Nn. 856–890

856. (C) His adjungi possunt societates cooperativcE, sive ad merces emendas minori pretio, sive etiam ad res quasdam conficiendas.4 Priores facile instituuntur ac geruntur; sed in parvis oppidis

1 De quorum origine, evolutione, multis commodis et organisatione disserunt de Rocquigny, Les syndicats agricoles, leur ceuvre professionnelle, economique, sociale, Paris, 1898; de Gailhard-Bancel, Manuel pratique des Syndicats agricoles, 6e ed., Paris, 1900. — Quam partem sacerdotes in eorum fundatione habuerint in Belgio, describit Max Turmann, Les Associations agricoles en Belgique, Paris, 1903.

2 F. Lepine, La Mutualite, ses principes, ses bases veritables, Paris, 1903; L. Mabilteau, La Prevoyahce sociale en Italie, Paris; Rostand, t. III, p. 663-678.

4 CJi. Gide, La Cooperation, Paris, 1900; id., 1'Economie Sociale a 1'Exposition de 1900, Paris, 1902, p. 273-294; id., Les societ^s cooperatives de consommation, Paris, 1904; Clavel et Soria, Guide pourTorganisation et 1'administration des societes cooperatives de consommation, 4e ed. Paris, 1901; Hubert-Valleroux, La Cooperation, Paris, 1904; Congres des Associat. ouvrieres de production, Paris, 1900; Comptes-re?idus du Congres de PAlliance cooperative internationale, Paris, 1902; Ber trand, Histoire de la Cooperation en Belgique, Bruxelles ; Beatrice Potter, The cooperative Movement in Great Britain, London, il

Theol. Mor. III. — I3 plerumque expedit societates creare, qu?e non direcle merces emant ad eas cooperatoribus minori pretio vendendas, sed pactum ineunt cum mercatoribus ut hi consentiant aliquam determinatam partem sui lucri cooperatoribus cedendam; secus, excitatur odium et invidia mercatorum, qui ex fundatione cooperativce societatis maximam partem sui lucri haud raro amittunt. — Multo difficilius est feliciter et prospere curam gerere societatum quce produclivce dicuntur; ad hoc enim duo desiderantur : capitale haud modicum, non solum ad instrumenta comparanda, sed etiam ad solvendas multiplices expensas quas incurrere necesse est per plures menses, antequam ullum percipiatur lucrum; peritus administrator, qui rem sapienter gerere valeat, et aucloritate polleat sufficienti ad ceteris operariis imperandum; quse quidem segre inveniri possunt. x

Quidquid sit, si sacerdos harum societatum promotor fuerit, in occuito latere consentiat, et rem gerendam committat probis et prudentibus laicis, qui tempore opportuno sociis rationem reddent totius rei.3 Cavendum est pariter ne hujusmodi societates aliquid lucri ipsis sacerdotibus afferre videantur; nam si opifices id suspicarentur, mox ab eis societatibus averterentur.

1 Melius tamen proficiunt societates pistoria, seu ad panem conficiendum institutae, tum quia ars pistoria sat facilis est, tum quia pistrinis (boulangeries) bene organisatis pretium panis multum minuitur, ut videre est ap. Gide, Coop. de consommation, p. 84. — Socialistoz non paucas societates produclivas feliciter gerunt; inter has eminet ea quae dicitur Vooruit, de qua lege Le Vooruit, la cooperation et 1'organisation socialiste en Belgique, ap. MusSe sociat, 20 d6c. 1897; — circa societates ejusdem generis in Gatiid, cfr. Une EnquUe sur les boulangeries cooperatives rurales, ap. Musie social, dec. 1899. — Quam necessarium sit Catholicis societates cooperativas instituere, ex eo patet quod socialistoz his utuntur ad suos errores spargendos; ait enim M. Lauzel, Manuel du Cooperateur socialiste, Paris, 1900, p. 17 : 11 Entre les mains des socialistes, la cooperation rtest qu'un moyen d^aclion socialiste, un puissant levier, capable de remuer le monde capitaliste sur ses bases de propriete individuelle et d'injustice sociale. Nous ne voulons pas etre cooperateurs pour la satisfaclion de diminuer un peu 1'infinie misere du prole^tariat : Nous voutons itre cooperateurs pour coope*rer ptus ejjicacement d ia rdvolution sociale. "

2 " J'appelle tout particulierement 1'attention du Cure-fondateur sur ce point important. Voulez-vous avoir des hommes dans votre dglise ? Voulez-vous former une reunion nombreuse, durable et honorable? Laissez-les s'administrer eux-memes. Donnez-leur un chez eux : il ne faut pas qu'ils soient chez vous, mais chez eux... Les changements survenus depuis un siecle dans la societe frangaise n'ont fait que rendre plus impdrieux ce besoin d'autonomie, de self-governme?it, comme disent les Anglais. " (L.de la /,Les Associations dhommes, Marseille, 1903, P. 7> Q.)

857. (D) Inter illas societates merito laudantur illa araria quae a Raiffeisen prius inventa sunt (caisses Raiffeisen), et vocantur etiam societates mutui crediti (pret mutuel), quia pecuniam mutuo tradunt, cum minimo auclario.1 Constant ex agricolis ejusdem parochise, qui quredam immobilia possident; hi efformant quamdam civilem societatem, juxta leges cujusque regionis constitutam; direclores eliguntur, qui graiis munus suum adimplent; solus argentarius (tresorier) aliquam mercedem, minimam tamen, accipit. Jamvero pauperes agricolas pecuniam mutuari possunt a societate, approbantibus direcloribus, si promittant capitale cum modico auclario refundere; quotannis rationes redduntur societatis prsesidibus; et si quid lucrum supersit, non distribuitur creditoribus, sed vel custoditur, vel operi utilitatis publicse impenditur, v. g. comparandis illis recenter inventis machinis, quibus opus serendi ac metendi multo promptius ac facilius peragitur. — His societatibus adnecli possunt assecurationes contra. incendium, grandinem, pestem animalium, etc.2

858. 30 Consociationes inter ditiores formatae ad juvandos opifices. Cum enim operarii aegre possint propriis viribus se suosque sufficienter juvare, necesse est ut inter ditiores instituantur societates ad auxilium proletariis prsestandum.3 Jamvero, inter eas quae jam in variis regionibus fundatae sunt, eminent : —

(A) Societates ad salubres domos aedificandas, < quae opificibus mi-

1 A. Kannengieser, Catholiques allemands, Paris, 1892, p. 138-148; Max Turmann, Associations agricoles, p. 322-374; G. Malherbe, Le Raiffeisenisme, Bruxelles, 1902; C. Racl, Les Caisses de Famille, Paris, 1896.

2 Max Turmann, op. cit. p. 375-408; de Rocquigny, Les petites Institutions mutuelles de prevoyance contre la mortalite des animaux, ap. Musee social, juin 1898.

3 Quod sane inculcat Leo XIII, in Encycl. Graves de Commimi, ubi ait : " Non dissimili modo a democratia. christiana removendum est alterum illud offensionis caput : quod nimirum in commodis inferiorum ordinum curas sic collocet, ut superiores pr<zteri?e videatur; quorum tamen non minor est usus ad conservationem perfeclionemque societatis... Eorum praesertim advocata est benigna opera, quibus et locus et census et ingenii animique cultura plus quiddam aucftoritatis in civitate conciliant. "

4 Rostand, L'aclion sociale par 1'initiative privee, t. I, p. 147; II, p. 313; Siegfried, Les Habitations a bon marche, Gans et Weber, L'Ouvrier stable et PHabitation ouvriere, Paris, 1897; H. Barrau, Le Congres internat. des Habitations a bon marche, ap. MusJe social, Juillet 1900; C. Wright and Gould, The Housing of the Working people, 1895; J- Perez Canto, El Obrero propietario, Santiago de Chile 1903; Reforme sociale, ier mars 1904, p. 382-395.

nori pretio locari aut vendi possint. Quod quidem maximi estmomenti : quando enim operarii decentem domum inhabitant, non solum bene valentes manent, sed etiam de cauponis ingrediendis minus cogitant, vitamque domesticam agunt, quae bonismoribus ac ordini sociali maxime favet. Ad hoc autem requiritur etiam ut uxores opificum praclice discant artem rei domesticae munde et ordinate vacandi. — Hinc apud varias Gentes, leges conditae sunt quibus haud spernenda emolumenta his societatibus conferuntur, praesertim immunitas a quibusdam taxis. x

(B) Quibus adjungi possunt societates quse operariis locant aut modico pretio vendunt horios2; hos enim propriis manibus excolere valent, fruclusque ex eis percipere quibus in re domestica non parum juvantur; praeterea experientia compertum est hortorum cultura meliores effici relationes inter divites, qui gratis velpro modicopretio eos locant, et operarios qui eisdem fruuntur, — ebrietatem ?ninui, — parcimoniam augeri, — inanitatem socialismi apparere, quatenus hortorum cultores melius utilitatem privati dominii percipiunt.

