XXI. Van ‧iij‧ boexckenen des avons te overlesene

Altoes des avons¹, alse ghi vore uwe bedde comt, eest dat ghijs stade hebt², soe seldi overlesen ‧iij‧ boexkene, en̄ die seldi altoes met u draghen. Dat ierste boexken is out, leelic ende onreine, met zwarten atramente ghescreven. Dat ander boexken is wit ende gracioes, met roeden bloede ghescreven. Dat derde is blaeu ende groen, en̄ al bescreven met finen goude.

Ten iersten male seldi overlesen uwe oude boec, dat is uwe oude leven, dat sondich ende ghebreckelic is in u en̄ in allen menschen. Ende hier omme keert in u selven en̄ opent dat boec uwer consciencien, dat open en̄ getoent sal sijn, ten ordele Gods, Gode en̄ alle der werelt. En̄ hier omme merct, en̄ proeſt, en̄ ordelt nu u selven, op dat ghi dan niet verordelt en wort. Uwe consciencie seldi aensien, en̄ examineren hoe ghi gheleeſt hebt, en̄ hoe ghi u versuimt hebt in woerden, in werken, in begherten, in ghepeysen en̄ in ghedanken³, in onordinen, in onrechter vresen en̄ in onrechter hopen⁴, in onrechten lieve, in⁵ onrechten leede⁶, in onghestadicheit en̄ in onghestorvenheit uws selfs, in twevoldicheit en̄ in ghevcinstheit, in doene, in⁷ latene onorde- lic⁸, in volghene den sinnen uutweert, ende in consente der sinlicheit van binnen, in gheloste en̄ in gherieve⁹, ende in alle den dinghen die onredelic gheoeſent sijn ende onghelijc der caritaten¹⁰, jeghen die ghebode, jeghen de rade oſte jeghen den liefsten wille Gods.

Deser dinghen en̄ deser ghelike sijn soe vele, ende soe menichſuldich¹¹, dat nieman bekennen en mach dan God allene. En̄ si bevlecken en̄ onlixenen¹² ende ontreynen dat aenscijn der sielen; want si sijn met atramente ghescreven, dat is met loste vleeschs ende bloets, ende met verkeerder ertscher neyghinghen¹³. Ende hier in seldi u selven mishaghen, en̄ neder vallen in¹⁴ uwe aenscijn, met den publicaen, vore uwen hemelschen Vader en̄ vore sine ewighe ontfermherticheit, en̄ spreken met den prophete: ‘Here, ic hebbe ghesondicht: ontfermt mijns, arms sondichs menschen. Gheeſt my, in mijn herte, water der tranen en̄ ghewarichs rouwen, daer ic dat aenscijn mijnre sielen in dwaen moghe van minen sonden, eer ic my op rechte vore uwe oghen. Here, gheeft my uwe gracie en̄ uwe ghenade, daer ic mijn aenscijn mede cieren ende varwen moghe, alsoe dat ic u behaghe. Here, gheeft mi goetwillicheit en̄ ernst¹⁵, dat ic mi sonder onderlaet moghe vernuwen in uwen dienste en̄ in uwen love.’

Wildi dit vercrighen, blijft ligghende op die eerde, slaet vore u borst¹⁶, crijt, roept ende weent, ende en heft uwe oghen niet op, maer versmaet en̄ oetmoedicht u selven en̄ vernieut¹⁷, en̄ vermaent hem sijnre ontfarmicheit. En̄ en laet niet af, vore diesmaels¹⁸ dat hi u antwoert, en̄ sprect rechten vrede en̄ ghewarighe bliscap in uwe herte. Dan sal hi u af nemen anxt en̄ vrese, twivel en̄ vaer, en̄ al dat hem in u mishaecht. En̄ hi sal u gheven ghelove, hope en̄ ghetrouwen in hem van allen dinghen dies u noet is, in tijt en̄ in ewicheit. En̄ dan seldi begheren hem te levene ende ghetrouwe te sine tot in uwe doot.

En̄ hier mede seldi neder legghen dat oude boec.

