Nn. 891–936

891. 30 Romanarum Congregationum responsa.

(A) Usque ad annum 1830, SS. Congregationes, de mutuo interrogatae, respondebant, ad mentem Benedicli XIV, non licere auclarium percipere vi mufui, sed solum vi tituli extrinseci, videlicet ratione periculi sortis, lucri ccssantis et damni emergentis. Ita v. g., an 1645, ad Miss. Sinensesresponsum est : " Ratione mutui, immediate et pr?ecise, nihilesseaccipiendum ultrasortem principalem; si vero aliquid accipiant ratione periculi probabiliter imminentis, ... non esse inquietandos, dummodo habeatur ratio qualitatis periculi et probabilitatis ejusdem"; ibidem additur aliquid accipi posse ratione lucri cessantis et damni emergentis2.

892. (B) Ab anno 1830, longius processerunt SS. Congregationes : (a) S. Officiiwi, interrogatum ab episcopo Rhedonensi utrum probari possit agendi ratio confessariorum qui absolutionem non denegabant pcenitentibus lucrum percipientibus e pecunia negotiatoribus mutuo datd, respondit, 18 augusti 1830, "eos non esse inquietandos"; (b) S^Paznitentiaria, 16 sept. 1830, declaravit non esse inquietandos presbyteros qui contendunt licitum esse percipere auclarium quinque pro centum solius vi legis Pri?icipis absque alio titulo; (c) Eadem Cong. respondit, 11 nov. 183 1, durius et severius se gerere confessarium qui denegat absolutionem poenitentibus qui lucrum percipiebant e mutuo, solotitulolegiscivilis; (d) S. Officium declaravit, 17 jan. 1838, poenitentes qui moderatum lucrum solo legis titulo ex mutuo dubid vel mala flde perceperunt, absolvi sacramentaliter posse, nullo imposito restitutionis onere. — Partem praecipuam horum documentorum hic subjicimus.

893. Pius VIII, in audientia Assessoris S- Officii, ad dubia Episcopi Rhedonensis : — " Episcopus Rhedonensis in Galliaexponit Sacrae Congregationi Inquisitionis, non eamdem esse Confessariorum suse dicecesis sententiam de lucro percepto ex pecunia negotiatoribus mutuo data, ut ea ditescant.

De sensu epistolse encyclicae Vix pervenit acriter disputatur. Ex utraque parte momenta afferuntur ad tuendam eam quam quisque amplexus est sententiam, tali lucro faventem, aut contrariam. Inde querelae, dissensiones, denegatio sacramentorum plerisque negotia-

1 LeUsure, libri tre, Roma, 1831; quod confutatum est in sequentibus operibus : Osservazioni pacifiche sopra di un'opera intitolata,Le Usure, Roma, 1834; Reponse au livre de Mastrofini, par Moralet, pr. du dioc. d'Annecy, Lion, 1836; cfr. Pages, Dissertation sur le Pret a interet t. II, Lyon, 1838.

2Ap. Colleclatiea S. C. de Propag. Fide, n. 2118; ibid. n. 2119-2143 invenies prnecipua Congregationum responsa; cfr. Bucceroni, Enchiridion, n. 853 sq.,863 sq.

toribus isti ditescendi modo inhaerentibus, et innumera damna animarum.