859. (C) His addi possunt variae consociationes assecurationis contra fortuitos casus, aut involuntariam cessationem a labore; quum enim ipsi opifices saepe non valeant totam pecuniae summam solvere ad seipsos contra diversa pericula tuendos, expedit sane ut aditioribus hac in re juventur : quod ita fleri potest ut quando illi talem pecuniae summam praebent, aliam aequalem aut etiam duplo majorem benefaclores largiantur. 3 — In quibusdam regionibus, ut in Germanid, lege civili praescribitur assecuratio, et fundus constituitur ex quo solvi possint pensiones omnibus operariis qui morbo aut senectute laborant : huic fundo ipsi opiftces, domini et Status determinatam pecuniae summam conferunt. Quod quidem systema a multis impugnatum est utpote jura privatorum nimis invadens; reipsa tamen sat felices habuit effeclus 4; unde, in aliis regionibus parantur leges

1 Pro Gallid vide P. Pic, op. cit., n. 1368, ubi exponuntur leges 30 nov. 1894 et 31 martii 1896: pro aliis regionibus, Ann. de legislation etrangere, 1898, p. 546; 1900, p. 26, etc.

2 Originem, utilitatem et pracflicam organisationem harum societatum describit L. Riviere, LaTerreet 1'Atelier, Jardins ouvriers, Paris, 1904. cfr. D. Lancry, Une visite aux Jardins ouvriers de Sedan, ap. Democraiie chretiemie, 061. 1897; Lemire, qui varia hac de re scripsit in periodico Le Coin de terre et le Foyer.

4 P. Pic, n. 1388-1391, 1394. — Ibidem, n. 1 392-1393, exponitur quid in aliis regionibus statutum fuerit; et n. 1396-1397, quid in Gallid hac de re propositum fuerit. Cfr. Salawi, Les retraites ouvrieres en Belgique, ap. Musee social, juin 1901, juillet 1902; Ghio, Les retraites ouvrieres en Italie, Musee social, dec. 1902; Lemire, Discours sur les Caisses de retrsiitesouvribres; LesQttestionsaclueties, t. LIX, i9oi,pp. 354. 3S6, 418; t. LX, 1901, p. 2, 72, 107, 112; 130; t. LXVII, 1903, p. 56-63.

DE GONTRAGTIBUS 1N SPEGIE. 389 plus minusve similes legi quae in Germania praevaluit. Quibus favere possunt Catholici, invigilando tamen ut nimia potestas Statui non concedatur, sed privatis societatibus et individuis sua jura serventur. Involuntariic cessaiioni a labore (chomage force) non tam facile remedium afferri potest. Qure tamen multa mala secum trahit; operarium enim validum otio iradit et omnibus vitih itie ex eo sequuntur, eum privat mediis se suosque honeste sustentandi, et haud raro eumdem mendicum, vagum et ebriosum efrlcit. ■ Privata quidem caritate aliquando alleviatur haec misera conditio, praesertim quando non solum eleemosyna datur, sed etiam labor praestandus offertur : aut etiam collegiis opificum, quae membris suis modicam praebent pecunise summam usquedum conducantur 2; vel illis institutis privatis aut publicis,- quorum ope facilius conduci valeant operarii {bureaux de placement, 3) quin ex hoc capite inutiles expensas subire cogantur; et sane maxime optandum est ut inter Catholicos hujusmodi instituta multiplicentur. Cum vero, non obstantibus his omnibus mediis, non pauci ab opere vacare cogantur, in quibusdam regionibus nova creata est assecurationis forma, vi cujus augetur fundus quem collegia opificum dividunt inter sodales a nemine conduclos. 4 In quibusdam pariter civitatibus, subventiones his collegiis concessae fuerunt5 : quod quidem expedire potest tempore quo specialis yigetcrisis; sed, extra hunc casum, melius est sane ita produclionem rerum ordinare ut minuatur numerus eorum qui involuntarie ab opere cessant.

860. 40 Consociationes catholicae, quibus opifices juvari possint sive in virtutibus culendis, sive in adimplendis religionis officiis. Qnaestio enim socialis non est ceconomica tantum, sed etiam ac praecipue moralis et religiosa. Frustra siquidem duplicabitur merces operariis soluta, incassum minuetur pretium eorum quae ad vidtum aut vestitum necessaria sunt, vel breviores erunt horae laborando consumptae, nisi simul bene morati, sobrii, casti, honesti et religiosi sint proletarii. Si enim salarium et tempus terant in comessa-

• Varlez, Les Formes nouvelles de Tassurance contre le chomage, Paris, 1903, haec mala vivide describit p. 13-15; necnon remedia, p. 23-265; cfr. Rostand, t. II, p. 817-897; t. III, p. 609-626; Gide, £con. sociale, p. 235-244; Cra/ts, Praclical Christian Sociology, New-York, 1896, p. 138-146.

2 Ita in periodico Bulletiti de VOffice du Travail, juin 1903, p. 485-488, exponitur quid hac in re praestiterit Fcederatio typographorum; cf. M. Lecoq, UAssistance par le travail en France, Paris, 1900.

3 Le Bailly, Bureaux Municipaux de Placement gratuit, Paris, 1890.

tionibus, potationibus, aleatoriis ludis aliisque hujusmodi, eorum conditio miserabilior fiet quam antea.1 Necesse est igitur ut Catholici societates ineant ad melioraplebiparanda, ad ignaros solide instruendos, ad debiles strenue roborandos, et in fide instabiles confirmandos; necnon ad eos, qui a vera religione alienati sunt, convertendos, et omnes qui jam credunt, ad perfectiorem virtutum religionisque praxim paulatim alliciendos.

Qua in re necesse est hodie ut sacerdotes in cooperatores assumant quosdam probos et pios laicos, qui zelo animarum flagrant. Ubique enim socialistae, positivistae et rationalistae omnibus viribus quotidie conantur errores suos in plebem spargere; et nisi catholici sacerdotes et laici consilia, vires et conatus uniant, fraternaque semulatione sese provocent ad meliora praestanda, impossibile erit adversariorum consociatis viribus feliciter resistere, et a via veritatis errantes ad rectam tramitem reducere.

861. (A) Confrate?-?iitates quidem erigere, ad pietatem promovendam inter eos qui jam religionem colunt, maxime expedit; nostris enim diebus necesse est ut vitam christianam intensiorem agant nonnulli fideles, qui verbis et exemplis alios instruere et aedificare valeant; jamveroad hanc perfectiorem virtutum praxim nonparum conferunt confraternitates, quse, auspice ac promotore devoto sacerdote, saepe coadunantur ad pias exhortationes audiendas, et vitam Evangelio magis conformem reddendam. Inter quas certo eminet sodalitas Tertii Ordinis S. Francisci, cujus membra vitam religiosam prope accedunt, quin tamen familiae vincula abrumpant; spiritus enim hujus ordinis hic est ut luxus vanaque obleclamenta

1 Quod praeclare exponit Leo XIII, in Encycl. Graves de Communi : " Esto namque ut operam locantibus geminetur merces; etiam annonae sit vilitas : atqui, si mercenarius eas audiat doctrinas, ut assolet, eisque utatur exemplis, quae ad exuendam Numinis reverentiam alliciant depravandosque mores, ejus etiam labores ac rem necesse est dilabi. Periclitatione atque usu perspectum est, opifices plerosque anguste misereque vivere, qui, quamvis operam habeant breviorem. spatio et uberiorem mercede, corruptis tamen moribus nullaque religionis disciplina. vivunt. Deme animissensus, quos inserit et colit christiana sapientia; deme providentiam, modestiam, parcimoniam, patientiam, ceterosque rectos naturae habitus : prosperitatem, etsi multum contendas, frustra persequare. Id plane est causae, cur catholicos homines inire ccetus ad meliora plebi paranda, aliaque similiter instituta invehere. Nos nunquam hortati sumus, quin pariter moneremus haec religione auspice fierent, eaque adjutrice et comite. "

despiciantur, ct pauperes diligantur tanquam imaginem Christi ferentes. '

(B) Neque praetermitti debent illae societates quae, dum sodalium sanclificationem promovent, aliis eleemosynam non solum corporalem, sed etiam spiritualem largiuntur. Tales sunt Societates SL Vincentii a Paulo* quas feliciter instituit ac propagavit F Oza- «^///y^sodaies siquidem invisunt pauperes, eisque praebent non solum cibum temporalem, sed etiam panem verbi divini et humanae consolationis. Hodierni quidem socialistae eleemosynam carpunt utpote ingenitae hominis nobilitatiinjuriosam, quodsane verum esse potest, quando ex osteniatione datur; christiana autem caritas, quae homines vXfratres diligit et juvat, nihil indecorum prae se fert, sed potius veram fraternitatem et solidaritatem fovet : " Nemo quippe hominum est adeo locuples, qui nullius indigeat; nemo est egenus adeo ut non alteri possit quare prodesse : est id innatum ut opem inter se homines et fidenter poscant et ferant benevole. 2 "

862. (C) Ad verbum Dei annuntiandum eis qui a fide catholica longe aberrant, creata sunt instituta popularia* (instituts popuiairest universites poputaires), in quibus simul conveniunt, ad pacifice disputandum de rebus moralibus et religiosis, ex una parte docti catholici, et ex altera, plebeii qui religionis praxi aut etiam fidei valedixerunt. Quae quidem instituta nostris diebus omnino necessaria esse videntur : multi sunt enim quinunquam ecclesias ingrediantur, nunquam proinde verbum Dei audiant; nisi igitur catholici ad illas oves vadant quae perierunt, vix sperari potest ut hae unquam ad ovile redeant. Omni igitur honore digni sunt laici et sacerdotes qui errantes oves ad salutaria pascua reducere conantur.

