullae». Quoniam iniqua est natio eorum, per culpae malitiam, quia iniquorum patrum iniqui filii; unde supra quarlo: « Ex iniquis omnes, qui nascuntur, testes sunt nequitiae illorum »; et naturalis malitia illorum, id est naturali similis per usum pravae consuetudinis. « Consuetudo enim altera natura est »; sicut enim ea quae sunt a natura, difflcile vel nunquam exui possunt; sic nec ea quae ex consuetudine; unde leremiae decimo tertio: « Si mutare potest Aethiops pellem suam, aut pardus varietates suas; et vos poteritis bene facere, cum didiceritis malum »; Gregorius: « Difficile surgit quem moles consuetudinis premit ». Et naturalis malilia illorum; Glossa: « Perjnanens, inveterata »,

scilicet per usuin pravae consuetudinis. Et quoniam non poterat mutari cogitatio illorum in perpetuum, scilicet propter obstinationem voluntatis eoruin perversae; Glossa: « Indurata propria nequitia »; Threnorum primo: « Dedit me in manum, de qua non polero surgere ».

Skd contra: In libertate arbitrii est peccare et post peccatum poenitere.

Respondeo: Non poterat, id est, vix poterat; vel non poterat per se soluin, sed Deo inspirante. Homo enim est « spiritus vadens», scilicet per culpam, « et non rediens », scilicet nisi per gratiam.

(Vers. 11.). Sem.en enim erat maledictwm ab initio, id est in primo parente sui generis, scilicet in Chanaan; Genesis nono: « Maledictus Chanaan». Vel secundum (Jlossam: Ah initio, «id est in praescientiaDei », vel secundum Glossam: Ab initio, quia, « ex quo fuerat, quaedam prava qualitas in ipsis erat maledictione digna ».

Nec timens. Hic excludit a Deo timorem quadruphci ratione: primo per hoc, quod iudicium eius nullus potest discutere; secundo, quia nec ei resistere: Aut quis stabit; tevlo, quia. necvindicare: Aut quis in conspectu; quarto, quia nec redarguere: Aut quis tibi.

(Vers. 1 1.). Dicit ergo: Nec timens aliquem veniam dabas peccatis illorum. Nec timens aliquem, scilicet quasi potentiorem te; Ecclesiastici tertio: « Magna potentia Dei solius »; Isaiae quinquagesimo primo: Quis tu, ut timeas ab homine mortali »? Item lob vigesimo secundo: « Nunquid timens arguet te »? quasidicat: non; immo etiam « coluranae caeli contremiscunt et pavent ad nutum eius», lob vigesimo sexto; quanto magis columnae terrae?

(Vers. 12.). Quis enim dicet tibi, id est, dicere auderet, vel dicere rationabiliter posset: Quid fecisti? scilicet facti tui rationem discutiendo, quasi dicat: nuUus; unde ad Romanos nono: « Nunquid dicit figmentum ei qui finxit se: Quid me fecisti sic »? Isaiae quadragesimo quinto: « Nunquid dicet lutum figulo: Quid facis »? Aut quis slabit contra iudicium tuum? scilicet tuae sententiae resistendo; lob nono: « Deus, cuius irae resistere nemo potest »; et post: « Si aequitas iudicii quaeritur, nemo audet pro mo testimonium reddere». Aut quis in conspectu tuo veniet, id est, comparere audebit, vindex enim iniquorum hominum? id est volens vindicare iniquos, te puniendo, quasi feceris eis iniuriam ipsos condemnando; quasi dical: nullus, quia Deuteronomii trigesimo secundo: « Mea est ultio » etc; item ibidem: « Videte, quoniam ego sim solus, et non est qui de manu mea possit eruere». Aut quis imputabit tibi, scilicel te de cnln redarguendo, quasi dicat: nullus; unde loannis octavo»: « Quis ex vobis arguet me de peccato»? Quis, inquam, imputabit tibi, si perierint nationes, quas tu fecisti? perierint, per culpam suam, quas tu fecisti, quantum ad eorum naturam; Glossa: « Non est culpa Creatoris, si pereunt, sed naturae vitium »; lob duodecimo: « Si destruxerit, nemo est, qui aedificet ».

(Vers. 13.). Nec enim etc. Tene dixi: quis aliquod praedictorum contra tuum iudicium faciet? Nec enim esl alius Deus quam tu, secundum illud Isaiae quadragesimo quinto: « Nunquid non ego Dominus, et non est ultra Deus absque me»? Quam tu, inqaam, cui cura esl de omnibus; supra sexto: « Aequaliter est tibi cura de omnibus ».

