XIX. Van der oefeninghen deser ‧iiij‧ wisen

Maer wildi u oefenen in die ‧iiij‧ wise¹ met ynnigher devocien, soe seldi ghevoelen inden gronde uwer minnender cracht dat gherinen des heylighen Gheests, alse ene levende fonteine met wallenden uutvloyenden aderen ewiger soeticheit²; en̄ ghi selt bevinden in uwe verstendighe cracht dat blickende³ inscinen der ewigher sonnen ons Heren Jhesu Christi met godliker waerheit⁴. Ende die hemelsche Vader sal uwe memorie bloten en̄ ontbeelden, ende sal u eyschen, trecken en̄ noden tot sijnre hogher enicheit⁵.

Siet, dit sijn ‧iij‧ hemelsche poirten, die God opent der minnender sielen te sinen scatte⁶. Ende si opent alle hare crafte⁷ hem te ghevene al dat si is, ende te onfane al dat hi is: en̄ dit is hare ommoghelijc. Want soe si meer gheeft en̄ onܟaet, soe haer meer lust te ghevene en̄ te onܟane. En̄ si en can haer selven te male in Gode niet ghegeven, noch Gode te male onܟaen; want al dat si onfaet, jeghen dat hare ontblijft, dat is cleine en̄ int ghevoelen alse niet⁸. En̄ hier ave wert si verstormt⁹, en̄ valt in ongheduere en̄ in verwoede¹⁰ van minnen; want si en can Gods ghedarven noch vercrighen, vergronden¹¹ noch verhoghen¹², ghevaten noch ghelaten¹³. En̄ dit is tempeest en̄ gheestelike plaghe, daer ic hier voren af seide; want die menichſuldighe storme en̄ beweghinghe die ute minnen porren¹⁴ in beiden siden, die sijn onsprekelie enigher tonghen¹⁵. Want bi wilen maect die minne des menscen ghemoede heet, bi wilen cout; bi wilen bloede, bi wilen stout: nu blide, nu droeve; vresen, hopen, onthopen, weenen, claghen, singhen, loven, ende des ghelike sonder ghetal. Des moeten si pleghen, die in woede van minnen leven¹⁶; nochtan is dit ynnichste¹⁷ en̄ dat orber- lieste leven, dies de mensce pleghen mach na sijnre wijs¹⁸.

Maer daer des menschen wise ghebrect en̄ niet hogher en mach, daer beghint die wise Gods: dat is, daer die mensche met meyninghe, met minnen en̄ met onghepayder begherten ane Gode cleeܟt, en̄ niet verenighen en can¹⁹: daer comt die gheest ons Heren alse een gheweldich vier dat al verberret, en̄ al verteert en̄ verslynt in hem²⁰, alsoe dat de mensce sijns selfs verghet en̄ alre oefeninghen, ende en ghevoelt hem anders niet dan ofte hi ware één gheest en̄ éne mine met Gode. Hier zwighen sinne en̄ alle craܟte, en̄ sijn ghecust²¹ en̄ ghepayt²²; want die fonteine der goetheit en̄ der rijcheit Gods hevet al overvloyt: en̄ yeghewelc hevet meer onܟaen, dan hi begheren mach.

Dit is die ierste godlike wise, die des menschen gheest verheft in hare.

Die andere wise, diemen den Sone Gods toe eyghent, daer hi die verstendicheit verheft boven redene, boven ghemerc en̄ ondersceet²³. Ende dat blote verstaen wert verclaert en̄ doergaen²⁴ met godliken lichte, alsoe dat²⁵ staren ende scouwen moghe met eenvuldighen ghesichte, in godliken lichte, godlike claerheit, die ewighe waerheit met haers selfsheit²⁶.