Ut animarum damnis occurrant, nonnulli Confessarii mediam inter utramque sententiam viam se posse tenere arbitrantur. Si quis ipsos consulat de istiusmodi lucro, illum ab eo deterrere conantur. Si pcenitens perseveret in consilio pecuniam mutuo dandi negotiatoribus, et obiiciat sententiam tali mutuo faventem multos habere patronos, et insuper non fuisse damnatam a sancta Sede non semel ea, de re consulta; tunc isti Confessarii exigunt, ut pcenitens promittat se filiali obedientia obtemperaturum judicio summi Pontificis, si interccdat, qualecumque sit : nec,hac promissione obtenta, absolutionem denegant, quanWis probabiliorem credant opinionem contrariam tali mutuo. Si poenitens non confiteatur de lucro ex pecunia sic mutuo data, et videatur in bona fide, isti Confessarii, etiamsi aliunde noverint ab eo perceptum esse aut etiam nunc percipi istiusmodi lucrum, eum absolvunt, nullaea. de re interrogatione facla, quando timent ne pcenitens admonitus restituere aut a tali lucro abstinere recuset. Inquirit ergo diclus Episcopus Rhedonensis : /. Utrum possit horum posteriorum Confessariorum agendi rationem probare. II. Utrum alios Confessarios rigidiores ipsum adeuntes, consulendi causd, possit horiari, ut istorum agendi rationem sequantur, donec sancla Sedes expressum ed de qucestione judiciuni ferat. — C. L. Episcopus Rhedonensis.

Feria IV, die 18. Augusti 1830, Sanclissimus Dominus noster Pius divina providentia Papa VIII, in solita audientia. R. P. D. Assessori S. Officii impertita, audita relatione superiorum dubiorum una cum voto eminentissimorum DD. Cardinalium Inquisitorum Generalium, respondit : Ad I. Non esse inquietandos. Ad II. Provisum in primo."

894. S. Pcenitentiaria ad dubia D. Denavit, Professoris theologiae in Seminario S. Irensei Lugdunensi : — " Quando Sacrse Pcenitentiariae dubia circa materiam usurae proponuntur, semper remittit ad doclrinam Summi Pontificis Benedicl:i XIV, quae revera sat clara et perspicua est pro iis qui bona, fide eam perscrutari volunt.

Attamen sunt quidam Presbyteri, qui contendunt licitum esse percipere auctarium quinque pro centum solius vi legis Principis absque alio titulo vel damni emergentis vel lucri cessantis : quia, inquiunt, lex Principis est titulus legitimus, cum transferat dominium auctarii sicut transfert dominium in praescriptione : et sic prorsus annihilant legem divinam et legem ecclesiasticam, quae usuras prohibet.

Quare infrascriptus Orator humiliter supplicat, ut sequentia dubia solvantur : /. Utrum possit in conscientid denegare absolutione??i presbyteris prcefatis. II. Utrum debeat. — Lugduni, 25 Maii 1830. Denavii professor.

Sacra Pcenitentiaria, diligenter ac mature perpensis dubiis propositis, respondendum censuit : Presbyteros, de quibus agitur, ?wti

DE CONTRACTlBUS IN SPECIE. 413 esse inquietandos quousque sancla Sedes definitivam decisionem emiserit, cui parati sint se subiicere; adeoque nihil obstare eorum absolutioni in sacramento Painitentice. Datum Romae, in Pcenitentiaria. die 16. Septembris 1830."

895. Sacra Pcenitentiaria ad nova quaesita D. Denavit professoris : — "Ad sacram Pcenitentiariam iterum exponit orator infrascriptus : E responso sacrae Poenitentiariae ad oratorem infrascriptum directo die 16 Septembris 1830, absolvendi sunt presbyteri, qui contendunt legem Principis esse titulum sufficientem et legitimum aliquid percipiendi ultra sortem in mutuo absque alio tituloa Theologis communiter admisso, donec sancla Sedes definitivam decisionem emiserit, cui parati sint se subiicere : et huic responso humiliter et libenter acquiesco. Attamen, salvo sacrae Pcenitentiariae responso praefato, consultis auctoribus probatis, et attenta do6trina omnium fere Seminariorum Galliae, ac praesertim eorum quae a presbyteris Congregationis sancli Sulpitii diriguntur, sententia quae reiicit titulum legis civilis tamquam insufficientem videtur longe probabilior, securior et sola in praxi tenenda, donec sancla Sedes definierit. Quapropter fidelibus, qui a me consilium petunt utrum possint auctarium percipere ex mutuo, et qui nullum habent titulum a Theologis communiter admissum praeter titulum legis civilis, respondeo, eos non posse praefatum auctarium exigere, et denego absolutionem sacramentalem si exigant. Pariter denego absolutionem iis, qui, perceptis hujuscemodi usuris, id est vi solius tituli legis, nolunt restituere. Quaeritur : /. Utrum durius et severius me habeam erga huiuscemodi fideles. II. Qucc agendi ratio in praxi tenenda ergafideles, donec sancla Sedes definitivam sententiam emiserit. Lugduni, 24 Septembns 1831. Denavit Professor.