Sed contra: Primae ad Corinthios nono: « Nunquid de bobus cura est Deo »?

Dicendum, quod cura providentiae est illi de omnibus, cura disciplinae est de solis rationalibus.

Ut, scilicet per hoc, ostendas, quoniam non iniuste iudicas iudicium, pnnitionis iniquorum; in Psalmo: « lustus es, Domine, et rectum iudicium tuum ».

(Vers. 14.). Neque rex etc, quasi dicat: ita recte iudicas, quod neque rex, qui bene regit suos et secundum iustitiam, neque tyrannus, qui.scilicet male regit et per iniustitiam; in conspectu tuo inquirent de his quos perdidisti; Glossa: « Utrum iuste perdideris », secundum illud lob nono: «Quis potest dicere, cur ita facis »?

Cum ergo etc Hic ostendit causam veram, quare Deus misericordiam exhibuit in modo puniendi praedicto, et hoc primo ostendendo, quod Deus ii> omnibus exercet iustitiam; secimdo, quod nihilominus exhibet misericordiam: Et ob hoc; tertio, quod ad incredulos aliquando ostendit potentiam: Virtulem etc

(Vers. 13.). Cum ergo.sis iustus, scilicet in natura tua, iuste omnia disponis, scilicet in creatura, scilicet « iuste filium puniens » in praesenli, ut

in futuro parcas ei; ad Hebraeos duodecimo: «Flagellat omnem filium, quem recipit »; Tobiae terlio: « lustus es, Domine, et omnia iudicia tua iusta sunt»; item in Psalmo: « iudicia Domini vera, iustificata in semetipsa». Ipsum quoque, qui non debet puniri, id est per poenam temporalem corrigi, condemnas; Glossa: Poena aeterna, parcens ei in praesenti, ut in futuro punias; unde Ezechielis decimo sexto: <c Auferetur a me zelus meus, et quiescam nec irascar amplius ». Et exlemm aestimas a tua virtute; Glossa: « Id est alienum et indignum divina pietate ». Virtus enim Dei est pietas, secundum illud Gregorii: « Deus, cui proprium est misejeri semper et parcere », ideo in Psalmo: « In virtute tua », id est pietate tua, « iudica me ». Vel sic: et ipsum qui non debet puniri, scilicet in aeternum, condemnas, scilicet secundum reputationem reproborum, quia ipsum in praesenti corripis; et aestimas, id est, aestimare facis alios, talem exterum, esse scilicet, a tua virtute, id est alienum et indignum tua pietate, sicut amici lob aestimabant ipsum indignum tua pietate, quia tam graviter punivisti eum.

(Vers. 16.). Virtus enim tua, id est misericordia. Opus enim iustitiae dicitur esse alienum a Deo, Isaiae vigesimo octavo, sed opus misericordiae proprium ei. Et hoc est, quia nobis miseretur ex bonitate propria, sed iustitiam in nos exercet ex causa nostra, scilicet propter nostram culpam. Virtus, inquam, tua, id est misericordia, iustiliae, scilicet nostrae, id est iustificationis nostrae, est initium, secundum illud Aposloli ad Titum tertio: « Non ex operibus iustitiae, quae fecimus nos, sed secundum suam misericordiam salvos nos fecit »; iteni ad Romanos tertio: « lustificati gralis per gratiam ipsius». °' omnium Dominus es, scilicet per potentiam, omnibus le parcere facis, per misericordiam; unde Glossa: « Ut qui praees potentia mitescas natura »; supra undecimo: « Misereris omnium, quia omnia potes ».

(Vers. 17.). Virtutem enim tuam ostendis, id ®* potentiam in puniendo, tu qui non crederis, scilicet ab errantibus, esse in virtute consummatus, id est perfectus; lob vigesimo secundo: « Quasi nihil posset facere Omnipotens, aestimabant illum ». Et hos qui te nesciunt, scihcet infideles, in audacia traducis, id est, audacter ad poenam ducis, et hoc raerito iniquitatum suarum, supra quarto: «Traducent eos ex adverso iniquitates eorum».

Tertio ostenditur populi Dei in utroque instructio.

Tu autem dominator etc. Ostensa punitione adversariorum et misericordia iudicis in puniendo, hic ostendit inslructionem populi Dei in ulroque, et primo tangit ex«wp/Mm, per quod instruit; secundo, misericordiam, de qua instruil: Docuisti; tertio, modum, quo instruit: Si enim inimicos; quarto, finem, propter quem instruit: Cum ergo nobis.