Hier na volcht die derde wise, die wi onsen hemelschen Vader ane scriven: dat is daer hi ledecht die memorie van formen en̄ beelden, ende de blote ghedachte verheft in haren oirspronc, dat hy selve is. Daer wert die mensche gestadicht en̄ gheenicht in sijn beghin, dat God is. En̄ hem wert ghegheven craft en̄ vriheit uutwaert en̄ inwaert te werkene met allen doechden²⁷. Ende hi onܟaet kennisse en̄ ondersceet in alre oeܟeninghen na redenen²⁸; en̄ hoe hi liden en̄ ghedoghen sal dat inwerken Gods, en̄ die overforminghe van godliken wisen boven redene, ghelikerwijs dat ghi te hans horet²⁹. En̄ boven alle godlike wisen sal hi verstaen, met den selven insiene sonder wise, dat wiselose wesen Gods, dat ene onwise is³⁰, want men maechs niet tonen met woerden noch met werken, met wisen, met tekenen noch met gheliken³¹: maer het openbaert hem selven den eenvoldighen insiene der onghebeelder ghedachten³². En̄³³ men mach oec setten, inden weghe, tekenen ende gheliken, die den mensce bereyden dat rike Gods te siene. Ende dit ymaginiert³⁴ aldus, alse ofte ghy saecht ene gloet³⁵ van viere sonder mate groet, daer alle dinc verberrent waren in een ghestilt, gloyende, onberuerlic³⁶ vier³⁷. Alsoe is ane te siene die ghestilde weselike minne³⁸, die een ghebruken Gods is en̄ alre heylighen boven alle wisen, ende boven alle werken en̄ oeܟeninghen van doechden³⁹. Si is ene ghestilde grondelose vloet van rijcheden ende van vrouden, daer alle heylighen met Gode in vervloyt sijn in een wiseloes ghebruken. En̄ dit ghebruken is wilt en̄ woeste, alse een verdolen⁴⁰; want daer en is wise, noch wech, noch pat, noch zate⁴¹ noch mate, noch einde noch beghin, ofte yet datmen ghewaerden oܟte ghetoenen mach⁴². Ende dit is onser alre eenvoldighe salicheyt, dat godlike wesen, en̄ onse overwesen boven redene en̄ sonder redene⁴³. Selen wi dit bevinden, soe moeten wy ontgheest sijn in dat selve, boven onse ghescapenheit, in dat ewighe punct, daer alle onse linien in beghinnen en̄ eynden⁴⁴; en inden puncte verliesen si haren name en̄ al ondersceet, en̄ sijn één met den puncte, en̄ dat selve een dat dat punct selve is⁴⁵: nochtan bliven si altoes toegaende linien in hem selven⁴⁶.

Siet, aldus selen wi altoes bliven dat wy sijn in onse ghescapene wesen, ende nochtan met ontgheestene altoes overliden in onse overwesen⁴⁷. Daer in selen wi sijn ons selven onthoecht, ontsonken, ontbreit ende ontlingt in ene ewighe verlorenheit, sonder wederkeer⁴⁸.

Dit tuucht ons die prophete Ezechiel daer hi sprect vanden ‧iiij‧ dieren, dat si ghinghen, en̄ keerden niet weder⁴⁹. En̄ alsoe eest, daer die goede menschen met den heylighen boven hem selven wiseloes ghebruken en̄ rasten: daer en is nemmermeer ommesien noch wederkeren. En̄ dit is onse sevende slot, daer alle heylicheit en̄ salicheit in volbracht wert. Hier in selen wi altoes wonende bliven, eenvoldich en̄ onbeweechlic, boven onse ghescapenheit. Nochtan moeten wi alle onse slote besitten en̄ cieren ordelijc met doechden, en̄ uutkeren en̄ inkeren met heyligher oeܟeninghen, met dien ‧iiij‧ wisen die vore ghenoemt sijn. Ende hier in is menichܟuldich onderscheet; want yeghewelc pleecht sijns Gods, sijns selfs, ende sijnre doechde, nadat hi van Gode ghegaeft en̄ verlicht is, en̄ na mate sijnre minnen en̄ sijnre wijsheit. En̄ aldus heeft yeghewelc hongher en̄ dorst in hem selven, smaec en̄ lost te Gode en̄ te allen doechden, min en̄ meer, na dat hi heylich en̄ salich es, en̄ na sinc verdiente en̄ sine werde. Mer die overweselike salicheit, die God selve is, daer wi boven ons selven inder ontvlotenheit één mede sijn, die is ons allen ghemeine, overvloyende sonder mate, en̄ onbegripelic al onsen craften⁵⁰. En̄ die bekent, en̄ mint, en̄ ghesmaect yeghewelc in hem selven, min ende meer, met onderscede, na dat hi heilich en̄ salich is. En̄ dit is die ordinancie inde enghele en̄ in die heylighen, in hemel ende in erde, die God voirsien hevet ende gheordent inder ewicheyt, en̄ die ewelic bliven en̄ dueren sal⁵¹.

