Nn. 391–444

(B) Si vero factum publicum sit solum notorietate facti, quatenus scilicet publice notum est et nulla tergiversatione celari valet3, manifestari potest nisi emendatum et oblivione deletum sit. — Nam, etiamsi nulla intercesserit judicialis sententia, bonum publicum postulat, ut scelesti homines, qui non semel, sed pluries deliquerunt et damnum aliis inferre possunt, omnibus noti fiant. — Si vero delinquens sit vere emendatus, ideoque societati minime noxius,

2 Agitur de sententia. quae in rem judicatam transiit aut confessione delinquentis in judicio facta, ad normam Codicis, c. 1750 et 2197, 2°.

DE INJURIA, SEU DE LvESIONE JURIS. 169 et aliunde ejus delictum oblivione deletum fuerit, certo contra caritatem, et probabilius contra justitiam peccat qui hujus dclicti memoriam revocat; nam delinquens, qui jus ad famam amiserat publico delicto, illud recuperavit vitae emendatione.

(C) Si crimen sit publicum notorietate facti in uno loco, probabitius non licet illud, sive ex caritate, sive ex justitia, divulgare in alio loco dissito, nisi praevideatur idem brevi in illo loco publicum fore, aut timeatur ne delinquens in illo loco aliis noceat. Ratio reguloe generalis est quia delinquens jus in famam non amisit in illa regione remota; si vero fama intra breve tempus amittenda est, moraliter ut jam amissa haberi potest; aliunde si reus est aliis perniciosus, ob bonum publicum expedit ut denuntietur. — Etiam quando proximus jus amisit ad famam, ejus delicta narrare ex pruritu lepide loquendi est saepe peccatum veniale contra caritatem utpote proximo valde ingratum.

IV. De audientibus detractionem.

Inter audientes detraclionem, alii iuducunt detractorem ad denigrandum proximum, alii voluntarie de eo gaudcut, alii solumrflodo non impediunt detraclionem.

1° Qui alios inducunt ad detrahendum, de defectibus proximi inquirendo, aut eum ita laudando ut alios ad detractionem moveant, vel eorum narrationem approbando, eodem modo peccant ac ipsi detrahentes, non solum contra caritatem, sed etiam contra justitiam; formaliter enim cooperantur injustae a6lioni; praeterea scandalum praebent, alios ad peccandum provocando.

2° Qui voluntarie gaudent de detra£tione, quin tamen ei formaliter cooperentur, contra caritatem peccant, quia de malo proximi gaudent; graviter, si ex odio, invidia, aut vindicta alioque hujusmodi motivo id faciant, et aliunde materia sit gravis; venialiter, si ex curiositate, aut modo narrandi aliove motivo leviter peccaminoso.

394« 3° Qui neque approbat detractionem, neque de ea gaudet, sed solum eam non impedit, peccat contra caritatem, nisi aliqua ratione excusetur, — tum quia non avertit malum ab infamato, tum quia non impedit peccatum detrahentis; non autem justitiam laedit, quia non tenetur ex justitia duplex illud malum avertere.

Illa obligatio detractionem impediendi praecipue superioribus incumbit; siquidem superior infamantis detrahentem corrigere debet, et superior infamati malum subditi avertcre; unde, ceteris paribus, gravius peccant superiores in hoc casu quam subditi aut sequales; nec tamen contra. justitiam, quia, vi muneris sui, bono spirituali, non autem temporali subditorum invigilare debent, ideoque non ex stricla justitia eorum diffamationem impedire tenentur.

Diclum est nisi atiqud ratione excusetur ; sunt enim qui nec venialiter peccent detractionem non impediendo : (a) quia prudenter prsevident omnem correptionem inutilem aut etiam nocivam fore, v. g. quia detra<5tor exinde excitatur ad detractionem augendam ; (b) quia grave incommodum timetur, v. g. rixae, convicia; (c) aut quia non audet aliquid dicere, propter rationabilem verecundiam.

In praxi tamen, quamdam displicentiam manifestare oportet aut saltem expedit, si possibile est, sive discedendo, sive praesertim sermonem ad alia divertendo, statim ac sese praebet opportunitas.

ScJwlion de susurratione.

Susurratio (galiice rapport, delation) est manifestatio alicujus diciiautfafli alieni adpacem et amicitiam turbandam inter familias vel arnicos. Differt proinde a detractione x a,Wox\e finis, quia proprie intendit non denigrationem proximi, sed discordiarum seminationem; plerumque tamen detractionem aut calumniam involvit, ideoque duplicem continet malitiam. — Susurrones in Scriptura bilingues dicuntur, quia saepe duplici utuntur loquendi modo, aliter coram uno, aliter coram altero confabulantes, quo efficacius jurgiorum causas seminent.
Susurratio est peccatum grave ex genere suo, direcle quidem contra caritatem, sed indirecle etiam, saltem plerumque, contra justitiam, quatenus detractionem aut calumniam involvit. Peccatum est grave ex genere suo, quia ex se tendit ad destruendam amicitiam, quse est maximum bonum, teste Scriptura : " Amicus fidelis, proteclio fortis : qui autem invenit illum, invenit thesaurum; amico fideli nulla est comparatio... amicus iidelis, medicamentum vitae et immortalitatis 1 ". — Hinc ibidem srepe susurratio reprobatur ut peccatum hominibus et Deo odibile, ac morte dignum : " Susurro coinquinabit animam suam, et in omnibus odietur... Susurro et bilinguis malediclus : multos enim turbabit pacem habentes2 ".

Et alibi1 : " Sex sunt qtine odit Dominus, et septimum detestatur anima ejus... eum qui seminat inter fratres discordias " ; quapropter, juxta S. Paulum 9, susurrones digni sunt morte. Ergo susurratio est per se grave peccatum : " Et ideo susurratio est majus peccatum quam detiacTio, et etiam quam contumelia; quia amicus est melior quam honor et amari quam honorari3".

Eo autem gravius est peccatum quo intimior est ac magis necessaria amicitia quae dissolvitur, et quo pejores effecTus exinde praevideri possunt; proinde si dissolvitur amicitia inter parentes et filios, aut inter conjugatos, vel inter catholicse fidei defensores, et ex hoc praevideri possunt dissidia, rixce et alia hujusmodi, majus est peccatum.

Susurrationem vero non committit qui amicitiam nocivam aut periculosam consiliis aut fraterna correptione dissolvit.

§ III. DE CONTUMELIA, SEU LiESIONE HONORIS*.

i° Notio et species. Sicut fama per judicium temerarium et diflfamationem laeditur, ita honor pcr contumeliam. Honor siquidem est externa manifestatio reverentiae proximo debitse propter ejus excellentiam ; his omnibus debctur qui, quamvis caeteroquin imperfecTi, quibusdam prieclaris dotibus prsediti sunt. — Cui opponitur contumelia, qure est injusta honoris lcesio prcesenti ei scienti irrogata; aut saltem ea intentione ut nota fiat injuriato, sive per nuntium sive per litteras. Differt proinde a detracTione ratione objccli, quia direcTe honorem, non famam laedit; ratione modi, quia fit prcesenti, dum plerumque detracTio fit de absente. — Quandoque tamen contumelia fit coram aliis, quibus manifestatur occultum offensi delicTum, ct in hoc casu cum detractione jungitur.

Contumelia irrogari potest positive dicTis vel facTis quae contemptum exprimant; et negative, omittendo honorem debitum, v. g. salutationem in circumstantiis in quibus haec debetur. Ad contumeliam refertur irrisio aut subsa?inatio, qua. defecTus proximi in risum vertuntur, ad ejus erubescentiam et confusionem ; necnon conviciu?n, seu improperium, quo vitium probrose ei objicitur. Pierumque contumelia, irrisio et convicium ex ird nascuntur, aut ex odio.

20 Principium : Contumelia est peccatum ex genere suo mortaie contra justitiam.

1 Prove?-b., VI, 16, 19. — 2 Rosu., I, 2y, 32. — 3 5. Thom., 2. 2., q. 74, a. 2.

4 S. Tho?n., 2. 2., q. 72; Soto, lib. V,quaest. 9, art. 1 ; Lngo, disp. XIV n. 189-196; Sayrns, lib. XI, cap. 8; S. Alphons., n. 984-990; Ca??'ie?-e, n. 977-980; Martinet, lib. IV, art. 14, § 2; Noldin, n. 651-654.