(D) Cum vero unum ex vitiis quae hodie operariis maximum afferunt detrimentum, sit intemperantia, seu potuum inebriantium abusus, valde opportunae sunt societates ad temperantiam promovendam institutae. " Est enim hujusmodi excessus peccati fomes perpetuus, miseriarumque origo fcecunda; homines innumeros familiasque integras ruina. pessima obruit, animasque plurimas in exitium aeternum praecipites trahit V Hinc, in nonnullis regionibus, praesertim Majori Britannia et Americd, institutae sunt societates, quarum membra ab usu potuum inebriantium omnino abstinent. In Gallia autem Latinisque regionibus, in quibus fere omnes

1 De quo vide Leonis XIII Encyclicam Auspicato concessum, 17 sept. 1882. — 2 Encycl. Graves de communi.

3 De quibus vide Max Tunnann, 1'Education populaire, p. 61-110, ubi describuntur ea quae jam a Catholicis Mc in re instituta sunt.

4 Concit. plen. Baltimor., III, n. 262. — De extensione et remediis hujus abusus vide M. Vanlaer, L'Alcoolisme et ses remedes, Paris, l&97',/' Bertillon, L'Alcoolisme et les moyens de le combattre juges par Pexperience, Paris, 1904; Cyclopedia of Temperance, New York.

vinum, cerevisiam aut alios fermentatos liquores bibere solent, societates creatae sunt in quibus sodales promittunt a liquoribus distillatis {liqneurs distillees) omnino abstinere, etfermentatis liquoribus, ut vino, moderate uti. Sacerdotes igitur illas societates promoveant quae indoli cujusque regionis melius adaptari valent, nec ipsi bonum exemplum hac in re praebere omittant. Legibus etiam restringi potest alcooli confeclio et commercium; educaiione in scholis et familia acceptahoc vitium minui potest; contrahujusmodi flagellum scientia, mores, Status, Religio indesinenter dimicare debent. x

863. Notanda pro praxi. Quo prudentius tamen sacerdotes agant, antequam nova opera instituant, sedulo inspiciant quae in eadem regione jam per aliquod tempus floruerunt, ut, aliorum experientia edodli, scopulos vitent ac tuto procedant. — Praeterea catholicorum a6tio, qualiscumque sit, feliciorem consequetur efTeclum, si omnes consociationes, salvis cujusque juribus, una eademque fcederatione conjun6tae fuerint. 2 In qualibet vero dioecesi, catholici sacerdotes et laici Episcoporum au6t.oritati subditi maneant : " Postremo id rursum graviusque commonemus, ut quidquid consilii in eadem causa vel singuli vel consociati homines efficiendum suscipiant, meminerint Episcoporum aucloritati esse penitus obsequendum.3 " Revera in multis dicecesibus specialia concilia instituta sunt ad promovendam et dirigendam a6tionem catholicam; et merito quidem : novis enim temporibus nova apostolatds media accommodari debent.4

His aliisque mediis quse suggeret animarum zelus, prudentia informatus, melior sane reddetur opificum conditio, et paulatim omnia instaurabuntur in Christo.

1 De quo fusius disputavimus in Tr. de Peccatis, n. 550-555.

8 Hinc, in Italia, S. Pontifex jussit ut omnes catholicae consociationes a Congressibus catholicis dirigerentur; et sane optandum est ut in aliis regionibus ssepe coadunentur, auspicio et duclu sacrorum Antistitum, Congressus catholici, in quibus communis aclio quibusdam generalibus regulis determinari possit.

3 Encycl. Graves de Communi.

4 " Si le travail ne nous est pas impose comme une necessite' de 1'existence, sachons Fembrasser et travailler aux auvres sociales, syndicats, mutualites et autres formes d'a<ftion bienfaisante. '; (Card. Richard, Mandement pour le Careme, 1904, p. 10.)

§ IV. De mutuo oneroso, seu de contractu crediti.1

864. Status quaestionis. Post dicla de locatione rerum et operarum, dicendum manct de mutuo oneroso, quod a qui- busdam modernis vocatur locatio aut quasi. locatio pecunicv, ;;>-_ et ab aliis contraclus crediti.

0 (A) Mutuum in genere est contraclus quo xosfungibihs, seu primc usuconsumptibilis (supra, n. 121- 122), alteri traditur ea. lege ut, statuto tempore,res ejusdem speciei etqualitatis reddatur.— Differt proinde a commodato^Tn quo res locata eadetn identice redditur, quia non esl primo usu consumptibilis, sed permanens; necnon a locatione rerum, in (jua locator rei locatae dominium retinet, dum in mutuo dominium pecuniae alteri transfert; hinc in locatione res perit domino, dum in mutuo perit mutuatario {emprunteur), qui tenetur rem similem mutuanti {preteur) reddere.

Mutuum, juxta jus civile romanum, est contraclus per se gratui- tus, et sub hoc respeclu etiam a locatione distinguitur, quae est ex se contra6tus onerosus (n. 779). Sed quaetio est utrum mutuum possit esse onerosum, utrum scilicet mutuans juste possit, ultra rem mutuatam (quae dicitur sors), aliquod lucrum percipere, nempe auc- tarium seufcenus. Quod olim magno aestu inter theologos etceco- nomistas disputatum est, et hodie etiam inter sociologos frequenter agitatur.

865. (B) Ad quod melius intelligendum, quaedam notiones exponendse sunt. (a) Hodie pecunia sub duplici respe<5tu consideratur : ut medium commutationis (jnoyen

1 Inter znnumera fere opera de mutuo scripta, prrecipua sunt : Gibalinus, De usuris, commerciis, Lugduni, 1656; Bossuet, Trait^ de l'usure, 1682; Leotardus, Liber singularis de usuris, Lugduni, 1682; Coltet, Traite des usures, Paris, 1694.; Tnomassin, Trait£ du negoce et de l'usure, Paris, 1697; Broedersen, De usurislicitis et illicitis, Delphis, 1743; P. Batteritti, De jure divino et naturali circa usuram, Bononiae, 1747; Zech, Rigor moderatus doclrinae Pontiflciae circa usuras, 1747 (Migtie, Curs. Th., XVI, 763-996); Biner, Dissertatio juridica de usuris, 1766 (ibid., 996-1007); Card. de la Luzerne, Dissertations sur le pret de commerce, Dijon, 1823; Pages, Dissertation sur le pret a interet, Lyon, 1830-1838; Funk, Zins and Wucher, Tiibingen, 1868; id., Zur Geschichte des Wucherstreites, Tiibingen, 1901; Ashley, An introduclion to english economic history and theory, London, 1892; IV. Blissard, The Ethic of Usury and interest, 1892; J. Favre, Le Pret a interet dans l'Anc. France, Paris, 1900; H. Savatier, La theorie moderne du capital et la justice, Paris, 1898; Bohm-Bawerk, Capital und Capitalzins, gailice redditum curante J. Bernard ; Histoire critique des th^ories de Pinteret du capital, Paris, 1902- 1903.

dMiange), quatenus pecuniae ope quaelibet res comparari potest; ut medium productionis {inoyen de produc~tion), quatenus est capitale et instrumentum quo res novae conficiuntur. Jamvero antiqui philosophi et theologi pecuniam generatim habebant ut medium commutationis et mensuram rerum venalium; quapropter eam sterilem dicebant, quia revera sub hoc respectu nihil parit aut producit. z — Moderni autem ceconomistae docent pecuniam esse non solum mensuram rerum venalium, sed etiam et prsecipue medium produflionis \ quatenus ad novas res conficiendas maxime confert; unde aiunt eam esse virtualiter foecundam, quatenus statim mutari potest in res frugiferas cujuslibet generis, ideoque potens est multas res gignere.

(b) Quapropter mutuum potest esse industriale aut ccmmerciale, quando fit ad res novas conficiendas aut distribuendas, quando nempe pecunia traditur iis qui industriae aut commercio operam dant eo fine ut aliquid faciant pretio sestimabile; aut necessitatis, cum pecunia indigentibus mutuo datur, ut ex ea sibi necessaria vitae comparent. — Jamvero antiquitus plerumque vigebat necessitatis rautuum, dum hodie plurimum fit mutuum commerciale.

866. (c) Insuper auclarium seufenus, e pecunia mutuata perceptum,potestesse moderatum, si, attenta praxicommuniterabhonestis viris hujus loci aut temporis servata, justos limites non excedit; vel immodicum, si, omnibus attentis, limites praetergreditur a probis determinatos. Porro antiquitus haud raro immodicum erat fenus, nempe viginti, triginta et quandoque quinquaginta per centum; dum hodie, apud Gentes excultas, quinque aut sex per centum non excedit.