Ende ghi selt u op rechten op uwe knien met danke en̄ met love. Ende ghi selt reyken ute uwer memorien dat witte boec¹⁹, met roden letteren ghescreven: dat is dat onnosel leven ons Heren Jhesu Christi. Sine siele is onnosel, en̄ volheit alre ghenaden²⁰; vierich roet van berrender minnen. Sijn lichame glorioes, blickende wit²¹, claerre dan die sonne, al doerslaghen met gecselen en̄ overgoten met preciosen bloede. Dat sijn die rode letteren, die ons teykene ende brieve²² sijn gherechter minnen. Maer die vijf grote wonden dat sijn hoetletteren²³ daer die capittele in dit boec beghinnen. Die lettere die inden weerden lichame ghescreven sijn, die seldi met groter compassien lesen; maer die minne die in sijnre sielen leeft, diere seldi met ynnigher devocien ghedinken. Scuwet ende vliet die valsche werelt; want hi hevet sine arme ontdaen, ende wilt u behelsen ende onfaen. Maect uwe woninghe in de gate sijnre wonden, alse die duve doet inden gaten der steenroetsen²⁴. Legt uwen mont ane sine opene side, en̄ riect en̄ smaect die hemelsce soeticheit die ute sijnre herten vloyt. Siet ane uwen kempe²⁵ en̄ uwen gygant²⁶ hoe hi vore u ghestreden heeft al toter doot, en̄ heeft uwe viande verwonnen en̄ de doot uwer sonden ghedoodt met sijnre doot, en̄ heeft uwe scout betaelt, en̄ heeft sijns Vader erve²⁷ ghecocht en̄ vercreghen met sinen bloede. En̄ hi is vore op ghevaren, en̄ heeft u die poirte gheopent, ende die stat bercet ewigher glorien. Hier in seldi u met rechte verbliden ende draghen de minne en̄ de passie uus lieſs Heren in uwe herte, alsoe dat hi leve in u en̄ ghi in hem. En̄ dan sal u al die werelt sijn een cruce en̄ een verdriet; maer ghi selt begheren te stervene, en̄ uwen lieve na te volghene in sijn rike.

En̄ hier mede is dat witte boec overlesen.

Staet dan op al rechte, ende heſt op uwe oghen inden hemel. Opent Gode uwe ghedachte, ende siet ane dat derde boec dat blaeu ende groene is, met finen goude bescreven. Daer mede verstaet men een ewich hemelsch leven; want dat hemelsche leven es claer, hemelvarwich ghelijc den jacinete²⁸. Ende die claerheit is drivoldich; ende in die claerheit is vertoent ene groene varwe, daer die claerheit mede gheciert is in menichfuldigher wijs.

Die ierste hemelsce claerheit die is sinlyc. Daer mede heeft God vervult ende verlicht den oversten hemel, ghelikerwijs dat al die werelt vervult en̄ verlicht is met claerheit der sonnen. In dien hemel selen wi met Christo, ende met den inghelen, ende met den heylighen leven en̄ regneren ewelic met live en̄ met siele, en̄ yeghewelc lichame clare²⁹, na die edelheit sijnre verdienten. En̄ die minst claer is, es sevenvuldich claerre dan die sonne, ondoechleec, en̄ snelre dan dat ghepeins, lichtere dan die locht, ende subtijlre dan dat sonnescijn³⁰. In die claerheit des hemels, ende in die claerheit der glorioser lichamen, vertoent hare die groene varwe, die ghelijc is den steene die men jaspis noemt³¹. Die groenheit selen wi sien met onsen lijfliken oghen; en̄ dat sijn alle die uutwendighe goede werke, die ghedaen sijn, ofte ghedaen selen werden tote den eynde der werelt, in welkerwijs dat si, in stervene, in levene, in marteliën, in oetmoedicheiden, in reynicheiden, in mildicheiden, in caritaten, in vastene, in wakene, in bedene, in lesene, in singhene, in menichfuldiger penitencien, en̄ in allen doechdeliken werken sonder ghetal. Siet dit is die graciose groene varwe die cieren sal de gloriose lichamen, min en̄ meer, yeghewelken na sinen arbeit, na verdiente en̄ na weerde.