Etenim quilibet homo jus habet ad honorem propter dotes naturales aut supernaturales quibus praeditus est, — puta propter gratiam ac virtutes quibus ornatur, doftrinam aut prudentiam aliasve qualitates quibus effulget, aut ratione muneris vel officii sibi commissi; et hoc quidem verum est etiamsi quibusdam defe<5libus aut vitiis laboret, cum his non tollantur egregiae dotes quibus instructus est. Atqui contumelia illud jus violat, dicrtis, fa<5tis aut debitae reverentiae omissione proximum contemnendo; hsec autem injuria est per se gravisy quia honor, ex communi hominum aestimatione, bonis fortunae anteponitur, ideoque ut bonum magni momenti habetur ; venialis tamen esse potest ex levitate materiae vel imperfectione voluntarii. Hinc Scriptura hujusmodi injurias stricie prohibet, sub gravissimis paenis : " Qui autem dixerit fratri suo, raca, reus erit concilio; qui autem dixerit,/2zto, reus erit gehennae ignis1"; vulte contra ut christiani sint " honore invicem praevenientes2 ", et " in humilitate superiores sibi invicem arbitrantes3 "; quapropter spiritui evangelico omnino adversatur qui fratrem contemi>it.

30 De gravitate contumeliae. Ut re6te judicetur de gravitate contumeliae vel irrisionis, ad haec praesertim attendendum est :

(A) Ad dignitatem personcz offensce et injurice gravitatem; generatim quo honorabilior est persona offensa, eo gravior est contumelia, ceteris paribus ; injuriae autem gravitas non sumitur solum in se, sed relate ad personam ; ita convicia quibus plebeii se invicem afficiunt minus honorem laedunt quam similia verba inter personas nobilioris conditionis habita.

(B) Ad personam offendentem, ejusque dispositiones; si sit aucloritate praedita, major est offensa, quia de ea magis curatur; si sit vilioris conditionis, facilius pro nihilo habetur; pariter si ex ira aut levitate nascatur, minus profecto gravis est quam si ex odio, invidia aut contemptu.

(C) Adeffeclus inde secuturos ; videlicet majus est peccatum, si fiat coram multis personis, quse ex hoc scandalum accipiunt; pariter si praevideatur inde nascituras esse rixas, inimicitias ac contentiones.

Corollaria. (A) Irrisio est peccatum ejusdem speciei ac contumelia ; proinde de ejus gravitate idem dicendum est. Facilius tamen a peccato excusatur jocandi

urbanum genus, si fiat per modum honestae recreationis, inter amicos qui rem plane intelligunt. Attamen, etiam in his circumstantiis, sobrie ac prudenter, nec diutius adhibeatur, ne forte is de quo agitur, nimis contristetur aut ad iram provocetur.

(B) Aliquando convicium et exprobratio non solum a peccato excusantur, sed laudabilia sunt, quando videlicet caute et moderate a superioribus aut amicis fiunt ex intentione subditum vel fratrem corripiendi. Tunc autem rec~ta intentione fiant, quando gravis adest ratio, et quidem eo modo quo intelligi possit non ex ira aut passione, sed ex animo corripiendi ac delinquentem emendandi, ea proferri.

§ IV. De l^esione veritatis.

Veracitas est virtus justitice annexa animum inclinans ad dicenduni verum quando, ubi et quomodo oportet. Hanc exigit vita socialis quae sinceritatem et honestatem civium supponit ; et quandoque justitia, ut ex dicendis patebit. Veracitati opponuntur praecipue falsum testimonium et mendacium.

I. De falso testimonio.

i° Principium : Falsum testimonium est per se grave peccatum contra justitiam.

(A) Direcle enim prohibetur octavo Decalogi praecepto : " Non loqueris contra proximum tuum falsum testimonium ' "; hinc falsum testimonium recensetur inter sex peccata quae odit Dominus 2 ; et falsus testis ut valde proximo obnoxius exhibetur3-: " Jaculum et gladius, et sagitta acuta, homo qui loquitur contra proximum suum falsum testimonium ".

(B) Revera falsum testimonium, juxta 5. Thomam*, triplicem habet deformitatem : (a) ex perjurio, quia testes non admittantur nisljurati, ideoque religionem offendunt, juramentum violandos, et ex hoc capite semper graviter peccant; (b) ex violatione justitice ; qui enim legitime coram magistratibus interrogatur, non solum ex obedientia

5 Hodie tamen in quibusdam regionibus non amplius exigitur juramentum.

legali, sed etiam ex justitia commutativa, ad veritatem dicendam tenetur, cum secus possit esse causa injusta cur innocens condemnetur ; et ex hoc capite peccatum est grave ex genere suo, contra justitiam, et ad restitutionem obligat, quoties causa efficax damni fuerit, ex principiis infra exponendis de injusto damnificatore; (c) ex ipso mendacio ; negatio enim debitae veritatis est peccatum contra veracitatem, et quidem perniciosum, quod proinde mortale erit, si materia sit gravis. — Merito igitur jus canonicum hujusmodi deli6lum his reprobat verbis : " Falsidicus testis tribus personis est obnoxius : primum Deo, cujus praesentiam contemnit; deinde judici, quem mentiendo fallit; postremo innocenti, quem falso testimonio laedit x ".

20 Corollaria. (A) Per accidens falsum testimonium potest esse veniale peccatum : (a) ex levitate matei-ice, si leve tantum proximo inferatur nocumentum, et aliunde non exigatur juramentum; quod tamen raro in re judiciali occurrit; (b) ex defeclu sufficientis advertentice; cautus quidern esse debet testis, atque serio cogitare antequam testimonium reddat, cum agatur de re omnino gravi; nec debet pro certo asserere id de quo certus non est, sed dubium debet sub dubio proferre. " Sed quia contingit ex labilitate humanae memorise quod reputat se homo quandoque certum esse de eo quod falsum est, si aliquis cum debita sollicitudine recogitans, aestimet se certum esse de eo quod falsum est, non peccat rnortaliter, hoc asserens : quia non dicit falsum testimonium per se et ex intentione, sed per accidens contra id quod intendit2".

(B) Qui scienter et volenter falsum testimonium protulit, efficaciter ad innocentis condemnationem coooerando, ex justitia tenetur damnum illatum reparare, cum pan aut majori3 suo incommodo, etiam cum retractatione testimonii prolati, si id necessarium sit et efficax. — De illo autem qui inculpabiliter erravit, aut saltem ad damnum inferendum efficaciter non cooperavit, — quia v. g. aliorum testimonio jam dato res ut finita haberi poterat, judicandum est secundum principia infra exponenda ubi de Restitutione.

1 Decretat., lib. V, tit. XX, c. 1, p. 816-817 etl- Irriedberg. — Cfr. Cod. p. gal., a. 316-366; Supplem., p. 71*.

3 Si proprium damnum esset longe majus, a restitutione aut retractatione in quibusdam circumstantiis excusari posset, ut infra exponetur.

DE INJURIA, SEU DE L/KSIONE JURIS. 175

II. De Mendacio1.

Prcenotandum. Mendacium est locutio coutra mcutetn, verbis aut a/iis signis cxtcrioribus expressa.

Si fiat sola nugandi causa, jocosum dicitur; si in propriam vel alienam utilitatem, vocatur officiosum; quando vero profcrtur ad damnum alicui injuste inferendum, pemiciosum nuncupatur. — Ad mendacium revocantur simulatio, qua fa6lo vel signo externo proximus in errorem inducitur; necnon hypocrisis, quae externa virtutis specie internam improbitatem tcgit ;jaclantia, qua quis seipsum vel suos laudando veritatis limites praetergreditur; adulatio, quae alterum ultra veritatis limites extollit, animo blandiendi.

Cum de essentia ac intrinseca mendacii malitia variae fuerint opiniones, rem Jiistorice exponemus, practicas conclusiones inde deduc~turi.

i° Exponitur doclriua communis de intrinsecd mendacii malitid.