Sacra Pcenitentiaria, perpensis dubiis, quae ab oratore proponuntur, respondit : Ad I. Affirmative : quandoquidem ex dato a sacrd Poenitentiarid responso liquet, fideles hujusmodi, qui bona fide ita se gerutit, non esse inquietandos. Ad II. Provisum in primo : unde orator priori sacrce Pcenitentiarice responso sub die 16 Septembris 1830, sese in praxi conformare studeat. Datum Romae, in sacra Pcenitentiaria, die 11 Novembris 1831."

Ex his aliisque hujusmodi responsis, quaestio prac~tica jam soluta est, et lucrum moderatum percipi potest in omni casu, usquedum S. Sedes aliter judicaverit, salvis tame.n officiis caritatis, de quibus infra; sed expendenda manet qusestio speculativa.

VII. Hodiernae theoriae de mutuo.

896. Ad tres praecipuas reducuntur : Socialistarum, CEconomistarum, Theologorum.

i° Socialista:, cum Proudhoii, lassalle, K. Marx, contendunt nullum lucrum posse unquam ex necunia percipi; cum enim labor sit non solum primarius, sed unicus fons valoris, totus quantus valor producitur ad ipsos opifices pertinet; proinde auclarium, quod capitalistce tribuitur, injuste ipsi datur, cum operarium privet parte valoris ipsi debita1. — Quidam tamen admittunt aliquod moderatum fenus tamdiu legitimum esse quamdiu privatum dominium permanet.

897. 20 Ex adverso autem CEco?w??iistce, qui colleclivismum rejiciunt, non solum liceitatem fenoris ex mutuata pecunia agnoscunt, sed etiam ejus commoda et necessitatem, in statu hodiernae civilizationis, uno ore proclamant 2; de ratione tamen propter quam liceat auctarium percipere valde dissentiunt.

(A) Multi dicunt primariam causamy seu rationem cur ex pecunia mutuata auclarium accipi possit, esse fcecunditatem seu produclivitateni capitalis etpecunia?, quae naturam capitalis participat, quando ad novas res producendas concurrit. Tria videlicet ad productionem concurrunt : tiatura, seu naturales vires, — labor et capitale : mediante enim pecunia, statim comparari aut confici possunt machinae, materiae aliaque hujusmodi ex quibus vires humanae multiplicantur et vis producliva centuplum augetur. Jamvero si pecunia partem habet non mediocrem in rerum produclione, partem habere debet in lucro3.

(B) Alii vero dicunt hac pecuniae fecunditate non satis explicari auclarium, nisi addatur auctarium esse re??iuneratione??i usils pecuniae; haec enim non est per se productiva, sed solum ex humano labore; proinde non ipsa pecunia, sed pecuniae usus confert jus ad aliquod lucrum percipiendum; videlicet qui pecunia mutuata utitur, plura producit quam solus producere potuisset; proinde qui pecuniam mutuo tradidit, jus aliquod habet ad partem rerum confectarum 4.

898. (C) Quae tamen sententia non omnibus placuit; quare nonnul-

1 V. Modeste, Le pret k intdret, derniere forme de 1'esclavage. Quam theoriam exponit et confutat B'6h?n-Bawerk, t. II, p. 1-136; cfr. G. Ra??ibaud, Hist. des Doclrines economiques, p. 447-466. — Praeter socialistas, quidam ut illicitum ac bono societatis contrarium rejiciunt omne audlarium ex pecunia. perceptum : ita J. Moret, Du pret a interet ou des causes theologiques du socialisme, Paris, 1873; P. Lafteyre, Le Catholicisme social, Paris, s. d., t. II, p. 125-150.