(Vers. 18.). Tu autem etc. Bene dixi, quod ostendis incorrigibilibus virtutem tuam et potentiam; autem, pro sed; lu dominator vi?'tutis etc.; hoc potest intelligi intransiiive, ut sit sensus: tu dominator virtutis, id est virtuosus; vel transitive sic: dominator virtutis, id est Dominus virtutum omnium, scilicet tam angelicarum quam humanarum; in Psalmo: « Dominus virtutum, ipse est rex gloriae ». Cum tranquillitate iudicas, id est sine intellectus vel affectus perturbatione; lacobi primo: « Apud quem non est transmutatio »; Isaiae quadragesimo secundo: « In veritate educet iudicium, non erit trislis neque turbulentus ». Et cum multa reverentia, in effectu, id est cum multa moderatione, disponis nos,mn sicut ille iudex, «qui nec Deum timebat nec hominem reverebatur », Lucae decimo octavo. Subest enim tibi, cum volueris, posse; ecce, causa tranquillitatis in iudicando et reverentiae in disponendo sive in exsequendo, scihcet quia omnipotens est; in Psalmo: « Quaecumque voluit, fecit ».

Sed obiicitur, quod secundum rationem intelligendi potentia antecedit volimtatem, non voluntas potentiam. Deberet ergo dicere: subest tibi velle,evan potueris, non posse, cum volueris.

Dicendum, quod potentia praecedit in essendo, sed voluntas in agendo; unde potest multa, quae non facit, quia non vult.

(Vers. 19.). Docuisti enim populum luum; de alii vero non docentur, unde Ecclesiastici vigesimo prj0jo; » fijQu erudietur qui non est sapiens in bono »; per talia opera, scilicet iustitiae et misericordiae simul. Quoniam oportet esse iustum, quia tu iustus es, et humanum, id est mansuetum, quia homo est animal mansuetum natura; et hoc, quia tu misericors, non solum iustus; unde in Psalmo: « Misericordiara et iudicium cantabo tibi, Domine »; item: « Misericors et miserator et iustus Dominus ». Et si Dominus, ergo et servus; unde Matthaei decimo octavo: « Nonne oportuit, et te misereri conservi tui, sicut et ego tui misertus sum »? Ecclesiastae seplimo: « Noh esse iustus multum », sciUcet in tantum, ut misericordiam excludas a tua iustitia; Samaritanus enim sauciato infudit non tantum vinum, sed et oleum simul. Et bonae spei fecisti filios tuos, id est de venia consequenda fideles tuos, qui fihi tui sunt; unde loannis primo: « Dedit eis potestatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine eius ». Haec est bona spes, de qua in Psalmo: « Sperate in eo, omnis congregatio populi »; item: « In Deo speravit cor meum, et adiutus sum »; primae Petri primo: « Sperate in eam quae vobis offerlur gratiam ». Quoniam iudicans, id est puniens peccalores, das locum poenitentiae in peccatis, id est permanentibus in peccatis, scihcet exspectando eos ad poenitentiam; Isaiae trigesimo: «Propterea exspectat Dominus, ut misereatur vestri ». Locus poenitentiae est mundus iste; post egressum enim de hoc mundo non restat poenitentiae locus; propter quod Ecclesiastae undecimo: «Ubicumque cecideril lignum, sive ad austrum, sive ad aquilonem, ibi erit». Chrysostoraus: «Tunc non erit poenitentiae locus nec satisfaciendi tempus nec reslituendi virtus»; ideo Ecclesiastae nono: «Quodcumque facere i.K)test manus tua, instanter operare, quia nec opus nec ratio nec scientia nec sapientia erunt apud inferos, quo tu properas».

(Vers. 20.). Si enim inimicos servorum tuorum, de quoad peccatum in proximum, quibus, inquam, servis dicitur Lucae decimo: «Qui vos audit me audit, et_ qui vos spernit me spernit »; et debitos morti. quantum ad peccatum in Deum, qui vita est animarum, secundum Augustinum; debitos, inquam, morti, secundum illud ad Romanos primo: « Non solum qui talia agunt digni sunt morte » etc. Cum tarUa cruciasti attenlione, scilicet non siraul, sed per partes et successive puniendo, ut patet in plagis Aegypti; et liberasti, scilicet eos ab istis, scihcet cruciatibus temporahbus, quia, orante Moyse, a singuhs cruciatibus liberabantur; simile etiam contigit in Chananaeis. Dans tempus et locum, per quae possent mutari a malitia; tempus, scilicet vitae spatium, et locum, scilicet huius mundi exilium; de tempore Apocalypsis secundo: «Dedi illi tempus, ut poenitentiam ageret »; de loco lob vigesimo quarto: « Dedit ei Deus locum poenitentiae, et ille abutitur eo in superbiam ».