(A) Doclriua S. Augustini. Ante Augustinum, Patres mendacium ut christianae veracitati contrarium modo generali reprobarunt2; pauci tamen, ut Clemens Alex., Origenes, S. Chrysostomus et 5. Hilarius docuerant in casu necessitatis, ad maximum damnum avertendum, licere uti mendacio quemadmodum medicamento; et hoc sensu intelli- x S. Augustinns, De Mendacio lib. unus; Contra Mendacium lib. unus; Migne, P. L., XL, 487-548; S. Thomas, 2. 2., q. 110-111; Lessius, lib. II, cap. 47, dub. 6;J. Barnesius, O. S. B., Dissertatio contra asquivocationes, Parisiis, 1625; Th. Raynauldus, S. J., De sequivocatione et mentali restriclione, inter ejus opera, Lugduni, 1565, t. XIV, p. 71, 232; L. Thomassin, Traite de la VeVite et du Mensonge, Paris, 1691; vS\ Alphons., n. 151-171; Carriere, n. 923-960; Bolgeni, ap. Melanges thtologiques de Lie~ge, 4e serie, 1850- 1 851, p. 406-413; Examen de l'opinion de Bolgeni, ap. Me'tanges,6*s6rie, 1852-53, p. 410-462; Waffelaert, Dissertation morale sur la malice du mensonge, Tournai, 1884; F. Bouillier, Questions de Morale pratique, Paris, 1889, p. 249-359; Ami du Clerge, XVIII, 1896, p. 561-572; Dubois, Une Theorie du mensonge, ap. Science catholique, sept. 1897; Etude sur la malice intrinseque du mensonge, par un prof. de Theologie, Paris, 1899; Du mensonge proprement dit, par un Prof. de Theol. Paris, 1903.

gebant quaedam facla in utroque Testamento relata x. Hac de re interrogatus, 5. Augustinus suam docl:rinam exposuit in duplici opere, De Mendacio (circa annum 365), et Contra Mendacium (circa an. 420); in utroque aperte docet, — non quidem ut doctrinam cathplicam, sed ut opinionem cui firmiter adhaeret, — omne mendacium esse peccatum, nec unquam mentiendum esse : (a) non pro cujuscumque salute temporali, cum vita animae potior sit vita corporali2;

(b) nec ad servandam pudicitiam aut stuprum vitandum, cum puritas animae corporis integritati praestet3; (c) neque pro aeterna alterius salute : sicut enim, in salutis aeternae periculo, non licet homini subvenire per stuprum, ita nec per mendacium, quod vere peccatum est4; proinde non licet carceris custodes decipere, ad baptizandum hominem; nec possunt catholici falso se Priscillianistas dicere, ut horum secreta cognoscant 5.

Cum vero non pauci textus Scripturarum ab adversariis opponerentur ad mendacium propugnandum, triplici modo hos esse exponendos tradidit : (a) ostendatur facla allegata, si rite intelligantur, non esse mendacia : ita ratio agendi Jacob, qui patrem fallere videtur, non est mendacium, sed mysterium6; (b) si vero sint mendacia, non sunt imitanda; (c) aut de his saltem rebus quae ad doctrinam religionis pertinent, nullo modo est mentiendum 7.

De aequivocatione ac mentali restridtione prorsus tacet, easque toto arguendi modo excludere videtur.

Rationes vero cur, juxta Augustinum, omnino et semper, illicita sint mendacia, sunt : (a) Scripturarum auctoritas, praesertim Apostoli dicentis8 : " Deponentes mendacium, loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo, quia sumus invicem membra "; ubi voxproximus omnes, etiam haereticos, designat9; (b) intrinseca malitia mendacii quod non minus malum est quod adulterium IO;

Cum tamen noverit quosdam esse defensores mendacii, ait :

5 Liber co?itra Mendacium direcle scriptus fuit ut catholicos deterreret ab adhibendo mendacio ad detegendos latentes Priscillianistas. — Migne,. c, p. 517.

6 Ibid., 533. — 7 Ibid., 535. — 8 Ephes. IV, 25. — 9 Ap. Migne, 1. c, p. 527. — xo Ibid., 527-528 et passim, — " Ibid., 523.

" Saltem in Dei cultu concedant non esse mentiendum... de caeteris mendaciorum generibus eligat sibi quod putatesse mitissimum atque innocentissimum mentiendi genus, cui placet esse mentiendum x".

(B) Doclrina S. Thomce. Opinionem S. Augustini amplexi sunt plerique Patres, paucis tamen exceptis, qui, cum Cassiano 2, tenuerunt mendacium adhiberi posse quasi eileborum, in casu necessitatis, ad imminens malum avertendum. Augustinianam doctrinam expolivit S. Thomas, (a) conditiones definiendo ad mendacium proprie dictum requisitas : " Si ergo ista tria concurrant, scilicet quod falsum sit id quod enuntiatur, et quod adsit voluntas falsum enuntiandi, et iterum intentio fallendi ; tunc est falsitas materialiter, quia falsum dicitur, — et formaliter propter voluntatem falsum dicendi, — et efifective propter voluntatem falsitatem imprimendi3 ". (b) Postea statuit omne mendacium esse peccatum, quia est secundum se malum : est enim contra naturam quod aliquis voce significet id quod non habet in mente4. (c) Peccatum est grave, quando mendacium versatur circa res divinas, id est fidem aut religionem, vel grave damnum infert proximo ; — veniale est autem, si leve nocumentum inferatur, aut si mendacium sit officiosum aut jocosum5.
(C) Theoria moralistarum de aquivocatione et restriclione mentali. Hucusque nil de aequivocatione aut restrictione mentali dict.um fuerat; mox tamen theologi intellexerunt in quibusdam circumstantiis, ad majus vitandum malum, veritatem sub ozquivocationis specie occultari posse. Quod, jam antea implicite propositum, magis direcle exposuerunt ac propugnaverunt Lessius et Tarsomus6;

1 Itaque taliter de mendacio sentiendum, atque ita eo utendum est, quasi natura ei insit ellebori; quod si imminente exitiali morbo sumptum fuerit, fit salubre, caeterum absque summi discriminis necessitate perceptum praesentis exitii est... Quando igitur grave aliquod imminet de veritatis confessione discrimen, tunc mendaciorum sunt recipienda perfugia, ita tamen ut reatu humilis conscientiae salubriter mordeamur". (Collat. XVII, cap. 17, ap. Migne, XLIX, 1062-1063)

3 S. Thom., 2. 2., q. 110, a. 1. Addit tamen intentionem fallendi non pertinere ad essentiam mendacii, sed ad quamdam ejus perfectionem.

6 Lessius, in libro de Antichristo, § 31; de Justitii, lib. II, cap. 11, dub. 20, et cap. 42, dub. 9, necnon cap. 47, dub. 6; Parsonius, Tr. de vEquivocatione.

horum autem sententiam impugnaverunt f. Barnesius et Thomassihus (op. cit); Lessii doclrinam vindicare totis viribus conatus est T/l Raynaudus, op. cit; et, quamvis nonnulli theologi, ut Caramuel\ eamdem tanquam valde periculosam habuerint, haec tamen in scholis communis evasit.

Longius tamen hac in re progressi sunt quidam theologi, quorum propositiones ut scandalosas et in praxi perniciosas damnavit Innoc. Xf 2 mart 1679 (n. 24-28) :

" Vocare Deum in testem mendacii levis non est tanta irreverentia, propter quam velit aut possit damnare hominem.
" Cum causa licitum est jurare sine animo jurandi, sive res sit levis, sive gravis.
" Si quis, vel solus, vel coram aliis, sive interrogatus, sive propria sponte, sive recreationis causa, sive quocumque alio fine, juret se non fecisse aliquid, quod revera fecit, intelligendo intra se aliquid quod non fecit, vel aliam viam ab ed in qud fecit, vel quodvis aliud additum verum, revera non mentitur, nec est perjurus2.
" Causa justa utendi his amphibologiis est, quoties id necessarium aut utile est ad salutem corporis, honorem, res familiares tuendas, vel ad quemlibet alium virtutis aclum, ita ut veritatis occultatio censeatur tunc expediens, et studiosa.

28." Qui mediante commendatione vel munere ad magistratum vel officium publicum promotus est, poterit cum restriclione mentali prsestare juramentum, quod de mandato regis a similibus solet exigi, non habito respectu ad intentionem exigentis : quia non tenetur fateri crimen occultum ".