Die andere claerheit des ewighen levens die is gheestelic, ende si vervult ende verlicht inden hemel alle verstendighe oghen met wetene ende mit wijsheden, te bekinnene alle inwendighe doechde³². En̄ in dese claerheyt vertoent hare ene groene verwe, ghelijc enen stene die heet smaragdus³³, dat is ene groene miraude³⁴, die, boven alle dinc diemen ghedinken mach, scone, en̄ groene, en̄ gracioes is den verstendighen oghen. Ende hier mede versteetmen cierheit, en̄ vrucht, en̄ al ondersceet der doechde: en̄ dit is die scoenste en̄ die gracioeste verwe des hemelrijcs. Ende soemen die doechde met den vruchten nauwer merct en̄ diepere doergroeft³⁵, soe sy gracioser en̄ scoenre sijn te ane siene. En̄ hier mede gheliken si der edelre gemmen³⁶ die smaragdus heet. Soemen se meer sculpeert ende graeft³⁷, soe sy meer verblijt de oghen. En̄ aldus is yeghewelc heylighe ghelijc der mirauden, claer ende groene, scone ende gracioes en̄ glorioes, min en̄ meer, na sine edelheit en̄ na sine verdiente. En̄ hier omme heeſt God den heylighen vertoent die glorie des hemelrijcs in die groene verwe der edelre mirauden.

Die derde hemelsce claerheit die is godlic, en̄ anders niet dan ewighe wijsheit en̄ claerheit, die God selve is. Dese claerheit beveet en̄ overgheet alle claerheit die ghescapen is. Ende yeghen de clare wysheit Gods, soe is alle creatuerlic bekennen, in hemel en̄ in erde, minre dan eenre kersen licht in claerheit der sonnen in midden den somer³⁸. En̄ hier omme moeten alle verstennissen wiken³⁹ der onbegripeliker claerheit en̄ waerheit die God is. Ende in die godlike claerheit vertoent hare ene groene varwe, diemen niet gheliken en mach⁴⁰; want si is soe gracioes en̄ glorioes, dat alle ghesichten daer in verstaren en̄ verblinden⁴¹, ende alle hare ghemerc verliesen⁴². Ende aldus is uwe derde boec een hemelsch leven, met drivoldigher claerheit ende groenheit: die ierste sinlic, die andere gheestelic, die derde godlic.

Ende dit boec is al bescreven met ſinen goude; want yeghewelc minlic inkeer te Gode dat is een veers met goude ghescreven⁴³. Ghewarich bekennisse Gods, ons selfs, en̄ der doechde, dat is die claerheit van onsen boeke. Menichfuldighe wisen, ondersceet en̄ oeſeninghe der doechde, dat is die groene varwe van onsen boeke. Maer ynnich begheren, minlijc aencleven, godlic vereninghen⁴⁴, dat sijn ewighe veerse met goude ghescreven in onsen hemelschen boeke.

Ende hier omme in revelacien⁴⁵ ghelijct onse Here dit hemelsche leven den saphiere, ofte den reghenboghe; want desc ‧ij‧ sijn van vele varwen. Die saphier⁴⁶ is gheel ende roet, purper groene met goutpulvere ghemingt. En̄ alsoe is die reghenboghe menichfuldich van varwen, ghelikerwijs dat die heyligen sijn menichfuldich in wisen en̄ in onderscede van doechden; en̄ al met goutpulvere ghemingt, dat is met minnen doergaen en̄ in Gode gheenicht. En̄ yeghewelc die mint, staet vore die yeghenwoordicheit Gods mit sinen boeke claer en̄ groene, gracioes en̄ glorioes.