2iP. Le?'oy-Beaulieu, Traite, II, p. 83-108; Gide, Principes d'Econ., p. 487-490.

3 Ita praecipue/. B. Say, Traitd d'Econ. Politique, Paris, 1803; Cours complet d'Econ. Pol., Paris, 1828-29; Lauderdale, An inquiryinto the nature and origin of public wealth, Edinburgh, 1804; quam theoriam exponit ac critice expendit Bdh?n-Bowerk, t. I, p. 135-243; t. II, p. 248-268.

4 Her??ian?i, Staatswirthschaftliche Untersuchungen, 1870; Menger, Griindsatze; cfr. Boh??i-Bawek, t. I, p. 244-343; t. 1 1, p. 198-200.

li aliam excogitaverunt theoriam, videlicet aliquam rcmuneraiionem capitalistis deberi, quia per aliquod tempus se privant vebus quibus frui possent, easque aliis voluntarie cedunt ut hi novas res conficere valeant; haec autem privatio, seu abstinentia, quatenus ad productionem aliquid confert, quamdam mercedem meretur. ■ Qui enim voluntarie se abstinet a fruitione alicujus pecunise, eamque alteri cedit, huic emolumentum, opportunitatem nempe aliquid lucrandi, confert quod est pretio Destimabile.

(D) Alii vero, pulantes unicuin valoris fontem esse humanum laborem, contendunt auclarium nihil aliud esse n'\s\ pretium laboris anteaflij videlicet pecunia, sicut capitale, est veluti labor alicui rei insertus et in ea veluti congelatus {travai/ cristaUise) ; quando igitur pecunia mutuo traditur, eo ipso aliquis labor alteri proestatur, qui sane aliqua mercede dignus est. 2 — Aliter tamen quidam scriptores Germani hanc theoriam proponunt; dicunt siquidem capitalistam esse quasi ministrum a societate ad bona producenda constitutum, cui proinde auclarium debetur ut merces laboris quasisocialis. 3

(E) Quas theorias ut insufficientes nonnulli rejiciunt, novamque proponunt, vi cujus auclarium legitimum evadit ex discrimine quod existit inter bona. proesentia et bon&futura; videlicet bOna prazseniia pluris valent, ceteris paribus, quam bona futura; ita v. g. centum nummi hic et nunc possessi merito pluris aestimanturquam centum nummi qui nonn\s\ post annum e/apsum possidebuntur; quapropter qui centum nummos hic et nunc alteri tradit, ealege ut sibi reddantur post annum, revera aliquid amittit si, anno elapso, nonnisi cen-

1 N. W. Senior, Outlines of the Science of Political Economy, London, 1836; Bastiat, Harmonies Economiques, p. 1 88-211 ; cfr. Bohm- Bawerky t. I, p. 344-373; t. II, p. 200-230. Quam theoriam sic deridebat Lassalle, Kapital und Arbeit, Berlin, 1864, p. 110 : " Le profit du capital est le salaire de 1'abstinence ! Heureux, inestimable mot ! Les millionnaires europeens sont des ascetes, des derviches indiens, des saints canonises ! Ils se tiennent sur une colonne, la mine pale, le corps penche, le bras tendu pour presenter le plateau dans lequel ils recueillent le salaire deleurs privations ! " (Ap. Bohm-Bawerh, I, 352). Haec sane lepida sunt; nihilominus pecunia, qua se privant capitalistae ad productionem augendam, plus aliis prodest, quam si voluptatibus inutiliter consumeretur.

2 J. Mill, Elements of Political Economy, London, 1821; M. Culloh, Principles of Polit. Economy, 1825; Courcelle-Seneuil, Traite d'Econ. Paris, 1858; cfr. Bohm-Bawerk, I, 374-384.