His excessibus sepositis, sic hodie proponitur theoria de aequivocatione ac restrictione mentali. JEquivocatio cst verbum aliudve-signum quod, ex natura sua etcommuni hominum usu, non ad unum significandum determinatur, sed plura significare potest3. Restriclio mentalis est actus mentis, quo verba loquentis per aliquid quod mente retinetur, ad alium sensum quam naturalem et obvium determinantur; si sensus loquentis nullo modo percipi potest, restri£tio cstpure aut stricle mentalis 4; si vero ex contextu

1 Theologia Fundamentalis, Francofurti, 1652, Fundam. LXII.

2 Ex quo £,atet hanc et sequentes propositiones damnari eo quod in his agitur de restriclione pure mentati, quae intelligi non possil etiam a prudenti viro, et quidem juramento firmata.

3 Ita quando Christus dixit : " Lazarus amicus noster dormit" {foa. XI, n), hsec verba de so?n?io aut de morte intelligi poterant.

4 Ita si interroganti " num Romam videris ", respondeas affir??iative, subintelligens in piclurd.

vel ex adjunctis intelligi potest, restrictio dicitur late mentalis \

Jamvero, ad legitimum aequivocationis aut restrictionis mentalis usum, duae conditiones simul requiruntur : (a) ut verus sensus ex contextu vel ex adjunctis a viro prudente detegi possit ; (b) ut adsit causa proportionate gravis; nam, cum deceptio sit quoddam malum, non licet absque ratione alteri praebere occasionem deceptionis; aliunde quo proximior est ha^c occasio, et quo gravior est error cui alter exponitur, eo major requiritur causa.

2° Recentiorum tJieoria de mendacio exponitur.

Haec tamen theoria de mentali restrictione minime placuit multis recentibus philosophis, qui contenderunt, ea admissa, jam neminem certum esse in quamnam partem verba alterius debeant accipi; cum aliunde non desint casus in quibus falsum dicere necessesit, ad majus malum vitandum, rigorem augustianae theoriae mitigare ac humanae debilitati accommodare nisi sunt. Dicunt scilicet illicitum esse mendacium /r^/rzV di£lum, cpio&juri aut bono aliorum repugnat; in casu autem necessitatis licere falsiloquium (faussete), quo falsum enuntiatur quidem, sed solum quando veritas aliis non debetur, et aliunde hi nullum patiuntur damnum ex assertione falsi. Ita praesertim Groiius et Pufendorf2. Ouibus assenserunt plerique Protestantes theologi3, non pauci Rationalistae, ac quidam Catholici 4. — Mendacium proprie dictum est quidem semper illicitum, aiunt, quia violat jus quod quis habet ad veritatem cognoscendam;

1 Si quis de secreto interrogatus quod celare debet, respondeat nescio.

2 Grotius, Dejure belli ac pacis, lib. III, c. 1, § 10-21; Pufendorf De jure nat., 1. IV, c. 1.

3 Ita inter alios Taylor, Miltoti, Paley, Johson quos citat Newman, Apologia pro vita sua, 5a ed., Appendix, p. 378-384; de Wette, Christl. Sittenlehre, III, 126; Martensen, Die christl. Ethik, 1879, *• H> p. 245 sq. ; Dorner, Christian Ethics, New York, 1887, P- 489-492; N. Sniyth, New York, 1892, p. 392-400.

4 Botgeni, II possesso, c. 48 ; auclor artic. ap. Melanges theol., 1. c. ; Piat, in Append. IV ad Theolog. Moralem auclore Van der Velden, Tornaci, 1875, t- I> P- 524-533 ; Dubois, 1. c. ; auClor opusculi Etude sur la malice intrinseque du Mensonge; Fonsegrive, Elements de Philosophie, t. II, p. 475.

sed falsiloquium jus proximi non laedit, cum ex hypothesi veritas ei non debeatur ; sine ratione tamen adhiberi nequit, cum sermo ad verum dicendum ex se institutus fuerit.

3° Conclusiones ex hdc controversid deducefidce.

(A) Mendacium proprie dictum, seu negatio debitae veritatis, est intrinsece malum et peccatum per se grave.

(a) Quoties enim veritas alicui debetur sive ex justitia, sive ex obedientia, caritate aut alia virtute, proximus per mendacium veritate privatur ad quam jus habet, ideoque damnum incurrit ex natura sua grave ; nam veritas est bonum essentiale intellectus, sicut virtus est bonum voluntatis; et si quis decipiatur in re gravi, eo ipso grave nocumentum patitur. — Insuper, admissa mendacii liceitate, jam vitae socialis securitas subvertitur; haec enim in mutua fiducia consistit ; jamvero si, quando veritas proximo debetur, falsum dicere licet, fiducia evanescit et suspiciones undique securitatem perturbant.

(b) Merito igitur Scriptura mendacium prohibet ac reprehendit : " Non mentiemini, nec decipiet unusquisque proximum suum x "; — " Perdes omnes qui loquuntur mendacium 2 " ; — " Verbum mendax justus detestabitur 3 " ; — " Noli arare mendacium adversus fratrem tuum, neque in amicum similiter facias; noli velle mentiri omne mendacium : assiduitas enim illius non est bona 4 "; — " Deponentes mendacium, loquimini veritatem unusquisque cum proximo suo. quoniam sumus invicem membra5 ".

Hinc quando quis ex officio veritatem annuntiare tenetur, ut praedicator Evangelii ; aut legitime a superioribus aut judicibus6 interrogatur ; vel si agitur de padlis aut contra6libus ineundis, — aequivocationibus aut falsiloquio, quibus proximus in errorem induci possit, nunquam uti licet.

'Levit., XIX, 11. --*Ps. V, 7. —*j>rw^Xlllt 5. — *Eccit.t VII, 13-14. — sEphes.y IV, 25.

6 In quibusdam regionibus, qui de crimine accusatur, legaliter potest sese declarare reum vel non (to plead guilty or not guilty) j quo casu non tenetur crimen a se commissum confiteri, sed expeclare potest donec Judiciaiiter ut reus probetur; si vero ut testis velit in propria causa comparere {in the witness-box^ ut aiunt) veritatem manifestare tenetur.

(B) Etiam quando veritas non debetur proximo, illicitum est mendacium, extra necessitatis casum, sed sub levi tantum.

Nam, cum error sit malum intellectus, non licet proximum in errorem inducere, nisi gravis necessitas id excuset. — Praeterea, cum sermo sua natura sit mentis expressio, qui deliberate et absque gravi ratione aliquid falsi asserit, contra naturalem rerum ordinem ac propriam dignitatem voluntarie agit. — Sub levi, ex communi fidelium sensu.

(C) In casu autem necessitatis, quando grave damnum, sive temporale sive spirituale, ex aperta veritatis declaratione praevidetur oriturum, his verbis aut signis uti licet quce proximum in errorem inducant, si damnum ahter averti nequeat. Hic autem loquendi modus a theologis communiter restriclio mentalis dicitur, a modernis falsiloquium (fausseie), aut psychologicum mendacium r.

(a) Etenim, in hoc casu, non dire<5le intenditur proximi deceptio, sed bonus effeclus qui ex deceptione sequitur, videlicet sui vel aliorum legitima defensio; aliunde proximus in casu jus non habet ad veritatem cognoscendam, et error accidentalis, qui in ejus mente causatur, minus est malum quam illud quod ex manifestatione veritatis sequeretur ; praeterea ideo decipitur proximus, quia non attendit omnibus adjunclis. Proinde hic agitur de a<5lu in se bono, videlicet de proximi salute temporali vel spirituali, ex quo

1 Parum igitur sibi consistunt qui ex una parte moderatnm usum restriclionis mentalis reprobant, et ex altera falsiloquium in multis casibusapprobant; abusum quidem aequivocationum merito vituperent, sed usum non condemnent, nisi, cum Augustino et Kantio, omnem prorsus excludant falsi assertionem. Nec pariter sibi consistunt theologi qui asserere non dubitant, etiam in casu necessitatis, intrinsece illicitum esse quodlibet falsiloquium, et aliunde usum permittunt quarumdam restriclionum quae ab omnibus probis, theologicarum distinctionum insciis, ut mendacia aut falsiloquia habentur. Quare Genicot ait (n. 416) : " Non est enim incommodum si rudes mendacia licita appellant quce a Theologis communius restriclioues late mentales vocentur ". — Jamvero hodie non solum rudes, sed multi ex his qui caeteroquin docli sunt, restricliones mentales non intelligunt, sed eas abhorrent, ut constat tum ex eorum scriptis, tum ex eorum publicis concionibus ; si igitur vox falsiloquium eis magis placeat, non est de ipso nomine disputandum.

tamen praevidetur malus effeclus, error scilicet in mente alterius causatus.