Hpdie vox usura generatim immodicum auclarium designat; olim significabat quidquid praeter sortem percipiebatur, ideoque etiam moderatum fenus.

Quae quidem omnia prse oculis habenda sunt, quando antiqui auctores leguntur, et historia mutui delineatur.

Cum res sit valde implexa, prascipuseque difflcultates ex historia oriantur, historicum conspeclum hujus quaestionis trademus, exponentes : i°doc~trinam utriusque Testamenti; 2° theorias antiquorum legistatorum etphilosophorum; $ Patrum et Conciliorum communem

1 Van Roey, De justo auclario ex contraclu crediti, Lovanii, 1903, p. 150-175; V. Brants, Les Theories economiques aux XI 1 1° et XIVe siecles, Louvain, 1895, p. 133-138.

doclrinam usque ad scec. XII; 4° Scholasticorum opiniones et Conciliornm dccisiones usque adsaeculum XVI; 50 modernorum praecipua systemata; 6° Benedicli XIV ^odnmzm et pra&icas Congregationum resolutiones; 70 hodiernas de mutuo theorias; 8° solutionem difncultatis quse auctoritati simul et rationi magis consentanea videtur.

I. Exponitur doctrina utriusque Testamenti de mutuo.

867. i° Ante Christum, sub lege mosaicd, usura prohibebatur Judaeisinterse,ipsisautempermittebaturquoadalienos.

(A) ProJiibebatur Judceis inter se, praesertim ergapauperes et modo excessivo : " Si pecuniam mutuam dederis populo meo pauperi qui habitat tecum, non urgebis eum quasi exaclor, nec usuris opprimesx " ; paulo infra : " Non fceneraberis/ratri tuo adusuram pecuniam, nec fruges, nec quamlibet aliam rem, sed alieno. Fratri autem tuo absque usura id, quo indiget, commodabis, ut benedicat tibi Dominus Deus tuus in omni opere tuo in terra, ad quam ingredieris possidendam.2" Hujusmodi legem non fuisse accurate servatam ex eo colligitur quod Prophetae usuras reprobant, et eos laudant qui pecuniam suam non dant ad usuram3; quapropter, post captivitatem, Nehemias ita usurarios objurgabat4 : " Cogitavitque cor meum mecum, et increpavi optimates et magistratus, et dixi eis : Usurasne singuli a fratribus vestris exigitisf .... Non est bona res quam facitis. " — Jamvero ex contextu satis evidenter constat, in his omnibus locis, agi de mutuo indigentibus fa6lo, non autem de mutuo commerciali.

(B) Mutuum onerosum permittebatur quoad alienos; quod sane patet ex verbis supra relatis : " Non fceneraberis/ra/W tuo ad usuram.... sed alieno. " Quod quidem facile intelligitur, si prae oculis habeatur, sub Antiqua Lege, Judaeos caritatem non coluisse erga alienos eodem modo atque eodem gradu ac inter seipsos.

Ex hoc autem statim colligi potest usuram moderatam non esse absolute et intrinsece malam; secus aDeopermitti

• Deut., XXIII, 19-20; cfr. XV, 7-10. — Hos textus non speftare mutuum commerciate fuse ostendit La Luzerne, op. cit., t. I, p. 211-284.

non potuisset etiam erga extraneos. — Nonnulli quidem dixerunt id permissum fuisse vi supremi dominii Dei, quasi videlicet Judaeis potestatem dederit spoliandi extraneos; sed haec distorta evasio viris honestis non placet : tam insolita derogatio juri naturali absque solida ratione admitti nequit

868. 2° Christus ipse de mutuo oneroso haec tradidit : (a) in parabola talentorum, dominus sic alloquitur servum qui acceptum talentum absconderat : " Oportuit ergo te committere pecuniam meam nummulariis, et veniens ego recepissem utique quod meum est cum usurd1." Exinde quidam inferre voluerunt fcenus ex mutuo commerciali esse legitimum; sed immerito; hic enim agitur deparabola,in qua Christus exponit quid suo tempore agere consueverint qui pecuniam possidebant, quin eo ipso horum agendi rationem approbare velit; eos quidem non reprobat, sed neque laudare intendit, cum primarius finis parabolae sit ostendere illos solum praemiandos esse qui talentis a Deo acceptis bene usi fuerint.

(b) Alibi, de caritate loquens, ait : " Verumtamen diligite inimicos vestros; benefacite, et mutuum date, nihil inde sperantes; et erit merces vestra multa2. " Ex quo certe colligitur unum ex caritatis operibus, quae praemium aeternum consequuntur, esse gratuitum mutuum; utrum vero, et in quibusnam casibus pr&cipiatur mutuari pecuniam non clare definitur, sed determinari debet ex regulis circa eleemosynam. Sed, ut patet, nil dicitur de pecunia ditioribus mutuo tradita, et ad novas res producendas destinata; de rebus industrialibus hic disserere Christus minime intendebat. — Eodem sensu dicit : " Qui petit a te, da ei : et volenti mutuari a te, ne avertaris3 " ; ibi pariter mutuum jnter opera caritatis recensetur, et nil dicitiir de mutuo oneroso, quod proinde in Evangelio neque approbatur neque condemnatur.

' Luc, VI, 35. — In antiquioribus latinis versionibus legitur : nihil desperantes, id est, nolite timere ne pecunia vestrapereat; — in syriaca versione : nec ftrcescindatis spem unius, id est, ne aliquem in desperationem projiciatis, pecuniam denegando indigenti. Cfr. Fillion, Les SS. Evangiles, Saint Luc, in h. loc. — Nonnulli Patres haec verba intellexerunt eo sensu quod nec expeclari debet redditio ipsius sortis. (La Luzerne, t. I, p. 290-329.) — 3 Matt., V, 42.

Notandum est sub Nova Lege nullam distinctionem fieri inter Judaeos et alienos, sed quoad omnes commendari mutuum gratuitum.

II. Antiquorum philosophorum theoriae de mutuo.

869. Usura apud plerosque populos paganos praevaluit, et generatim legibus fuit approbata; sed communiter ab ipsis philosophis reprobata.

i° Ita, apud Grcecos, usura immodica vigebat : mutuatarii scilicet ad minus duodeci?n et saepe triginta per centum solvere debebant. Ante Solonis tempora, debitores qui fcenus prsebere nequibant, in servitutem redigebantur; quodtamen sapiens Atheniensislegislator prohibuit1, etsi mutuum onerosum permiserit2. — Philosophi autem, inter usum et abusum minime distinguentes, omnem usuram damnarunt ut a natura alienam. Plato eam reprobat ut civium ce^ualitati contrariam : juxta ipsum, ad seditiones vitandas, necesse est ut non sint duo civium ordines, unus ditissimus et alter pauperrimus; ideoque prohibenda sunt media quibus facile divitise comparari possunt, praesertim qusedam commercia et usurae3. — Aristoteles pariter, ab omni quaestuosa pecunise permutatione aversus, usuip.m speciatim condemnat ut juri naturae contrariam; nam pecunia ex se sterilis est, quia nummus non parit nummum; attamen usurarii pecuniam ex pecunia lucrari volunt, quasi esset fcecunda.4

20 Apud Po/na?ios,\egeduodcri;/i Tahularum permittebatur/^««j unciarium, id est djcem J>er cenium;- a tempore Syltce, vigere ccepit centesi?na usura, id" est duodeci?n per centum; haud raro .autem feneratores bi?ias centesi?nas exigebant, seu viginti quatuor per centum ; regnantibus christianis imperatoribus, praevaluere usurce semisses, videlicet sex per centum5. — Romani tamen philosophi non minus stricle quam Grseci usuras reprobarunt; ita Cicero6 ait, juxta Cato?ie?n, fcenerari idem esse ac occidere : " A quo cum qusereretur, quid maxime in re familiari expediret, respondit, bene pascere... Et cum ille qui qusesierat, dixisset, quid fceneraril Tum Cato : quid ho??iine?n, inquit, occidere?" Ita pariter Seneca :7 " Quid enim ista sunt, quid/^tfj- et calendarium et usura, nisi humanae cupiditatis extra naturam qusesita nomina?"

Quae quidem prse oculis habenda sunt, quando Patrum doclrina expenditur.

1 Schmnann, Antiquit^s grecques, trad. par Gatuski, Paris, 1884, t. I, p. 376-379. — 2 A. Boxler, Precis des Institutions publiques de la Grece et de Rome, Paris, 1903, p. 72.

7 Se?ieca, De Beneficiis, VII, 10

III, Patrum et Conciliorum doctrina de usura usque ad saec. XII.

870. i° Patres generatim usuram habuerunt ut quid christianae caritati contrarium, cum in Evangelico commendetur et praecipiatur indigentibus pecuniam mutuo dare, absque ulla spe lucri; imo, praesertim quarto et quinto saeculis, cum haud raro immodicae usurae a pauperibus extorquerentur, nonnulli Patres id tanquam inhumanum et injustum aperte denuntiarunt. Pauci tamen aliquod moderatum lucrum ex mutuata pecunia percipere toleraverunt aut permiserunt. Quod quidem declarabimus, quaedam Patrum loca exponendo.