En̄ hier omme, verheſt uwe ghemoede boven alle hemele, en̄ leest die boeke. Si sijn al vol glorien inden sinnen van buten, overmits hare grote werke; inden gheeste van binnen, overmits menichfuldighe wisen en̄ oeſeninghen van doechden; en̄ boven al in Gode verhaven, in een ghebruken van minuen⁴⁷. Sidi dan in Christo uus selfs ghestorven en̄ alre dinc, en̄ met hem opverstaen in een nuwe ewich leven, soe soect en̄ smaect die dinghen die boven sijn en̄ die ewich sijn. Oversiet uwe seven slote, en̄ merct uwe ‧iij‧ boeke, al en moechdi dit derde boec niet overlesen noch doersien, want die glorie is sonder mate, ende alsoe grondeloes, datmense niet doersien en mach; en̄ aldus ghelijct si den smaragdus, dien men oec niet doersien en mach. Drinct ende smaect, en̄ wert dronken, en̄ neycht u over in u boec⁴⁸, ende rust, ende slaept in ewighen vrede.

Ende alse ghi dan onspringt⁴⁹,
Soe sal u vore comen dat ghi mint,
Ende dat in uwe herte leeft,
En̄ dat ghi meest te oefene pleecht.
Sijt inden dienste Gods ghestade,
En̄ altoes bidt omme sine ghenade.
Waect en̄ beedt in goeder mate.
Uwe brudegom comt in corten stonden:
Siet dat ghi metten wisen meechden⁵⁰ wert vonden;
Dat u God onſa met sinen ghesinde,
Dat wi dit alle moeten bevinden,
Dat verlene ons God sonder meswinde⁵¹.

Amen. Amen. Amen.