(b) Oportet sane ut praesto sit omnibus practicum medium quo secreta, aliunde necessaria aut valde utilia, ab importuno et injusto investigatore licite tueri valeant; atqui, nisi, in casu necessitatis, aequivocationibus aut falsiloquio uti liceat, nullum erit hujusmodi medium; silentium enim veritatem prodet, et magnum afferct damnum; nam manifestatio secreti seque perniciosa est humano commercio quam ipsum mendacium, ut ait 6". Alphonsus, n. 152. Jamvero nemo in ea conditione versari debet ut, quidquid eligat, peccet; ergo legitimum esse debet medium ad importunos arcendos, eos in errorem inducendo.

Rem exemplis declaremus : si quis innocens ab injustis aggressoribus quaeritur, qui eum occidere volunt, et nullo alio modo salvari possit quam injustos persecutores decipiendo, nonne liceteos decipere? In hoc casu, si actu innocentem aggrederentur, eos v: repellere liceret, etiam mortem infligendo; nonneminus est malum eos in errorem accidentalem inducere? — Pariter medicus praevidet quemdam aegrotum moriturum esse, nisi hic decipiatur; advocatus, judex, confessarius aliique ad secretum servandum ex officio obligati, praevident secretum sibi commissum solo silentio servari non posse, ideoque dicunt, " nescio ", aut " is de quo interrogas minime tale scelus patravit "; nonne in hoc casu de ipsa societate magis merentur quam si tacendo secretum manifestassent?

Et sane, quando his limitibus circumscribitur usus sequivocationis aut falsiloquii, minime periclitatur socialis securitas; non enim proximus fallitur, nisi quando injuste veritatem inquirit, et sibimetipsi errorem, in quem cadit, tribuere debet *.

Hoc quidem admittunt plerique theologi quoad restrictionem mentalem, sed communiter asserunt falsiloquium divince veracitati adversari, proindeque intrinsece illicitum esse, etiam in casu necessitatis.

Respondetur, falsiloquium non magis opponi Dei veracitati quam homicidium supremo ejus dominio; jamvero, in casu necessitatis, ad sui vel aliorum defensionem, permit-

1 Nil diximus de illis loquendi modis quibus urbane tegitur veritas, v. g. dominus domi non est, ut significetur eum, quamvis praesentem, nullum excipere velle aut posse; haec et alia similia facile intelliguntur nec ut mendacia haberi possunt.

DE INJURIA, SEU DE L^ESTONE JURIS. 183 titur homicidium indirecte volitum, quin tali actione jus Dei violctur; cur non permitterctur, paritcr in casu necessitatis, veritatis negatio (sive mentalis restrictio vocetur, sive falsiloquium), in sui vel aliorum defcnsionem ? Tunc enim minimc Lneditur divina veracitas, quae intacla manet, sed solum tacetur aut negatur veritas particularis, cujus cognitio vcre nociva esset.

Notanda pro praxi. (a) Quaecumque seligatur opinio, veritatis amor omnibus, praesertim junioribus, sedulo ct indesinenter inculcetur; quando dicitur levia mendacia esse venialia peccata, simul clare et explicite doceatur turpe csse mentiri et viro honorabili indignum, atque omni laude dignos esse qui candide et aperte juxta mentem loquuntur, etiamsi non pauca exinde patiantur incommoda. Magistri igitur benigne excipiant pueros qui culpas suas ingenue fatentur, et plerumque eis veniam concedant, aut saltem pcenam eisdem infliclam misericorditer mitigent; e contra stricte eos puniant qui deliberate mendacio et hypocrisi utuntur ad culpas suas tegendas.

(b) Si quis, in casu necessitatis, ad aequivocationes aut falsiloquia recurrere cogatur, eis non utatur nisi ex causa proportionate gravi, et quando nullo alio modo damnum proprium aut alienum averti potest1.

§ V. De violatione secreti.2

Agemus : i° de notione secreti; 2° de ejus obligatione; 30 de causis a revelatione secreti excusantibus; 40 de consectariis inde deducendis.

1 Nec facile quis sibi persuacleat malum imminens alio modo aveni non posse. Ad rem Bentzo/i, Causeries de Morale pratique, Paris, 1S99, P- J34 : ,c II y a dans la vie de ces situations angoissantes ou l'on se demande si dissimuler la verite n'est pas un devoir de misericorde. Lk encore, prenons bien garde. Sans doute la douleur veut etre menagee, la faiblesse aussi. Mais avec du tacl, de la bonte, une vive sympathie, il n'y a guere de choses qu'on ne puissegraduellement dire telles qu'elles sont ". — Cfr. Montazgne, Essais, liv. II, XVII. ■

2 Lugo, disp. XIV, n. 135-151; Lessius, lib. II, cap. 2, n. 51-62; Sporer-Bierbaum, Tr. V,n. 673-674; Elbel-Bierbaum, P. IV, n. 387-392; S. Alphons.y n. 970-971; Carriere, n. 964-976; Lehmk., n. 1196-1199; Haine, q. 170-175; Noldin, n. 655-661.

I. Notio secreti. Secretum est res, hucusque publici juris non fafla, qu<z occulta servari debet. — Triplex esse potest : (a) naturale, quod ex ipsa natura rei custodiri debet, eo quod res manifestari nequit sine damno proximi; v. g. si noveris ubi recondita sit pecunia aliena quam furari intendunt latrones, lege naturali, absque ullo promisso, id manifestare prohibetur; (b) promissum, quando quis explicite promitit silentium servare de rc occulta quam antea cognoscebat; v. g. si quis, post auditum secretum, sponte aut ex amici petitione, dicat : tibi promitto rem alto silentio premere; (c) commissum, cum res alicui non revelatur nisi sub promissione expressd vel tacitd servandi secretum ; expressd, si dicatur : hanc rem non tibi manifestabo nisi sub conditione quod de ea sileas; tacitd, quando res occulta committitur alicui qui ex officio, vi muneris quod gerit, aut specia.\i propinquitatis vel amicitice titulo rem secretam servare tenetur; ita medici, advocati, sacerdotes, parentes et amici aliique, quibus non manifestatur res occulta nisi quia supponitur eam fideliter esse custodiendam. — Quando peccatum sub sigillo confessionis declaratur, sacramentale dicitur.
II. De obligatione secreti. Principiuvi /*»;Qui secretum naturale aut commissum sine causa violant, contra justitiam peccatum committunt, et quidem grave ex genere suo.

(A) Quoad secretum naturale, patet; nam, ex definitione superius data, illud violari nequit quin damnum proximo inferatur in bonis corporis, animi aut fortunae; ideoque tale secretum sine causa manifestare idem est ac proximi damno injuste cooperari. — Gravitas autem peccati pendet a gravitate damni quod praevidetur aut praevideri potest.

(B) Secretum commissum strictius etiam ex justitia obligat; nam, in hoc casu, adest verus contractus, explicitus vel implicitus, vi cujus secretum audiens sese obligat ad illud inviolabiliter servandum; si igitur illud sine ratione manifestat, proximo et societati nocet : (a) proximo, quia violat jus strictum quod hic habet ut servetur secretum quod revelatum non fuit nisi sub conditione i)lud fideliter custodiendi1; (b) societati; nam bonum commune postulat ut omnes tuto consilium vel auxilium qua^rant ab iis qui ex officio vel specialis amicitice titulo illud praebere valent; atqui hac utilitate privarentur homines, si secretum commissum absque gravi causa manifestari posset; quis enim confidenter medicum, advocatum, sacerdotem adiret, eique secreta panderet, quorum manifestatio ipsi nocere potest, nisi certus esset eadem inviolabiliter custodiri?

Principium 2um : Secretum mere promissum sine causa violantes contra justitiam aut fidelitatem peccant, secundum promittentis intentionem.

Qui enim aliquid promittit, dupliciter sese ligare potest : ex justitid quidem, si explicita declaratione, aut implicite, ex variis adjun<5tis, suam intentionem ita se obligandi manifestet; exfide/itate, si talem obligationem suscipere nolit, sed solum intendat faclis verba confirmare. In priori casu, promissio per se sub gravi obligat, dummodo materia sit gravis; in posteriori, sub levi tantum ligat. Notandum est tamen honorabili viro indignum esse haec promissa absque ratione violare2.