871. (A) Tribus prioribus sceculis, Patres solummodo docent praecepto caritatis et misericordice adv ersari fenus ab egeno exaclum.

(a) Ita, apud Grcecos, Clemens A/exandrinus, de lege mosaica loquens, quatenus est omnis doclrinae moralis fons, humanitatem ejus commendat ex eo quod prohibeat fenus exigere a fratribus1 : " De elargitione autem et communicatione cum multa dici possint, sufficit hoc dicere quod lex prohibet fratri fenerari ; fratrem nominans non eum solum qui ex iisdem natus parentibus, sed etiam qui fuerit ejusdem sententise, et ejusdem Logi particeps; non sequum censens ut ex pecuniis usuras legamus, sed laxis manibus et animis gratincemur egentibus."

(b) Apud Latinos, S. Cyprianus2, corruptos Christianorum mores describendo, severe corripit Episcopos plurimos, "quos et hortamento esse oportet ceteris et exemplo, " nihilominus, divina procuratione contempta, usuris multiplicantibus fenus augent. — Tertuilianus autem3, adversus Marcionem probans Novum Testamentum Veteri non contradicere, animadvertit prohibitionem usurarum, quae apud Ezechielem (/. cit.) invenitur, viam paravisse legi perfectiori qu« commendat ut mutuator sorti ipsi renuntiet; ita enim interpretantur verba Luccs : nihil inde sperantes.

872. (B) Sceculis IV et V, Patres multo magis invalescunt contra usurarios ; et merito : his enim temporibus usurae aliquando usque ad quinquaginta per centum eveciae fuerunt, et nonnunquam infantes eorum, qui fenus solvere nequibant,

ut servi vendebantur1; mirum non est igttur hujusmodi usuras tanquam inhumanas et injustas reprobatas fuisse.

(a) Inter Grcecos, & Basilius integram homiliam habet conlra fcner atores* in qua declarat usuram Sacris Scripturis reprobari : " Nam reipsa perquam maxima est inhumanitas, illum quidem qui neccssariorum indiget, mutuum ad vitae subsidium quaerere, hunc vero sorte contentum non esse, sed sibi ex pauperis calamitatibus proventus excogitare, opesque colligere 3." Postea vivide describit miseram sortem mutuatarii * : "Argentum qui accepit, primum quidem splendidus ac hilaris est. .. sed, cum sensim diffluunt pecuniae, tcmpusque progrediens secum foenus advehit, tum ei requiem non afferunt noctes, non dies hilaris est, non sol jucundus, sed eum vitse taedet. Dies ad constitutum tempus festinantes habet odio, extimescit menses tanquam fcenoris parentes. Quod si dormiat, videt fceneratorem in somnis, quod malum somnium capiti est, astantem; si vero vigilet, cogitat ac sollicitus est de fcenore." In fine, usurarium ita objurgat 5 : " Facis quaestum ex calamitatibus, ex lacrymis colligis argentum, nudum strangulas, verberas famelicum : nusquam misericordia." Ex quibus constat hic agi de mutuo indigentibus praestito.

£. Gregorius Nyssenus totam pariter orationem habet contra usurarios,6 ubi, praeter argumenta brblica, aliud affert philosophicum ex pecunict steriliiate desumptum; solus Deus adeo est omnipotens ut ex rebus minime fecundis aliquid producere valeat : '5Tu vero aeris et auri, rerum parere non sotitarum, ne quaere fetum, neque coge paupertatem ea quae divitum sunt praestare, neque usuras pendere illum qui sortem petit.7"

S. Chrysostsmus asserit a Christo prohiberi usuras quoad omnes, dum in veteri Lege vetabatur a solis fratribus eas exigere; et exinde humanitatem Christi extollit : " Et vide humanitatem Domini. In his sensibilibus pecuniis prohibuit ne quis usuram acciperet. Quare et ob quam causam? Quia uterque magno damno afficitur. Nam debitor quidem inopia atteritur, creditor autem, augens divitias, peccatorum accumulat sibi multitudinem.8 " — Longius procedens, declarat injustiticn reos esse qui pauperes usuris opprimunt 9 : " Qui jubentur thesauros suos egenis aperire, ex aliorum paupertate ditescunt, speciosam rapinam excogitantes et bene coloratam avaritiam... hoc injustitice vincutum est... Annon multae sunt justae negotiationes? Agrorum, gregum, armentorum, manualium laborum, solersque rei familiaris cura? Quid insanis ut spinas frustra demetas?" — Quae

1 Troplong, Contrat de Pret, Preface, p. LXXXII.

2 Ap. Migne, P. G., XXIX, col. 263-280. — 3 Ibid., 266. — * Ibid., 267. s Ibid., col. 279. — 6 Migne, P. G., XLVI. col. 433-452. — 7 Ibid., 442.

quidem verba de immodicis erga pauperes usuris satis facile explicantur.

873. (b) Inter Latinos, S. Ambrosius, in libro de Tobia, fuse de usura disserit,1 quse grave peccatum est; foenerator enim pecuniam, quae otiosa est, tradit pauperi ut plus accipiat quam dedit • " Ille medicamentum quaerit, offertis venenum; panem impiorat, gladium porrigitis; libertatem obsecrat, servitutem irrogatis; absolutionem precatur, informis laquei nodum stringitis.2 " Ibi usura reprehenditur ut quid inhumanum.

Idem docet S. Augustinus, qui reprobat omne fenus ex qualibet re acceptum : 3 " Nolo sitis feneratores, et ideo nolo quia Deus non vult... Et quam detestabile sit, quam odiosum, quam execrandum, puto quia et ipsi feneratores noverunt... si feneraveris homini, id est, mutuam pecuniam tuam dederis, a quo aliquid plus quam dedisti expectes accipere; non pecuniam solam, sed aliquid plus quam dedisti, sive illud triticum sit, sive vinum, sive oleum, sive quodlibet aliud; si plus quam dedisti expectas accipere, fenerator es, et in hoc improbandus, non laudandus."

S. Leo Magnus injustam dicit agendi rationem eorum qui pauperes usuris opprimunt : " Lnjusta et impudens avaritia quae beneficium se dicit praestare, cum decipit... Fugienda prorsus est iniquitas fenoris : et lucrum quod omni caret humanitate vitandum est. Multiplicatur quidem facultas injustis et tristibus incrementis, sed mentis substantia contabescit : quoniam fenus pecunise/z^zAr est animae.4"

Ex his aliisque locis, in quibus eadem doctrina continetur, colligi potest : (a) usuram, ab indigentibus acceptam, esse quid inhumanum ac praecepto caritatis oppositum; (b) in quibusdam casibus immodicas usuras pauperibus exactas vere injustas esse; (c) nil vero certi definiri posse quoad mutuum commerciale, de quo tacent Patres.

874. 2° Eodem tempore, Concilia primum quidem prohibuerunt ne cleidci usuras acciperent; deinde pedetentim hanc prohibitionem ad ipsos laicos extenderunt; tandem a civilibus legislatoribus postularunt ut leges usuram permittentes immutarentur.

(A) Jam apud Canones Apostolorum (IV sec.) legimus : " Episcopus, aut presbyter aut diaconus usuras debitoribus exigens, aut desinat aut certe damnetur.s " — Conc. Eliberitanum (E/vire, 305)

5 Can. 44, ap. Mansi, Sacr. Concil. Collectio, Florentias, 1759, t. I, p. 56. — Cfr. La Luzerne, op. cit, t. III, i^e part., 256-386, ubi congeruntur omnes hac de re editi canones.

etiam laicis prohibet ne usuras accipiant, quamvis mitius cum eis agat quam cum clericis : "Si quis clericorwn detectus fuerit usuras accipere, placuit eum degrddari et abstineri. Si quis autem /aicus accepisse probatur usuras, et promiserit correctus jam cessaturum, nec ulterius exacturum, placuit ei veniam tribui. Si vero in iniquitate duraverit, ab Ecclesia esse projiciendum.1 " — Sed Conc. generale Nicoenum (325) nonnisi de dericis agit, qui centesimas (12 c|0) exigebant9 : "/Equum censuit sancta et magna Synodus, ut si quis inventus fuerit post hanc defmitionem usuras accipiens... e clero deponatur." — Concil. provinciale Carthaginense ^(419 circiter) poenas contra clericos usurarios tulit, simul reprehendens usuram in laicis; ait enim : "Quod in laicis reprehenditur, at multo magis dcbet in clericis praedamnari.3 "

(B) Jam a saeculo octavo communis evadit usurse prohibitio etiam quoad laicos; Aquisgranense (Aix-la-Chapelle, 787) : " In lege Dominus ipse prcecepit omnino omnibus interdictum esse ad usuram aliquid dare4"; ita etiam Parisiense* (829) et Me/dense6 (845.) — Imo, a saeculo nono, quaedam Concilia declarant usurarios restitutioni esse obnoxios : "Si supersunt a quibus usuras exegerunt, ipsis restituant quae superabundantius abstulisse probantur.? "

Eodem fere tempore, videlicet setate Caroli Magni, lex civilis, suadente Ecclesia, usuras omnibus prohibuit.8

S75. 3° Quanquam hisce temporibus explicita non fiebat distinctio inter immodicam usuram et moderatum fenus, pauca allegantur facta et testimonia, ex quibus constare videtur moderatum auctarium toleratum aut.permissum fuisse. Ita Sidonius Apollinaris (430-488), episcopus Claromontensis, narrat se adivisse creditorem, nomine Maximum, ut inducias peteret in gratiam amici, aere alieno gravati ; creditor, qui clericus factus fuerat, benigne inducias concessit et con-

1 Can. 20, ap. Mansi, t. 1 1, p. 10. — Attamen non pauci critici suspectam habent hanc ultimam sententiam, quas deest apud Ivonem et Parnorniam, Migne, P. L., CLXI, 805, 1167.