3 Schafie, Das gesellschaftliche System, der menschlichen Wirthschaft, 1873; Wagner, Allgemeine oder theoretische Volkswirthschaftslehere, 1879, I p. ; Stolzma?in, Die Sociale Kategorie in der Volkswirthschaftslehere, Berlin, 1896; — cfr. Bbhm-Bawerk, I, 384-394; II 230-248.

tum accipiat; ergo jus habet ad aliquid amplius consequendum : secus non servatur aequalitas r.

899. (F) Tandem quidam eclectici simul compcnunt plures ex his titulis, quo facilius auctarii legitimitatem demonstrent. Ita P. Leroy-Beaulieu putat fundamentum principale auctarii legitimi esse quidem pecunice productivitatem, sed simul ad id conferre discrimen inter bona. prcesentia atque futura, necnon privationem quam patitur creditor et periculum sortis, atque emotumentum quo fruitur debitor 2.

Ex quibus colligi potest rem esse satis intricatam, nec proinde sine injustitia carpi posse theologos antiquos, eo quod hodiernce scientiae ceconomicae principia ignoraverint : industriae et commercii evolutionem praevidere nequibant; aliunde, ex dictis, adhuc sub judice lis est.

900. Theologi hodierni varias, ante Codicem, tenebant sententias :

(a) Alii, Benedicti XIV vestigiis inhserentes, dicebant omne lucrum, ex ipso mutuo acceptum vi mutui, esse injustum, sed saepissime percipi posse lucrum moderatum, vi tituli extrinseci, v. g. ob periculum sortis speciale, damnum emergens, lucrum cessans, pcenam conventionalem.

(b) Quidam, cum Ballerini (n. 707-735) contendebant percipi non posse auctarium ex mutuo proprie dicto, sed ex Iocatione pecuniae.

(c) Plures etiam, post Lehmkuhl, putabant mutuum proprio sensu sumptum excludere jus ad usuram (1296), sed hodie transire generatim in locationem rei quasi-fruciiferaz (1314).

Hodie vero practice standum est solutioni quam Codex exhibet, c. 1543, de qua nunc dicendum est.

VIII. Doctrina tenenda et conclusiones practicaes. Dicemus : i° de mutuo in genere; 2° de mutuo pecuniario.

901. i° De Mutuo in genere haec tradit Codex (c. 1543) : "Si res fungibilis ita alicui detur ut ejus fiat et postea tantumdem in eodem genere instituatur, nihil lucri, ratione

1 Ita Bohm-Bawerk, t. p. 332 : " Le pret est un veritable echange de biens actuels contre des biens futurs. .. Les biens actuels possedent une valeur superieure a celle des biens futurs de meme sorte pris en quantite egale. En consequence et en regle generale, une quantite determinee de biens actuels ne peut etre acquise qu'^. 1'aide d'une somme plus considerable de biens futurs. "

2 P. Leroy-Beaulieu, Traite, II, p. 83-94; cfr. Bohm-Bawerk, II, p. 137-159. — 3 F. Cavattera, in Semaine sociale, 1921, p. 71-76.

ipsius contractiis, percipi potest. Sed in prjestatione rei fungibilis non est per se illicitum de lucro legali pacisci, nisi constet ipsum esse immoderatum, aut etiam de lucro majore, si justus ac proportionatus titulus suffragetur ". Explicatur et probatur per partes.

(a) Agitur de contractu vi cujus res fungibilis, et primo usu consumptibilis, sive physice, sive moraliter, v. g. dolium vini, alicui in dominium datur ea conditione ut restituatur res ejusdem generis in eadem quantitate, qualecumque nomen huic contractui imponatur.

Jamvero, vi talis contractds, nihil lucri percipi potest.

i) Constat ex jure naturali. Alicui enim non licet vendere quod suum non est. Atqui usus rei fungibilis alii datse ut ejus fiat et postea reddatur in eadem qualitate et quantitate non pertinet ad donatorem. Ergo donator ex illo usu non potest lucrum percipere.