Dixi mere promissum, quia haud raro evenit ut secretum promissum sit simul naturate, quia sine damno revelari nequit; tunc ex justitia obligat, juxta superius dicta.

III. De causis excusantibus a revelatione secreti.

Eo majores esse debent quo stricliior est obligatio illud servandi; hsec autem a duobus pendet : (a) a naturd secreti; nam ex dictis, commissum secretum stri6lius obligat quam mere promissum; et illud quod est simul naturale et commissum strictius ligat quam mere naturale; (b) a damno illato : quo gravius et irreparabilius est damnum per manifestationem secreti illatum, eo major requiritur causa ad illud revelan-

1 Hinc leges civiles severis afficiunt pcenis violatores secreti professionalis; cfr. Cod. pen. gal., art. 378; Supplem., p. 72*.

2 " II ne saurait exister de societe' en effet, qui ne repose surce principe fermement dtabli : que toute parole donnee est sacree... Que penser d'un homme qui a plusieurs paroles, ou qui n'a pas de parole, cai c'est tout un? II prodigue en vain sa parole d'honneur, elle n'a de valeur aux yeux de personne. Peut-on imaginer un signe plus certain de decheance morale? " (Afarion, Lecons de Morale, ne e"d., Paris, 1901, p. 269-270.)

dum. — Quibus positis, quatuor sunt causse ex quibus legitime manifestari possit secretum1 :

i° Bonum publicum societatis civilis aut ecclesiasticae; cum enim obligatio secreti propter bonum publicum prsecipue introducla sit, ejus obligatio cessat quando bonum publicum secreti revelationem exigit, juxta illud: salus reipublica, suprema lex. Sed agitur hic de bono^\ih\co proportionate gravi :^omd.Q<^\ie conferri debetdamnum rei publicse imminens cumdamnoex ipsaviolatione secretisecuturum, et minus malum,omnibus sedulo perpensis, est eligendum. Ita si quis sub secreto, etiam commisso, noveritalterius propositum prodendi civitatem, nec aliter ejus executionem impedire valeat, illud auctoritati manifestare potest acdebet; non sufficit autem leve damnum, oriens scilicet ex eo quod aliquis reus impunitus manebit.
20 Bonum illius qui secretum tradidit; hic enim non censetur invitus, cum agatur de bono ipsius promovendo; ita si quis noverit alium nubere velle, etsi dirimente impedimento ligatum, nec aliter illud malum averti possit quam proprio sacerdoti impedimentum manifestando. Excipitur tamen casus secreti quod commissum est ratione officii publici {De Matrim. n. 200) : tunc enim publicum bonum postulat ut tale secretum custodiatur.
30 Bonum tertii innocentis, quando videlicet grave hujus damnum non potest alio modo averti; v. g. si noveris, etiam sub

1 Nonnulli putaverunt nunquam revelari posse secretum, etiam ad amici vitam salvandam; quos praeclare confutat Fenelon, in epistola, hucusque incognita, ad L. de Sacy, quam publici juris fecit E. Levesque, s. s., in periodico Revue des Facultes CathoL de VOuest, avril 1902, p. 511-526; ex qua hoec excerpimus : " Le silence que vous garderiez et qui ferait perir vostre ami innocent est contraire a 1'humanite, a la charite chretienne, a la bonne foi, et a la seurete des hommes dans )a societe.. II est vray que le secret qu'on vous a dit est une espece de depost... Ce n'est point un depost de confiance sincere, mais un piege qui vous est dresse pour vous forcer a estre complice d'un crime. Or la societe, qui a tant d'interest a la conservation des autres deposts, et a la fidelite' inviolable sur les autres secrets, a un interest capital que le depost frauduleux d'un secret si criminel ne soit pas garde, et que ce ddpositaire trompeur soit confondu dans sa propre tromperie... 11 est vrai que la fidelite sur le secret est une vertu, mais cette vertu est inferieure a l'humanite, a la charite', a 1'ordre gdneral de la societe humaine... Je ne voudrais pourtant pas que vous tournassiez le secret contre cet homme injusie de qui vous le tenez. Pour eViter cet inconvenient, ne dittes a votre ami que ce qui est absolument necessaire pour sauver sa vie. Ne le dittes qu'a lui seul. Ne lui dittes qu'en vous servant de tout le pouvoir que vous donne 1'amitie et de tout celuy qui vous est acquis pour le service singulier que vous luy rendez acluellement pour rempescher de se venger. "

DE IN.IURIA, SEU DE LvESIONE JURIS. 187 secreto, insidias injuste parari Titio, nec aliler mors ejus impediri possitquamsecretuin revelando, id facere licet; caritas enimpostulat ut grave damnum innocentis impediamus etiam cum damno nocentis. — Si vero de secreto commisso agatur, illud manifestare non licet, nisi damntim inferendum sit ab eo qui secretum commisit; nam,si in aliis circumstantiis revelaretur, bonum publicum laedi posset, ut supra expositum est; sed posito quod committens secretum velit ipse occidere aut vulnerare innocentem, jam fit injustus ressor, et innocens moneri potest ut sibi caveat1.

40 Bonum proprium, quando nempe qui secretum audivit non potest grave damnum fugere nisi secretum manifestando; non enin censetur se obligavisse cum tanto incommodo.

Rcs tamem difficilior evadit si quaestio sit de secreto commisso; v. g.Caius falso accusalur homicidii, cujus auclorem ex secreto commisso novit : potest-ne eum manifestare, ut proprise vitae parcat? — Affirmative respondetur si auclor criminis falso accusaverit eum cui commisit secretum : tunc enim est injustus aggressor. Si vero calumnia ex alio fonte proveniat, controvertitur; utraque opinio probabilis videtur; in praxi manifestari potest nomen rei, si hic prius moneatur ut fuga sibi caveat : tunc enim hic conqueri nequit.

Quando autem bonum commune postulat ut res occulta omnino servetur, etiam cum maximo damno privato, — v. g. si secreti custodia ad Status vel exercitus securitatem necessaria sit, — pro patria* mori oportet potiusquam secretum prodere.

IV. Corollaria. i° Qni sine legitima aucloritate et fustd causd aliena secreta malitiose explorat aut extorquet, ex se graviter peccat contra justitiam.

Quisque enim jus habet ad suum secretum : nihil enim magis homini proprium quam cordis arcana; atqui jus illud la^ditur quoties alius malitiose, id est per vim, dolum aut frauclem haec secreta expiscari conatur. — Gravitas autem peccati pendct ab ipsa gravitate rei occultse quae ita extorquctur.

Dictum est (a) sine legitima aucloritaie; superiores enim, sive ecclesiastici sive civiles/aliquando secreta explorare possunt, et debent, ob bonum commune; ita Episcopi de ordinandis inquirunt utrum aliquid contra illos notum sit; ita pariter magistratus ex ofncio crimina etiam occulta detegere possunt ac debent.

(b) Sine justd causa : nam, si ad avertendum grave damnum, liceat secretum manifestare, ex superius diclis, eo ipso illud explorare

1 Id tamen in multis regionibus prohibetur iis qui ex officio secretum acceperunt; ita medicis vetitum est ne morbum contagiosum occultum revelent etiam propinquis.

licet; v. g. si quis valde probabiliter suspicaretur insidias sibi injuste parari, jus haberet rem investigandi, et secreta adversariorum consilia explorandi : hic est enim casus legitimae defensionis.

2° Qui juste aut injuste aliena secreta detegit, eis uti nequit in damnum proximi; v. g. si quis casu alios colloquentes audiat de novo invento, adhuc occulto, hac notitia uti nequit in proprium commodum; secusenim injuriam eis infert, quia jam non poterunt exclusivum obtinere privilegium ad quod jus habebant. A fortiori si, injuste alienas litteras aperiendo, noveris aliquod vacare officium, non potes illud petere cum damno alterius : sic enim privares alium legitima spe idem adipiscendi.
30 Exinde intelligi datur quid dicendum sit deviolatione secreti in litteris contenti.

(A) Per se peccatum grave est litteras alienas aperire et legere, sine consensu ejus ad quem scriptae fuerunt. Saepe enim secreta, quorum nonnulla magni momenti esse possunt, his epistolis continentur, v. g. res ad familiam, ad negotia aut conscientiam spectantes; proindeque sine licentia has litteras legens, sese exponit periculo injuste cognoscendi secretum magni momenti.