3 " Cest seulement a la legislation capitulaire qu'il faut arriver pour trouver l'abrogation des lois imperiales sur les usures et 1'accord de 1'Eglise et de 1'Etat pour en proscrire l'usage. Le capitulaire d'Aix-la- Chapelle de 789 (lib. 1, c. 5) interdit les usures a tous sans exception : Omnino omnibus interdictum est ad usuram aliquid dare. Cette defense est repetee dans un autre Capitulaire de 813 (lib. V, c. 38) : Usuram non solum clerici, sed nec laici christiani exigere debent." ( Troplong, op. cit, CX-CXI.) ><^ donavit usuras ; quem ac~tum Sidonius laudat ut pietatis et misericordice opus, et addit creditorem jus habuisse usuras percipiendi, " cum totum possit exigere, " id est sortem et auctarium, ut ex contextu apparet. J

876. Pariter S. Gregorius M. (540-604) rogat Anthemium ut adeat quemdam creditorem, qui merces alteri tradiderat sub conditione alicujus feneris, ab eoque petat de jure suo cedere, quiadebitori res male successerant, ita supponens aliquod moderatum lucrum legitimum esse : " Lucrum de damno alterius non exspect.et, sed recepta pretii sit sorte contentus, quatenus qiridquid pauperi cesserit, omnipotens ei Deus multiplicata, sicut promisit, restitutione compenset.2 "

Item S. Gregorius Turonensis (538-593) narrat Desideratum, ep. Viridunensem, a Theuderico rege petiisse ut aliquam pecuniam commodaret civibus negotium exercentibus, promittens se pecuniam redditurum cum legitimis usuris : " Pecuniam tuam cum usuris legitimis reddemus. 3 " Revera cives cum illa pecunia negotiati sunt, et quidem cum felici exitu; oblatam vero pecuniam rex liberaliter recusavit. — Ex quibus constare videtur quoddam moderatum fenus ut legitimum habitum fuisse.

877« 4° Attamen, a tempore Gratiani (1 150), usura universim prohibita fuit : Gratianus enim, in suo Decreto, illas inseruit Patrum sententias illosque Canones quibus usurae modo generali reprobantur.4 Postea Gregorius IX, in Decretalibus, titulum integrum promulgavit de Usuris,s ubi contra clericos usurarios decernitur suspensio, et contra laicos excommunicatio.

IV. Scholasticorum theoriae et Conciliorum decreta ad saec. XVI.

878. Ad re6le intelligendas scholasticorum doctrinas de mutuo, sententiam exponere juvat 5. Thomce, quem omnes fere secuti sunt aiii.6 i° Doctrina S. Thomae. (A) " Accipere usurajri pro pecunia mutuata est^ secuudum se injustum.7" Ad quod probandum, asserit, post Aristotelem,pecuniam principaliter

2 Epist. 38 ad Anthemium, Migne, LXXVII, col. 973.

4 Decret. Grat., 2a p., causa XIV, p. 3-4, p. 734-738, ed. Friedberg. s Decretal. lib. V, tit. XVIII, p. 811 -81 6, ed. Friedberg.

esse inventam ad commutationes faciendas, et ita praecipuum pecuniae usum esse ipsius consumptionem; agit proinde de mutuo ad consumplionem, non ad commercium destinato. Quo posito, sic probat suam thesim : (a) Si fenus pro pecunia accipitur, venditur id quod non est, scilicet usus rei qui non distinguitur ab ipsa re; seu, aliis verbis duplex compensatio pro eadem re exigitur : una quidem, restitutio aequalis rei; altera vero, pretium usiis, quod usura dicitur; quod est injustum. Nam, in rebus consumptibilibus, non debet seorsum computari usus rei a re ipsa, sed cuicumque conceditur usus, ex hoc ipso conceditur res; si igitur, praeter sortem, aliquod fenus exigatur, injuste venditur usus rei, quasi esset ab ipsa re distinctus; sicut injuste ageret qui, postquam vendidit vinum justo pretio, vellet iterum vini usum seorsim vendere. (b) Caeteroquin pecunia, quae principalitcr est medium commutationis, sterilis est, ideoquepro ejus usu nil accipi potest.

879. (B) Per accidens autem aliquod lucrum ex pecunia mutuata percipi valet : (a) " Si quis concederet pecuniam signatam ad ostentatione?n vel ad ponendum loco pignoris ; et talem usum pecunige licite homo vendere potest.1 " Tunc enim pecunia non destinatur ad consumptionem, sed ad alium usum, ex quo lucrum legitimeaccipitur. (b) ' ' Ille qui mutuum dat, potest absque peccato in pactum deducere cum eo qui mutuum accipit, i-ecompensationem damni, per quod subtrahitur sibi aliquid quod debet habere; hoc enim non est vendere usum pecuniae,sed damnum vitare.2 " En origo tituli extrinseci,quod postea vocatum est damnum emergens. (c) " Qui committit pecuniam suam vel mercatori vel artifici per modum societatis cujusdam, non transfert dominium pecuniae suae in illum, sed remanet ejus; ita quod cum periculo ipsius mercator de ea negotiatur, vel artifex operatur; et ideo sic licite potest partem lucri inde provenientis expetere, tanquam de re sua.3 " Seu, aliis verbis, qui contractiun societatis init cum mercatore et artifice, mutuans pecuniam ut hic cum ea negotietur vel operetur, aliquod lucrum licite percipit, quia retinet dominium pecuniae, atque subit periculum sortis.

880. 20 Conciliorum decreta. Quibus expositis, melius intelligi possunt Canones Conciliorum hujus temporis. Cum enim Medio ^Evo industria et commercium non multum florerent, pecunia mutuo tradebatur, plerumque saltem, non ad res novas producendas, sed ad consumptionem^ indi-

•yvV*

g-entibus, et saepe cum maximo au6tario (15 et 20 %)* : unde mirum non est usuram fuisse stri<5te prohibitam. Ita Concil. Lateranense ///(1179) ait usuras esse utriusque Testamenti paginis condemnatas, et usurarios excommunicatione ple6lit.2 Lugdunense II (1274) prohibet insuper ne domus locentur alienigenis volentibus eas conduceread usuras exercendas.3 Viennense autem (131 1), post renovatas excommunicationes antea latas, damnat etiam errorem eorum qui pertinaciter asserunt usuram non esse peccatum : " Si quis in illum errorem inciderit, ut pertinaciter affirmare praesumat, exercere usuras non esse peccatum, decernimus eum velut haereticum puniendum.4" Non ibi definitur utrum usura sit peccatum contra justitiam an contra caritatem, utrum contra legem naturalem an contra legem positivam. Neque pariterdeclaratur quid sit usura; sed postea,inConcil. Lateranensi ^(1550), hoec notio tradita fuit, quae definitioni Viennensis Concilii accommodari potest : " Ea propria est usurarum interpretatio, quando videlicet ex usu rei, quae non germinat, nullo labore, nullo sumptu, nullove periculo lucrum fuetusque conquiri studetur. 5" Quapropter prohibitas usuras non exercet qui lucrum accipit ex re quae frugifera est, aut alicui periculo sortis exponitur. — Circa finem saec. XVI, Sixtus V reprobat " usurarum voraginem, Deo hominibusque odiosam, sacris canonibus damnatam et christianae caritati contrariam.6 "

881. Multi quidem hodierni scriptores vitio vertunt Scholasticis et Conciliis, quod leges ceconomicas ignoraverint et, usurarum prohibitione, industriae commerciique progressum retardaverint. — Animadvertimus imprimis errorem, de quo insimulantur, non esse moralem, sed ceconomicum; putabant siquidem pecuniam esse sterikm, et exinde inferebant nullum fenus ex pecunia mutuatajte? se accipi posse : quod principium verum est, si revera pecunia sit omnino sterilis. Prseterea error facli, qui eis tribuitur, facile excusari potest. Nam pecunia in se est vere sterilis, nec fit fcecunda

1 " Du XIIe au XIVe siecle, on cite en France et en Angleterre, de la part des Lombards et des Juifs, le taux de 20 p. 100. Philippe IV, de France, fixe a 20 p. 100 1'interet maximum, et l'abaisse a 15 p. 100 pour les foires de Champagne. " (P. Leroy-Beaulieu ',Traitd,t. II,p. 148.)