Minor autem sic probatur. In re fungibili, usus non distinguitur a dominio; atqui dominium pertinet ad eum cui res data est; ergo etiam et usus. Cf. supra n. 878.

2. Constat ex jure ecclesiastico, ex variis nempe documentis quae jam allata sunt, praesertim ex Encyclica Benedicti XIV, Vix pervenit.

(b) Attamen in prcestatioite rei fungibilis non est per se illicitum de lucro legali moderato pacisci.

Acriter equidem disputatum est num lex civilis, deficientibus aliis titulis, valeret usuram reddere licitam. Ante Codicem, sententia affirmans probabilior videbatur et in praxi teneri poterat, prgesertim ex responsione S. C. de Propagandd Fide, 1873 : " Deficientibus aliis quibuslibet titulis. . . unum quoque legis civilis titulum ceu sufficientem in praxi haberi posse " '.

Codex vero per se licitam perhibet pactionem de pretio legali, quae praesumitur justa, nisi constet lucrum esse immoderatum; sed abstinet a formali explicatione istius liceitatis.

Ratio tamen videtur esse sequens juxta plures. Auctoritas civilis bonorum materialium dominium ab uno in alterum valide transferre potest ratione boni communis; atqui quando determinatur a lege lucrum aliquod occasione contractus de quo agitur, praesumitur ad bonum commune requiri translationem dominii ab uno ad alium, quae jam licita evadit.

(c) Imo, in prcestatione rei fungibiiis, non est per se illicitum de iucro majore pacisci, si justus ac proportiojiatus titutus suffragetur.

Qualis vero possit esse titulus justus et proportionatus, colligitur ex doctrina jam communiter admissa. et a vS". C. de Propagandd ride, anno 1873, his verbis confirmata : " Deficientibus aliis quibus-

1 Collect. de Propaganda Fide, n. 2140. Theol. Mor. III. — 14 libet titulis, cujusmodi sunt lucrum cessans, damnum emergens, atque periculum amittendae sortis vel assumendi insolitos labores pro sortis recuperatione ". Agitur nempe de privatione lucri quod mutuans habuisset si mutuum non dedisset, de detrimento quod mutuans in suis rebus patitur ratione mutui, de periculo speciali amittendae sortis vel assumendi extraordinarios labores pro sortis recuperatione. Quibus titulis additur etiam titulus pcence conventionalis, quo mutuatarius se obligat ad aliquid solvendum per modum pcense, si tempore praefixo sortem non reddiderit.

Jamvero, quando adsunt hi tituli extrinseci, ex aestimatione communi, mutuans jus habet ad aliquam compensationem pretio aestimabilem dummodo justam proportionem non excedat.

2° De mutuo pecuniario.

Quaestio de mutuo pecuniario ex principiis jam expositis theoretice solvitur. Sed quaeri potest num practice hodie semper adsit justus titulus pro lucro percipiendo. Jamvero haec nobis statuenda videntur.

902. (A) Hodie, ob peculiares cEconomicas societatis conditiones, pecunia est virtualiter et verefcecunda. x

Agitur proinde de hodiernis temporibus, non autem de praeteritis aut futuris, in quibus ceconomicae conditiones plane diversae esse possunt. Nec contendimus omnem pecuniam omni tempore fuisse fertilem, sed hodie, propter specialia adjuncta, esse virtualiter productivam. Pecunia siquidem per se sterilis est, quia nummi non generant nummos; sed virtualiter fcecunda dici potest, quia hodie statim, et absque ulla difficultate, converti potest in res fructuosas aut usus frugiferos. Quae quidem aptitudo ad lucratorios usus non pendet a speciali industrid singulorum utentium, sed ipsi pecunia? inest, prout nunc generatim consideratur. Quam facillime enim convertitur in agros feraces, domos ex quibus census legitimus percipitur, machinas et instrumenta ex quibus multum augetur vis productiva laboris. Si qui vero nolint propria pecunia hoc modo uti, ubique sunt societates agricolares, industriales et commerciales quae hanc pecuniam frugiferam reddere, pro moderato auctario, vehementer exoptant ; nec desunt Status, Civitates, Municipia quae capitalistas sollicite efflagitant ut pecunias sibi committere velint, pro moderato fcenore, ad bonum publicum promovendum.