(Vers. 21.). Cum quanta diliyentia iudicasti filios tuos etc., quasi dicat: cum multa diligentia et attentione, secundum quod petebat Psalmista dicens: « Exsurge et intende iudicio meo, Deus nieus et Dominus meus, in causam meam ». In flgura huius legitur Genesis tertio, quod Deus, iudicaturus peccatum Adae, dearabulabat etc. Filios tuos, scihcet Sanctos, supra quinto: «Ecce, quoraodo coraputati sunt inter filios Dei, et inter Sanctos sors illorum est». Vel: fiHostuos, id est fideles tuos, secundum illud loannis primo: « Dedit eis poteslatem filios Dei fieri, his qui credunt in nomine eius ». Quorum, scilicet filiorum, parentibus, id est Patriarchis, ut Abraham, Genesis decirao quinto et vigesirao secundo; Isaac, Genesis vigesimo sexto; lacob, Genesis vigesimo octavo; iuramenta et conventiones dedisti, id est iuratas conventiones. Nota, quod conventio est simplex promissio, iuramentum vero promissio cum attestatione rei sacrae; ad Hebraeos sexto: « Ut per duas res imraobiles, -quibus irapossibile est raentiri Deum, fortissimum solatium habeamus » etc. Bonarum promissionum, scihcet de terra promissionis et de benedictione serainis.

(Vers. 22.). Cu7n ergo etc., quasi dicat: ita beneficus es et raisericors adversariis; cum ergo nobis disciplinam das, id est poenam emendatoriara, quae

non est abiieiemla, secunduni illud Proverbiorum tertio: « Disciplinam Domini, illi mi, ne abiicias », quia erudit; unde in Psalmo: « Disciplina tua corroxit rae in (inem » etc. hiimicos nostros, qui scilicet nos oderunt, quamvis diligantur a nobis, secundum quod monet Dominus Matthaei quinto: « Diligite inimicos vestros»; mulUpliciter ftafiellas, scilicet interius et exterius, secundum illud Psalmi: « Multa Ilagella peccatoris »; Glossa: « Magna distantia est inter iudiciuni electorum et reproborum; illos enim corripit, ut emendet; hi superbiae et perfidiae poenas luunt ». Ut bonitatem tuam, scilicet in praesenti, cogiteinus iudicantes, scilicet alios, quos videmus a te flagellatos; Glossa: « Felix iudex, qui bonitatem et pietatem sui iudicis semper inspicit », scilicet nt, inspecta pietate Dei iudicautis, discat pietatem habere, cura iudicat alios;in Psalmo: «Quam bonus Israel Deus liis qui recto sunt corde »; Naluun priino: « Bonus Dominus et confortans in die tribulationis et sciens speraiites in se». Et cum de nobis iudicatur, scilicet per iinmissionem tribulationum praesentium, speremus inisericordiani tuam, scilicet in futuro, scilicel vitae aeternae mercedem; lacobi primo:,« Oinne gaudium exislimate, fratres, cum in varias tentationes incideritis» etc; ad Romanos quinto: « Gloriamini in tribnlationibus, scientes, quod tribulatio patientiain operatur, patientia vero spem » etc. Quarto, de adversariorum incorrigibilium propter contemptum condemnatione tanguntur sex.

Unde et illis. Hic tangitur condemnalio adversariorum incorrigibiUum propter contemptum ulriusque, scihcet divinae iustitiae et misericordiae; et priino iM%iv p,agellum, quo debuerunt corrigi; secundo, convenientia flagelli: Etenim etc; tertio, incorrigibilitas flagellatonm: Qui autem etc; quarto, manifestatioincorrigibiUtatis: Inhis enim; quinto, ratio, propter quam corrigi debuerunt: Per haec Vers. 11. — SeciuiUii- Ps. 17, 36. quae putabant; sexto, exterminatio condemnationis, quia correcti non sunt, ibi: Propter quodclc.

(Vers. '2'S.). Unde etc, quasi dicat: ita tuis das disciplinam; unde, scilicet per oppositum; et, pro etiam; illis qui in vita sua insensale et iniuste mxerunt, quoad errorem in fide; vel: in vita sua, id est, qua sibi, non Deo vixerunl; et iniuste, quoad errorem in moribus; per haec quae coluerunt, scilicet per animalia bruta; dedisti summa, id est valde magna, tormenta, ut per ranas et inuscas et locnsl;is et vespas et huiusinodi. Per haec etc; scilicet in genere et sine nuinero vel specie.