4 Ap. Denzinger, n. 407. — s Ap. Defizing., n. C23. 6 Bullar., p. 4, t. 4, p. 263.

nisi quando vertitur in res frugiferas. Jamvero Medio-^Rvo valde difticile erat, propter oeconomicas conditiones illius temporis, pecu- ^-^-^ niam vertere in res frugiferas : fundi scilicet oegre comparari poterant, propter systema quod vocant feodale, industri?e erant locales et opificum consociationibus reservatse, commercium nonnisi a paucis exercebatur, scMicetJudceis et Lombardis; mirum igitur non est pecuniam tanquam sterilem communiter habitam fuisse.1

Caeteroquin, si hac prohibitione Ecclesia aliquomodoprogressum commercii retardaverit, agriculturae necnon parvis industriis favit, et opificum dignitati atque felicitati non parum contulit. Aliunde contraclu societatis, aliisque hujusmodi pa6tis industrise evolutioni satis cautum est, usqucdum inventio machinarum orturn dederit novo rerum statui, novreque mutui fprmse quae contraclus crediti vocatur.

882. 30 Mitigatio disciplinae circa usuras. Jam a saeculp _XV mitior disciplina pedetentim vigere inccepit. (A) Primum quidem instituti sunt Montes pietatis (Montsde-piete, Funds of piety), in quibus colligebantur pecuniae aliaeque res fungibiles quae pauperibus mutuo tradebantur, mediante aliquo pignore et moderato auctario. Jamvero Concil. Lateranense V (15 15) solemniter declaravit licitos et meritorios esse hos montes " in quibus pro eorum impensis et indemnitate aliquid moderatum ad solas ministrorum impensas et aliarum rerum ad illorum conservationem, ut praefertur, pertinentium, pro eorum indemnitate duntaxat, ultra sortem absque lucro eorumdem Montium accipitur. " Ex quo etiam faclum est ut opulenti mercatores, praesertim Lombardi, a principibus obtinuerint licentiam moderatum

1 " Avecun marchetres etroit, sans outillage puissant et sans industrie aclive, alors que les grandes entreprises se reduisaient a la construclion des eglises et des forteresses feodales, les emplois produclifs de Pargent faisaient defaut. II n'y avait guere place, au moins au X1IC siecle et presque encore au XIIIe, que pour les prets k la consommation... La fixite de la propriete feodale et rimmobilite generale des conditions ecartaient meme ce que nous appelons aujourd'hui les emplois en immeubles. ;' (f. Rambaud, Histoire des doclrines econ., p. 39). De statu industriae et commercii, necnon de doclrinis oeconomicis Medii /Evi, cfr. W. f. Ashtey, An introduclion to english economic history and theory, London, 1892-1893; Ch. fourdain, Memoires sur les commencements de l'Economie polit. dans les e^coles du Moyen Age (Mem. Acad. Inscr. et B. L., t. 28,1874); L. Cossa, Di alcunistudii recente sulle teorie economiche nel Medio Evo, Milano, 1876; Espinas, Histoire des doclrines econom., Paris, s. d., p. 72-119; V. Bratits, Les Theories economiques auxXIII6 et XIVe siecles, Louvain, 1895.

lucrum ex mutuo percipiendi, prout fiebat in Montibus pietatis. Et ita pauperum necessitatibus cautum est

883. (B) Postea, etiam quoad divites, prseter contractum societatis (supra, n. 879) recognitus est contraclus censualis, vi cujus acquirebatur jus percipiendae annuse pensionis primum quidem ex refrugifera alienata, deinde etiam ex pecunia alteri traditd. Talis contraclus differebat quidem a mutuo, quia pecunia in perpetuum alteri tradebatur, ea lege ut census annuus {rente annuelle) solveretur; sed, quando stipulabatur censum redi??iibile??i fore, reipsa vix ille contractus a mutuo oneroso distinguebatur. Quare a Pio ^(1569) reprobatus fuit; nihilominus ut legitimus a non paucis theologis et canonistis habitus est.1

884. (C) Pariter tituli extrinseci, ex quibus legitime accipi potest fenus e mutuata pecunia, multiplicari cceperunt; videlicet admittebatur non solum dainnum emerge?is (supra, n. 879), sed etiam lucruvi cessans, quod videlicet verificatur quando mutuans amittit occasionem lucrandi, quatenus cum pecunia sua volebat censum vel agrum fructiferum emere, aut licite negotiari; necnon periculum sortis, quatenus legitime timetur ne pecunia mutuata amittatur.

(D) Mox consuetudine ac lege civili invaluit mos, saec. XVI, moderatum foznus (5%) accipiendi, tanquam ab usurd distinctum; quod quidem ut legitimum agnovit Pichler, S. J., propter bonum publicum. — Insuper, crescentibus opportunitatibus pecunia utendi ad negotiationem,non pauci theologi docuerunt licere cuilibet mercatori auclarium exigere pro mutuo, tamquam pretium obligationis carendipecunid pro certo tempore, etiamsi nullum lucrum reipsa inde cessaret.

885. (E) A multis pariter tanquam licitus agnitus est trinus contraclus, ita diclus quia triplex in eo includebatur pactum : contractus societatis, contraclus assecuratio?iis sortis et contraclus assecurationis lucri. Videlicet Petrus et Joannes societatem ineunt negotiationis, in quam Petrus confert 1000 aureos, et Joannessuas operas : Petrus sperat ex hoc 200 aureos lucrari; en contraclus societatis. Petrus autem, qui non vult sortem periclitari, Joanni offert 50 aureos ut sortem assecuret : en contraclus assecurationis sortis. Quia vero lucrum certum minus praefert lucro majori incerto, Joanni vendit spem lucrandi 200 aureos pro 100 aureis : en contractus assecurationislucri. Finita, igitur negotiatione, Petrus accipiet 50 aureos. Jamvero facile intelligiturhac agendi ratione accipi pro pecuniafenus 5%.

Merito autem reprobatus est contractus mohatra, quo, sub specie venditionis-emptionis, immoderatse percipiebantur usurae 2

1 Historiam hujus contractus censualis delineavit Tho?nassin, op. cit.,

2 Contractus sic initur : Petrus, centum aureis indigens, illos a

Joanne mutuari cupit; hic denegat mutuum, sed Petro merces offert

Dk GONTRAGTIBUS IN SPECIE. 407

V. Modernorum theoriae de mutuo,

886. i° Protestantium theoriae. Primi mutui onerosi defensores fuere Calvinus et Mo/inceus (Dumou/in), qui non paucos habuerunt asseclas.

(A) Calvinus (i 509-1564) docebat non omnem usuram essepeccatum, sed solum eam quae caritati erga miseros adversatur, aut justitia opponitur, utpote immodicum fenus exigens. Textus enim Scripturce superius allati solos Jud?eos respiciunt; ratio autem ostendit usuram esse legitimam, quia pecunia non est sterilis, sed est virtualiter fcecunda, quatenus cum ea comparari possunt res frugiferae. x Quem secuti sunt CEco/ampadius, Viretus ac Rivetus.

(B) Molinmts (1500-1566), celeberrimus jurisperitus Parisiensis, asserebat pecuniam mutuandam esse quidem pauperibus absque ullo fcenore, sed ex mutuo negoiiatoribus concesso legitime percipi moderatam usuram; ad bonum enim publicum requiritur utnegotiatores pecuniam mutuari possint; porrohancobtinere nequibunt, nisi aliquod auclarium solvant.2

(C) Groiius contendebat jure naturali moderatam usuram licere, sed fassus est eam jure divino prohiberi. 3 — Pufendorf teneb&t eam licere jure tum naturali tum divino : " Etsi enim nummus non gignat alterum, tamen postquam in eumdem pretium eminens fuit collatum, medianteindustria hominumredditur utique fcecundissimus, comparatis pro eo rebus naturaliter et civiliter fruCtiferis. 4 — Saimasius (C/aude de Saumaise, 1 588-1658) censebat pecuniam /ocari posse, seu pecunice usum esse vendibilem, sicuti usum omnium rerum fsecundarum : pecunia enim, sicut ager, humana industria redditur fertilis. 5.

887. 20 CEconomistarum theoriae. Scriptores multi, qui rei politicae et ceconomicae operam dederunt,generatimdoce- credito vendendas summo pretio, v. g. centum et decem aureis, cum pacto ut Petrus Joanni easdem merces statim retrovendat inflmo pretio, v. g. centum aureis; ita Petrus obtinet quidemcentum aureos, sed, post annum elapsum, reddet centum et decem.

1 Doclrinas suas exposuit in Commejit. ad Ezechielem, et in Epist. ad (Ecotampadium; cfr. Eavre, op. cit., p. 127-129; Bohm-Bawerk, op. cit., t. I, p. 32-34.