O gheweldich slont⁵²!
Al sonder mont⁵³,
Voerc ons in dinen afgront⁵⁴;
En̄ make ons dine minne cont.
Beveet ons minne, wi sijn ghesont.

Footnotes

1. Aldus D. alleen. Daerentegen hebben F, G en K. in de vierde wise. Surius vertaelt, naer het Hs. D. Porrò si in his quatuor modis interna cum devotione exercere nos velimus, enz. ↩

2. Sur. Sancti Spiritus contactum velut fontem vivum aeternae suavitatis venis scatentem, ebullientem atque emanantem sentiemus. ↩

3. Zie over dat woord Huydecopers Proeve, II, bl. 395, vlgg. en vglk. het Tabernakel, II, bl. 252, aenteek. 2. ↩

4. Sur. itemque in vi intellectiva aeterni Solis Domini nostri Jesu Christi divina veritate radiantem atque coruscantem adspectum et vultum experiemur. ↩

5. D. kwalyk, ewicheit. Sur. et Pater coelestis memoriam denudabit et expediet, et ad sublimem suam nos invitabit, exiget ac trahet unitatem. ↩

6. Sur. ut ad ipsius possidendos thesauros ingrediatur. ↩

7. F, G. crachte. K. crachten. ↩

8. Sur. Quicquid enim adipiscitur, si ad id quod illi deficit, conferatur, exiguum et quasi nihil esse videtur. ↩

9. Zie dit woord in het Tabernakel, I, bl. 87, regel 11; en bl. 171, regel 22. ↩

10. K. verwoeden. Versta verwoedheid. ↩

11. Zie, voor dit woord, het Glossarium op het Tabernakel. ↩

12. Het tegenovergestelde van vergronden. ↩

13. Sur. Hinc igitur quodam agitatur impetu, et amoris impotentia (lees impatientia) ac aestu corripitur, eo quòd Deo neque carere, neque eum adipisci, non illius imum attingere, non celsitudinem assequi, neque demùm illum aut apprehendere, aut deserere valet. ↩

14. Zie het Glossarium op het Tabernakel. ↩

15. Sur. Multimodos enim impetus, turbines, motus ac agitationes ex amore utrinque nascentes, nulla exprimere lingua sufficit. ↩

16. Sur. Siquidem interdum charitas animum hominis aestu, interdum frigore afficit; modò timidum, modò audaeem reddit; quandoque hilaritate perfundit, aliàs moerore contrahit; et breviter ipsa sperare ac velut desperare, queri, plangere, cantare, laudes gratesque agere facit: atque id genus innumera alia efficit, quibus vacare coguntur, qui amore ebrii sunt. ↩

17. Versta is dit 't innichste of het innigste. Namelyk de tweede t is verkneed in de eerste. ↩

18. Sur. Et tamen intima ac utilissima haec vita est, quam possint homines istiusmodi secundum suum modum colere ac exercere. ↩

19. Sur. nec possunt ad unionem pertingere. ↩

20. Sur. jam Domini spiritus ceu ignis vehemens accedit, comburens atque absorbens in se, et consumens omnia. ↩

21. Zie het woord verklaerd in het Tabernakel, I, bl. 32, aenteek. 4, en vglk. bl. 83, regel 9. ↩

22. Sur. et pace quadam sopiuntur. ↩

23. Sur. Alter modus Filio Dei tribuitur, quo is intellectum supra rationem, supra considerationem ac discretionem subvehit. ↩