(B) Leve tamen erit peccatum : (a) si rationabiliter praesumatur in his epistolis nil inveniri nisi minoris momenti, v. g. si quis jam noverit naturam rerum de quibus inter duos amicos traclari solet; (b) si litterae aperiantur aut legantur ex levitate animi,autsine plena advertentia, et leclio interrumpatur statim ac animadvertitur materiam esse gravem.

(C) Nnllum autem erit peccatum; (a) si adsit consensus expressus, aut tacitus, — qui tamen facile praesumi non debet, — v. g. si conjuges autamici soleant sibi invicem legendas tradere epistolas quas a communi amico accipiunt; (b) si in quibusdam communitatibus aut collegiis superiori liceat, e recepta consuetudine vel regula,subditorum epistolas legere; tunc enim inferiores, consuetudinem aut regulam accipiendo, tacitum consensum praebent; excipiuntur tamen litterae ad majores superiores missae aut ab eis acceptae, necnon illae in quibus secreta conscientice aperiuntur, a quibus legendis abstinere debet superior; (c) si lectio alicujus epistolae necessaria sit ad avertendum damnum reipublicae, aut privatis impendens, secundum superius dicla.

(D) Si litterae projeclae fuerint a domino, vel scienterm publico loco reliclae, legi possunt sine injustitia, quia merito censetur juri suo renuntiasse; secus autem, si id acciderit contra illius intentionem.

DE INJURIA, SEU DE LvESIONE JURIS. 189

Quid vero, si dominus epistolam dilaceraverit ejusque fragmenta projecerit? Non pauci theologi tenent eam legi posse absque injustitia, quia ita agendo dominus juri suo renuntiavit1. Sed multo probabilius alii docent id non licere; litteras enim dilacerando, satis significavit se nolle eas ab aliis legi, nec proinde juri suo renuntiavit2.

Art. IV. De injuriis circa bona tortunae, seu de furto 3.

Jus quod inest homini bona fortunae possidendi, dupliciter laedi potest : damno injuste illato, quo res proximi destruitur aut deterior efficitur; etfurto, quo res aliena injuste aufertur. De priori agemus ubi de Restitutione, conditiones definiendo ad aclionem damnificativam requisitas ut detur reparationi locus; defurto nunc agendum est, duo praesertim exponendo : i° ejus naturam et gravitatem; 2° causas excusantes ab occupatione rei alienae.

§ I. De natura et gravitate FURTI.

{i° Notio et species. 20 Principium generale de gravitate furti. 30 Quaenam materia sit gravis? 4° Speciatim de minutis furtis.

I. Notio et variae furti species. i° Notio. Furtum, si generice spectatur, cst acceptio rei alience, domino rationabiliter invito*. — Dicitur : (a) Acceptio, id est sive ablatio, sive etiam detentio boni alieni; nam, ut ait vS. Thomass} "detinere id quod alteri debetur, eamdem rationem nocumenti habet cum acceptione injusta " ; quae quidem

1 Layman, lib. III., tr. III, p. i, c. 4, n. 4; Lugo, d. XIV, n. 150; Vogler, n. 388.

2 S. Alphons., lib. II, De peccatis, n. 70, cum auctoribus ibi allegatis.

3 S.Thom., 2. 2., q. 66; Soio, lib. V, q. 3; L^ugo, disp. XVI; Sayrus, lib. IX, cap. 15; Lessius, lib. II, cap. 12; Sporer-Bierbaum, Tr. V, n. 779-882; Billuart, diss. XI; S. Alphons., n. 518-546; Carriere, t. III, n. 981-1020; Marres, lib. II, cap. II, n. 158-190; Ball. P., Tr. VIII, n- 274-33i; Lehmk., n. 928-943; Noldin, n. 403-419.

Nonnulli addunt vocem injusta; sed hsec involvitur in verbis " domino rationabiliter invito " ; alii addunt occulta, sed immerito, quia tunc rapina dici nequiret species furti.

acceptio fit cum animo rem sibi retinendi; si enim fieret animo eam domino mox reddendi aut tuto servandi, non esset furtum; et cum intentione re utendi ac fruendi; sic a damnificatione distinguitur, qua bona alterius destruuntur absque ullo emolumento.

(a) Domino rationabiliter invito, et ex hoc capite furtum est vere injustum; si enim dominus non esset rationabiliter invitus, v. g. si uxor a marito aliquot pecunias auferret, ne ludis aut comessationibus dissiparentur, nulla esset injustitia nec furtum.

2° Species. Tres furti species moraliter distingui possunt : (a) furtum simpliciter, videlicet occulta rei alienae usurpatio, quatenus fit absente aut saltem nesciente domino; (b) rapina, id est aperta et violenta acceptio rei alienae, praesente ac nolente domino; tunc enim furto nova additur malitia, offensa videlicet personse possidenti illata, quae in confessione declarari debet; (c) sacrilegium, si res ablata sit sacra, seu Deo dicata, quia nova malitia hic invenitur, nempe peccatum contra virtutem religionis; — putant quidem nonnulli sacrilegum esse omne furtum in loco sacro commissum, quin res ablata sit sacra; sed probabilius, cum Lugone x, negatur, nisi illa res ad ecclesiam aliquo modo pertineat, aut saltem sit sub ejus custodia tanquam depositum, commodatum, etc. — Aliae quidem species a jurisperitis distinguuntur, sed moralem actus speciem non mutant2.
II. Principium generale de gravitatefurti : Furtum est peccatum contra justitiam ex genere suo mortale.

(A) Primario enim adversd.turjustitice; supra (n. 74), probatum est jus dominii in bona externa a lege naturali dimanare, et tum individuo tum societati moraliter esse necessarium ; atqui tale jus aperte violatur, quando res aliena aufertur domino rationabiliter invito; ergo. . .

(B) Secundario autem et consequenter caritati opponitur

2 Pro Gallia, Cod. pdn., art. 379-409. — Quoad varios furandi modos (chantagc, vot d Pamcricaine, au poivrier, a la roulotte, au bonjour, d la carre, d Vamitie, d Pesbrouffe, etc), vide E. Nicolay^ Histoire des Croyances, superstitions, moeurs, usages et coutumes, Paris, 3e edit. t. III, P- 355-389.

quatenus proximo tristitiam affert, paccm turbat, rixaSj contentiones et odia inducit; — necnon bono communitatis, cum eo tendat ut concordiam inter cives, ad bonum socictatis necessariam, destruat, et jurium securitatem labefaclet.

Merito igitur ab aucloribus sacris inter peccata recensetur qua± a regno ccelorum excludunt : " Neque fures. .. nequc rapaces regnum Dei possidebunt1 ".

Attamen illud peccatum pa?-vitatem materice admittit; qui enim unum vel duo asses subripit, jus privatum graviter non offendit, nec pacem publicam multum disturbat2. — Sed etiam minuta furta omnino reprobanda sunt ut quid probo viro indignum, tum quia ad majora ducunt, tum quia pravam animi inclinationem endunt.

III. Quaenam materia sit gravis in furto?

Materia gravis esse potest duplici modo : (a) in se et absolute, quoad omnes, etiam divites ; (b) relative ad conditionem vel dispositionem domini, cui res aufertur.

i° In se et absolute admitti debet quantitas gravis quae sufficiat ad peccatum mortale; nam, ut diclum est supra (n. 285), injuria ut gravis habenda est, non solum quando singulis graviter nocet, sed etiam quando socieiati grave nocumentum infert; atqui, nisi adesset materia absolute gravis, bonum publicum saepe graviter laederetur, etiam quando bonum alicujus privati leve tantum pateretur damnum; nam, ut recte ait Lugo (n. 29), etiamsi furtum unius aurei non afiferret magnum detrimentum homini valde diviti, tamen magnum damnum societati causaret, eo quod, si tale furtum non prohiberetur sub gravi, multiplicarentur hujusmodi furta, ex quorum frequentia maximum detrimentum divitibus in genere et toti societati induceretur; quod periculum vitari nequit, nisi graviter prohibendo singula furta alicujus momenti.