2 Traclatus contracluum et usurarum redituumque pecunia constitutorum, 1546; cfr. Favre, op. cit., p. 130-145; Bohm-Bawerk, op. cit., t. I, p. 34-38.

3 De Jure belli ac pacis, lib. II, cap. XII, § 20-23; Commentar. in Lucam, VI, 35; cfr. Favre, p. 158-161.

5 Salmasius, De usuris, 1638; De modo usurarum, 1639; Dissertatio de fcenore trapezitico, 1640; Diatriba de mutuo, 1640; cfr. Favre^ p. 148-153; Bohm-Bawerk, I, p. 41-47.

bant moderatam usuram necessariam esse, — ideoque legitimam — ad bonum publicum, praesertim vero ad res commerciales.

Ita Montesquieu (1689-1755) tradebat negotiationem impossibilem fore absque mutuo oneroso1; idem docebant Condillac2 (1715-1780) et Turgot, qui praeterea addebat pecuniam esse fcecundam, quatenus est veluti capitale, quod ad res novas producendas multum inservit3; necnon Bentham, qui contendit auctarii quotitatem non lege, sed libera pasciscentiumconventionedefiniendamesse.4

888. 30 Quorumdam theologorum opiniones. Ouibus argumentis moti, nonnujli catholici theologi mitiorem doctrinam de usuratradere coeperunt; ita, inter alios,y^. Gibalinus, S. J., qui aperte liceitatem trini contraclus propugnavit5; — Maignan, ex Ordine Minimorum, qui tanquam licitum agnoscit contra6lum commisscz pecunice, " quo propriam quis pecuniam, retento sibi proprietatis in eam dominio, proindeque repetendam, tradit ad negotiandum non sua, sed aliena mediante opera et industria ad id conducta, cum pa£to vindicandi quidem sibi partem unam lucri mediocrem, judicio prudentum determinandam6; — Le Correur, presbyter Parisiensis7, qui duplex mutuum distinguit : alterum, quo res datur in consumptionem, alterum quo datur in negotiationem; jamvero lucrum ex priori, utpote ex re sterili, perceptum, est usurarium,sed lucrum ex posteriori acceptum licitum est, quia res datur in usum pretio aestimabilem; — Scipio Maffei, qui docet usuram esse quidem injustam, quando lucrum exigitur ultra modum legibus determinatum, vel a pau-

2 Condittac, Le commerce et le gouvernement, ch. 18; cfr. Favre, p. 224-226.

3 Turgot, Memoire surles prets d'argent, presente au Conseil d'Etat en 1769.

4 Bentkam, Defense ofusury, 1787, gallice : Lettres sur 1'usure, 1787; cf. Favre, p. 232-237.

s Gibati?ius, De usuris, commerciis, deque aequitate et usu fori Lugdunensis, Lugduni, 1656.

6 Maignan, De usu licito pecuniae, Tolosas, 1673, P* 42- Idem fere docuit P. de Calonia, ejusdem Ordinis. Eclaircissement sur le ldgitime commerce des interets, Lyon, 1676; cfr. Carriere, III, n. 11 14, not. 1.

7 Le Correur, Traite' de la pratique des billets entre les ntfgociants, Mons, 1684.

peribus; sed licitum esse lucrum moderatum a divitibus perceptum,qui mutuum postulant ad fortunam amplificandam.1

VI. Doctrina Benedicti XIV et Rom. Congregationum de mutuo.

889. i° Encyclica " Vix pervenit ". Cum animi in Ecclesia, et praesertim in Italia, his variis opinionibus et controversiis maxime permoverentur, Beuediclus AVFcongressum thcologorum instituit ad rem penitus expendendam, eorumque conclusiones promulgavit in Encycl. Vix pervenit, 1 nov. 1745, quam ad omnes Italiae episcopos misit 2. Hac in Epistola, noluit, ut ipse declarat, aliquid decernere de illis contractibus, " pro quibus Theologi et Canonum interpretes in diversas abeunt sententias," sed certam de usuris doclrinam constitnere. Hsec autem doctrina quinque propositionibus continetur, quas breviter contrahimus 3.

890. Usura in eo reposita est quod quis ex ipso ?nutuo, quod sua natura tantumdem duntaxat reddi postulat quantum yeceptum est, plus sibi reddi velit, quam est receptum, ideoque ultra sortem lucrum aliquod, vi ipsius mutui, sibi deberi contendat : quod illicitum et usurarium est.

891. Neque usura legitima fieri potest ex eo quod lucrum sit moderatum, vel a divite exigatur,vel ab eo qui pecuniam impensurus est ad fortunas suas anipliandas, vel novis coemendis praediis, vel quae-

1 Maffei, DelP impiego del Danero, 1744; gallice : De 1'emploi de 1'argent, par M. le marquis de Maffei, Avignon, 1787. — Maffei librum suum Beneditlo XIV dicaverat, sed nihil ostendit Pontifici hanc dedicationem placuisse; caeteroquin, post editam Encycl. Vix perven.it, nil retraclavit, sed in secunda editione declaravit doclrinam Encyclicae minime suis theoriis adversari.

2 De vi doctrinali hujus Encyclicae multum disputatur; alii siquidem tenent eam esse infallibilem definitionem; alii vero judicium doclrinale gravissimi momenti, sed non infallibile. Ad rem Vermesch, S. J., n. 360, p. 458 : " Observes tamen litteras istas missas fuisse ad solos Italiae episcopos. Diu post quidem, 29 Jul. 1836, S. Officium, approbante Gregorio XVI, obiter declarasse videtur litteras respicere Ecclesiam universalem. Non ideo tamen potuere hae litterae evadere infallibilis definitio. Quare gravissimam quidem, non tamen summam, existimamus ipsis inesse auctoritatem." Pariter E. Van Roey, op. cit, p. 44, not. 1, scribit hanc " non esse locutionem ex cathedrd, imo potius formam quasi referre decreti alicujus Congregationis, speciali quidem et solemniori modo a S. Pontifice approbati, et ab ipso auctoritate promulgati."

stuosis agitandis negotiis; vi mutui ipsius nihil percipi potest, et si quis lucrum acceperit, restituendo erit obnoxius.

3. Attamen cum mutui contractu concurrere possunt tituli extrinseci, ex quibus justa consurgat causa quiddam amplius supra sortem exigendi. — Potest pariter pecunia per alios contradus a mutuo diversos recte collocari et impendi, sive ad proventus sibi annuos conquirendos, sive etiam ad licitam mercaturam et negotiationem exercendam, honestaque lucra inde percipienda.

4. In his variis contraclibus servari debet aequalitas; secus injustitia committitur et obligatio adest restituendi; servata autem sequalitate, multiplex remanet licitus modus frucluosam negotiationem ad publicum commodum conservandi ac frequentandi.

5. Falso et temere asseritur reperiri semper ac prcesto ubique esse simul cum mutuo titulos alios legitimos, vel alios justos contraclus, quibus liceat auclarium moderatum ultra sortem exigere. Nam in multis casibus tenetur homo simplici ac nudo mutuo alteri gratuito succurrere, juxta illud ' : " Volenti mutuari a te ne avertaris "

6. 20 ControversiaD post Encyclicam. Haec epistola liti finem non imposuit. Maffei, in nova editione sui operis, dicebat se in antecessum docuisse quidquid Pontifex tradebat, non vero docuisse quidquid in ea reprobabatur, — P. Grangier triplicem contraclum propugnare non desinebat2; — De la Forest, parochus Lugdunensis, contendebat in mutuo negotiationis non admitti usuram 3; — Beurrey, presbyter Rupellensis, dicebat pecu niam locari posse tanquam rem frugiferam 4. Initio saec. XIX, duo praesertim viri moderatum fenus e mutuo commerciali legitime percipi posse contenderunt : Card. de la Luzerne, qui exponit pecuniam mutuo alteri tradi posse ob tnplicem finem, ad consumptionem, ad conservationem, vel ad incrementum : in primo casuadest mutuum proprie diclum, ex quo non potest legitime percipi usura; in secundo et tertio casu, adest contracftus crediti commercialis, ex quo moderatum fenus legitime accipitur5; — Mastrofini, quiostendere conatus est facultatem concessam mutuatario aliquid lucrandi,

2 Examen theologique sur la societe' du pret a rente, Paris, 1741 quod opus confutavit Lecoq, praepositus generalis Eudistarum, Dissert. theologique sur 1'usure, Rouen, 1767.

3 Traite de l'usure et des interets, Cologne et Paris, 1769, 1776; quod confutavit P. Carpuac, Minor. Convent., Examen et refutation du Tr. de PUsure, Avignon, 1779.

4 La question de 1'usure eclaircie, Paris, 1786; quod impugnavit Rouga?ic, Les nouveaux patrons de 1'usure refutes, 1789.

5 Dissertation sur le pret de commerce, Dijon, 1823; quod impugnavit Bouyo?i, canonicus Claromontensis, Examen du systeme de feu Mgr le Card. de la Luzerne sur le Pret de commerce, Clermont, 1826.

-■<--< mediante usu pecuni?e mutuatae, esse pretio aestimabilem, proinde que legitimum titulum aliquod auclarium accipiendi \