24. D, G. doer draghen. Sur. nudaque intelligentia divino illustratur ac penetratur lumine. ↩

25. Versta dat het. ↩

26. De zinstede is niet duidelyk. Surius vertaelt: ita ut (intelligentia) simplici adspectu in eodem divino lumine divinam claritatem ac aeternam veritatem in scipsa intenta acie contemplari queat. ↩

27. Sur. praestaturque illi virtus, facultas et libertas extrorsùm ac introrsùm virtutes omnes actitandi. ↩

28. Sur. itemque confertur ei notitia et discrimen sive discretio in cunctis quae cum ratione fiunt exereitiis. ↩

29. Versta, gelyk gy daer aenstonds hoordet. Het verbum is wederom een ontsteld imperfectum. Surius vertaelt: et ut Dei internam operationem divinorumque modorum supra rationem transformationem, sicut jam dictum est, pati ac sustinere debeat. ↩

30. Sur. Denique ut supra ipsos quoque divinos modos omnes eodem intuitu absque modo omnis modi expertem intelligat essentiam Dei, quae modo carere dicitur. ↩

31. Sur. eo quòd nec verbis, neque actu, nec modis, nec signis, nec aliqua similitudine demonstrari queat. ↩

32. Sur. verùm ipsa se simplici mentis ab imaginibus vaeuae intuitioni manifestat. ↩

33. Sur. Interim tamen, enz. ↩

34. Het werkwoord staet in imperativo. Sur. Imagineris igitur, enz. ↩

35. F. een gloet. ↩

36. K. onverroerlic. ↩

37. Sur. quasi videre te immensam ignis ardentis atque candentis molem, in qua cuncta conflagrûrint ac penitùs redacta sint in tranquillum, excandescentem, immobilem ignem. ↩

38. Sur. Juxta hunc modum tranquilla essentialis sese habet charitas. ↩

39. Sur. quae et Dei et sanctorum omnium fruitio est, idque supra modos et actiones omnes cunctaque virtutum exercitia. ↩

40. Sur. quae quidem vasta ac deserta est ceu deviatio quaedam ac aberratio. ↩

41. Surius heeft dit woord uitgelaten. By Kiliaen wordt het vertaeld door sessio, sedite, sedes, statio. Men kan het hier opvatten in den zin van rustpunt of zitpunt. ↩

42. Sur. nec quicquam omninò habet, quod aut certis verbis exprimi, aut demonstrari qucat. ↩

43. Sur. Et haec omnium nostrûm simplex beatitudo est, divina videlicet essentia, et nostra, ut ita dicam, superessentia, supra rationem et absque ratione. ↩

44. Sur. Haec si nos revera experiri velimus, spiritu excedamus necesse est in eam ipsam supra creatam essentiam, in ipsum usque centrum aeternum, in quo omnes lineae nostrae originem ac initium sumunt, itemque desinunt. ↩

45. Sur. et in quo suum amittunt nomen et distinctionem omnem, unum cum ipso puncto et quasi ipsum punctum effectae. ↩

46. Sur. ita tamen, ut semper in se ipsis lineae accedentes maneant. ↩

47. Sur. Ita enim et nos semper quidem id quod sumus, in creata essentia nostra manebimus: et tamen per spiritûs excessum semper in superessentiam nostram transcendemus. ↩

48. Sur. ubijam nosipsos in sublime ac profundum, in longum et latum excedemus, idque in aeternam quandam aberrationem vel amissionem, absque reditu vel reversione. ↩

49. Vglk. Ezech. 1, 12. ↩

50. Sur. Superessentialis autem beatitudo, quae Deus ipse est, cum qua supra nosipsos in nostrî liquefactione, seu diffluxione vel absorptione unum sumus per nos omnes communiter absque mensura et supra omnem virium nostrarum captum exundat et abundantor affluit. ↩

51. Sur. Et hic tam angelorum quam sanctorum in coelis ac terris degentium, et eorum quos Deus ab aeterno elegit atque praedestinavit, ordo est, qui etiam in omnem semper perseverabit aeternitatem. ↩

52. By Kiliaen slonde. ↩

53. Sur. O potentissima absque ullo ore vorago! ↩

54. Sur. in tuam nos perduc abyssum. ↩