F, G. des avens. K. avonds. ↩
Versta, indien gy daer tyd toe hebt. ↩
Surius vertaelt het eerste door cogitationes, het tweede door meditationes. ↩
K. in onrechten hoorne. Zoo moet ook Surius hebben gelezen, want hy vertaelt: illicito auditu. Maer het blykt uit de opvolging zelf der gedachten dat men hier hopen, namelyk in dativo, te lezen heeft. ↩
Hier zal wel oorspronkelyk en voor in gestaen hebben, want het is dezelfde tegenoverstelling als met vrees en hoop. ↩
Surius vertaelt: non recto amore ae dolore. Zulks is nagenoeg des schryvers meening, doch niet volstrekt nauwkeurig. Ruysbroeck wil zeggen: in hetgeen u te onregt lief of leed was. ↩
Hier zou en ook ruim zoo goed wezen. ↩
K. alleen, onorboorlic. Surius vertaelt, met dit Hs. agendo ac omittendo inutiliter. Kwalyk nogtans. ↩
commodum proprium captando, zegt Surius, en wel. ↩
Sur. atque in aliis demùm omnibus, quaecunque praeter ordinem vel inordinatè admittuntur, et à charitate dissentiunt. ↩
Sur. Qaorum quidem atque id genus aliorum tantus est numerus, et tam multiplex varietas, enz. ↩
K. alleen, ontlicsenen. Kiliaen heeft ontlijcksemen, en vertolkt het door dissimilem facere, deformare. Men ziet dat het hier in dezen laetsten zin aengewend is. Surius heeft het niet verstaen, en vertaelt enkelyk: animae faciem commaculant. Zie Bormans op Christina, bl. 382-83. ↩
Sur. hoc est, carnis et sanguinis voluptate ac delectatione, et perversa quadam ad res terrenas propensione. ↩
In mag hier voor een latinismus beschouwd worden. Overigens is het gebruik dier prepositie in stede van op niet zeldzaem by de Ouden. Zie Bormans op Christina, bl. 140 en 190. ↩
F, G. eernst. K. nerenst. animum strenuum, zegt Surius. ↩
G. uwe borst. K. borste. ↩
K. alleen, en beter of ten minste duidelyker: maer versmaed en̄ ootmoedicht en̄ verniet u zelven. Surius schynt met de verplactsing van vernieut te zyn verlegen geweest, want hy vertaelt: sed contemne, abjice, humilia, et objurga teipsam. ↩
Zie het Tabernakel, II, bl. 126, aenteek. 1. ↩
Sur. ex memoria tua candidum proferas librum. Zie het woord reycken by Kilaen. ↩
Sur. eique totius inest gratiae plenitudo. ↩
Versta glinsterend wit. Surius vertaelt: mirificè candidum. Zie het Glossarium op het Tabernakel. ↩
signa et literae, zegt Surius. ↩
F. hoot letteren. K. hooft letteren. ↩
F, G. steenroken. K. steenrootsen. ↩
Dit woord, waer men thans kamper of kampvechter voor zegt, staet by Kiliaen, die, even als Surins, het vertaelt door pugil, zoo veel als worstelaer, in 't fransch athlète, doch hier eigentlyk champion. ↩
Surius vertaelt dit woord door gigantem, reus, wat inderdaed zyne beteekenis is; maer hier moet het opgevat worden in den zin van hoofdman of krygsheld, gelyk het by de Ouden niet zelden voorkomt. Veelal echter heet het wygant. Zie de Horae Belgicae, van Hoſfmann, V, bl. 43. ↩
Versta erfenis. ↩
Sur. quae (vita coelestis) in hyacinthi morem, caesio sive caeruleo nitet colore. Zie over dat gesteente, Plinius, Nat. Hist. Lib. XXXVII, cap. 41. ↩
G, K. claer. F. alleen heeft kwalyk: claerre dan de sonne Surius vertaelt: singulis corporibus pro meritorum dignitate fulgentibus. ↩
Sur. Cunctaqueillìe corpora impassibilia erunt, et ipsa quoque cogitatione agiliora, aëre leviora, et solis splendore subtiliora. De woorden cunctaque illic corpora zyn van Surius bygevoegd, maer bevinden zich in onze Codices niet. ↩
Zie over dien steen, het. Tabernakel, I, bl. 214. ↩
Sur. Altera beatac vitac claritas spiritalis est, oculos omnes intellectiles ad perspiciendas cognoscendasque internas virtutes omnes scientiâ et sapientiâ in coelis adimplens et illuminans. ↩
Zie daerover het Tabernakel, I, bl. 208. ↩
Zie het woord verklaerd in het Tabernakel, I, bl. 209, aenteck. 8. ↩
et altiùs scalpuntur, zegt Surius. ↩
't Is eenvondig het latynsche gemma, en, als dit, feminini generis. ↩
Beide woorden, groeven en graven, zyn synonyma, en by Surius door het enkele scalpere vertaeld. Zie het Tabernakel, I, bl. 200, aenmerk. 3, alsmede bl. 13, aenteek. 2. ↩
Voor in midden van. Zle het Tabernakel, I, bl. 114, aenteek. 1. ↩
intelligentiae omnes, zegt Surius. ↩
Versta aen niet of niets, in dativo. Sur. sed nulli comparari potest. ↩
Sur. ut obtutus omnes in ipso hebescant et excaecentur. Zie by Kiliaen het woord versterren. ↩
Sur. et omni consideratione destituantur. Zie het Glossarium op het Tubernakel. ↩
Sur. singulos efficiunt versus auro scriplos. ↩
Aldus onze dry Hss. Surius vertaelt: et unio divina. ↩
in quibusdam revelationibus, zegt Surius. ↩
Zie daerover het Tabernakel, I, bl. 212. ↩
Sur. Codices hosce legito, qui quidem omnes tum forìs in sensibus ob praeclara et grandia opera sua, tum intùs in spiritu ob multiplices virtutum modos ac exercitia pleni sunt gloria, ac denique supra omnia sublevati in Deum in fruitionem amoris. ↩
Sur. et in ipsum procumbens ac reclinans codicem tuum, enz. ↩
F, K. ontsprinct. G. ontspringt. Versta uit uwen slaep, en zie het woord by Kiliaen. Surius vertaelt: Pòst ubi evigilaveris. ↩
F, G, K. maechden. ↩
absque frustratione, zegt Surius. Zie by Kiliaen miswende, en meswende in het Glossarium op den Lekenspieghel. ↩

Chapter 22 of 22

XXI. Van ‧iij‧ boexckenen des avons te overlesene

Footnotes