Qusenam autemsit illa materia absolutegravis, determinari nequit nisi morali cestimatione prudentwn, secundum varias temporum ac

2 Mirum est sane homines esse qui minutafurta a famulis commissa vehementer reprehendant, et simu). millia nummorum fraudibus subripere non dubitent! Utrumque malum est, sed secundum pejus : " In quo enim judicas alterum, teipsum condemnas" (Rom. II, 1).

locorum circumstantias : valor enim pecuniae secundum varias regiones variaque tempora diversificatur. Jamvero hodie in plerisque Europa regionibus, summa sexaginta circiter francorum communiter reputatur materia absolute gravis; in Statibus Americcz Fcederatis, septem vel octo scutata. — Et hoc quidem pro confessariis statuitur; sed, in concionibus ad populum, non expedit rem ita definire, ne forte in pravum sensum id detorqueatur.

2° Datur etiam materia relaiive gravis, ea scilicet quae grave nocumentum afferat, datd conditione domini; nam ad furtum constituendum, requiritur ut dominus sit rationabiliter invitus; jamvero dominus, data eadem pecunise summa, plus minusve rationabiliter erit invitus, prout plus minusve pecunia sublata indigebit, seu plus minusve pauper erit. — Principium autem communiter receptum est eam materiam in furto censeri relative gravent, quce respojidet salario diurno, seu pecuniae quae pro una die patrifamilias sufficit ad sui suaeque familiae sustentationem, imo opifici pro diurna suipsius sustentatione. Et merito; nam grave nocumentum patitur qui injuste privatur summa ad diurnum cibum requisita.

Hinc respectu opificis, in Europd, decem, quindecim aut viginti franci materiam relative gravem, secundum diversa loca, constituunt; in Americd tria vel quatuor scutata; — respectu pauperum, in Europa, duo franci, aut, si sunt valde pauperes, viginti asses materia gravis esse possunt.

Pariter qui surripit ab operario instrumentum, sine quo laborare nequit, grave damnum infert graviterque peccat, etiamsi instrumentum in se modici pretii valeat, saltem quando aliud instrumentum non potest tempore utili comparari : tunc enim privatur medio ad sustentationem lucrandam necessario.

30 Ut judicetur de gravitate furti attendendum est etiam ad dispositionem personae laesae; cum enim una e conditionibus ad furtum necessariis, sit ut dominus sit invitus, furtum eo gravius vel levius erit quo dominus est magis vel minus invitus.

(a) Jamvero generatim conjux relate ad conjugem minus invitus censetur quam relate ad alios, propter mutuum amorem quo se prosequuntur, et praesertim quamdam bonorum communitatem quae inter eos existit; ideoque materia, ad peccatum mortale requisita, major est pro conjugibus quam pro extraneis; juxta .S. A /p/ions?im *, dup/o 7najor requiritur.

DE INJURIA, SEU DE L/KSIONE JURIS. 193

Imo ficri potcst ut surreptiones uxorum non sint furta, si merito praesumi possit viri licentia.

(b) Idcm dicitur de filiis familias relate ad parenies, proptcr similcm rationcm. Pro praxi tamcn notandum est aliquando juniores filios graviter peccare, ctiam in furtis minutis, proptcr erroneam conscientiam, quia falso cxistimant haec esse peccata gravia.

439- (c) Relate ad famulos, distingucndum cst : si sibi approprient aiimenta communia, quae non cautc custodiuntur, peccatum mortalc non est, dummodo ha?c ab ipsis famulis comedantur, ac proinde nequc vendantur neque e domo educantur; ratio est quia domini non censentur gravitcr inviti. — Si vero surripiant res scdulo custoditas, pecuniam, vcstes, vinum generosum, etc, quantitas, quae ad peccatum mortale sufficit pro extraneis, gravis erit materia etiam pro famulis, quia relate ad hrec omnia dominus non est minus invitus pro his quam pro extraneis; imo, juxta communcm a^stimationem ac leges civiles, furtum hujusmodi gravius reputatur, utpote fiducicz abusus {abus de confiancei).

Famuli igitur hac de re serio moneantur, praesertim si sint catholici ab acatholicis conducti, ne tali agendi ratione dedecus in religionem catholicam adducant.

IV. De minutis furtis quatenus coalescunt in gravem materiam.

Minuta furta, qua^ per se non excedunt peccatum vcniale, si moraliter uniantur, in gravem materiam coalescere possunt1, quadruplici modo : — i° Ratione intentionis, qui minuta committit furta, sive erga eamdem personam sive erga diversas personas, cum intentione ad summam notabilem perveniendi, peccat graviter, quia eo ipso intendit grave damnum inferre sive determinatae personae, sive societati. — Graviter igitur peccat qui, cum intendat cen-

1 Quod quidein deduci potest ex eo quod Innoccfttius XI, 2 mart. 1679, ut scandalosam ac in praxi periculosam damnaverit hanc propositionem (n. 38) : " Non tenetur quis sub pcena peccati mortalis restituere quod ablatum est per pauca furta, quantumcumque sit magna summa totalis". (Denzing. n. 1055.)

Tnrol. Mok. iii. - 7 tum nummos a Titio furari, quo securius propositum exsequatur, iterum atque iterum duos vel tres nummos subripit; item qui falsis ponderibus utitur, quamvis singulis vicibus in parva materia defraudet; aut qui, sub ementito prsetextu,magnam pecuniae summam successive e variis personis emungit : tunc enim materia gravis de facto intentionaliter aufertur.

Attamen qui intendit notabilem summam pluribus vicibus ab eadem persona furari, probabilius non peccat mortaliter toties quoties aliquid parvum surripit, sed unum tantum peccatum mortale committit, eo scilicet instanti quo consilium furandi init, — nisi revocet intentionem prius conceptam, posteaque eamdem renovet.

2° Ratione cumulationis, qui levia furta jam pluries commisit, etiam sine intentione ad notabilem summam perveniendi, peccat mortaliter tempore quo animadvertit se tunc demum materiam gravem complere, dummodo sit unio moralis inter varia furta, et absit seria voluntas prsecedentia furta reparandi : scienter enim ac volenter notabile damnum infligit. Unio autem moralis existit, quando furtula committuntur brevi temporis intervallo, v. g. infra bimensem. Si vero magnum sit inter varia furta intervallum, v. g. sex menses, furtula, ex communi hominum aestimatione, non censentur moraliter uniri, nec proinde ex Jioc capite grave furtum constituunt.
30 Ratione retentionis, qui sciens ac volens retinet magnam quantitatem boni alieni, sive ab uno sive a pluribus injuste obtentam, peccat mortaliter, etiamsi nulla adsit unio moralis inter varia furtula, quia retentio rei alienae in magna quantitate, non minus ac ipsa ablatio, magnum damnum individuis vel societati infert.
40 Ratione cooperationis, qui communi consilio vel concursu simul vel successive, notabilem summam surripiunt, pcccant mortaliter, quamvis singuli levem tantum materiam furentur; singuli enim consentiunt et cooperantur in totum damnum. Secus vero dicendum, si non adfuit mutua conspiratio aut mutuum auxilium, sed singuli independenter ab invicem furati sunt, quamvis animadverterint damnum notabile eidem domino inferri. — Pariter si plures, non mutua conspiratione, sed mutuo exemplo permoti, lcvia furta commi- serint, non pcccant graviter contra justitiam, quamvis singuli pccccnt, forsan graviter, contra caritatem, ratione scandali.
Corollarium : Quamarn requiratur materia infurtis miuu/is, utfiat gravis? Omncs concedunt requiri majorem quantitatem quam si simul et semel res magni prctii surriperetur; nam dominus in hoc casu non adeo damnum sentit, ideoquc cst minus invitus. Quamam autcm sit illa major quantitas, nonnisi ex communi prudentum aestimatione dcterminari potcst; juxta communiorcm scntentiam, si minuta furta contra eamdem personam committantur, matcria cst gravis, si dimidid parte excedat summam ad furtum grave communiter requisitam (v. g. si materia gravis habeatur 30 fr., 45 fr. requiruntur in hoc casu); si vero contra diversas personas committantur, materia gravis censctur, si sit duplo major (proinde 60 fr. in hac hypothesi).

N. B. Etiam quando minuta furta non attingunt mortale peccatum, aliqua restitutio suadenda est, ne cseteroquin pcenitentes a minutis ad majora gradum faciant.

§ II. DE CAUSIS AB OCCUPATIONE REI ALIEN/E EXCUSANTIBUS.

Chapter 60 of 73