Nec dicatur pecuniam concreditam esse solum occasionem} non

autem causam lucri, quod reipsa ex solo humano labore acquiritur. Verum est quidem nummos, absque hominis industria, otiosos manere et nihil ex se producere, sicut generatim ager non fert fructus sine cultura, nec instrumentum aliquid operatur sine manu artificis. Sed agricola, qui sapienter pecunia utitur ad fundos melius excolendos, artifex qui pecunia mutuata perfecliora instrumenta comparat, multo majus lucrum legitime faciunt, et quidem ex iis, quae pecuniae ope, consecuti sunt; pecunia igitur non est solum occasio, sed vere causa efficiens instrumentalis, saltem partialis, hujus incrementi, ac proinde jus aliquod ad partem lucri vindicare potest.

903. (B) Cum hodie pecunia sit virtualiter fecunda, licet ex ed moderatum fenus perciperey dummodo non agatur de mutuo caritativo (n. 905).

Qui enim alteri utendam tradit pecuniam, per determinatum tempus se privat opportunitate aliquod lucrum faciendi, et alteri confert emolumentum, quatenus ei praebet facultatem aliquid lucrandi; seu, aliis verbis, ex parte creditoris, adest lucrum cessans, dum ex parte debitoris adest opportunitas reditus suos augendi. Porro haec duo sunt quid pretio aestimabile, quod aliquam meretur mercedem. Olim titulus lucri cessantis satis raro occurrebat; hodie vero, data virtuali foecunditate pecuniae, universalis evasit.

904. (C) Contractus, quo pecunia alteri committitur, sub conditione alicujus auclarii moderati, non estproprie mutuum, neclocatio pecunice, sed coniraclus sui generis, qui dici potest contraflus crediti1.

(a) Non est quidem mutuum, quale a veteribus intelligebatur; juxta ipsos siquidem, in mutuo tradebatur res primo usu consumptibilis, quae nullo modo erat frugifera; dum hodie traditur res quae est virtualiter fcecunda; hinc antiquitus mutuum ex se gratuitum erat, dum hodie traditio pecuniae non fit nisi pro aliquo pretio.

(b) Non est locatio pecunice, quia in locatione res non alienatur, sed eadem omnino post aliquod tempus redditur; dum in casu nostro, pecunia vere alienatur, nec redditur nisi in aequivalenti.

(c) Sed est contractus sui generis, qui dici potest contractus crediti; revera hoc aut simili nomine jam apud peritos

rerum commercialium vocatur; et merito; nam qui pecuniam alteri tradit, vere huic rei suce usum concredit, ea lege ut, post determinatum tempus, reddatur tum res aequivalens rei commissae, tum aliqua merces pro usu rei virtualiter frugiferae. — Nec mirum est novum nomen requiri pro re nova; jamvero, data mutatione quae in rebus ceconomicis locum obtinuit, contractus novus, antiquis ignotus, sensim et sine sensu invaluit, qui novis subjacet regulis.

Et ita, ni fallimur, optime explicatur apparens discrepantia inter theologos veteres et recentes hac de re. Principia ethica eadem sunt hodie ac saeculis anteaclis; sed diversse sunt omnino ceconomicae conditiones. Tempore quo pecunia ut sterilis habebatur, verum erat dicere nullum auclarium percipi posseex mutuata pecunia vi mutui ipsius, sed solum vi tituli extrinseci. Sed hodie, cum pecunia virtualiter frugifera evaserit, non minus verum est dicere ex contraclu crediti, quo alteri traditur, legitime aliquod auclarium percipi posse, dummodo sit moderatum.

905. 20 Conclusiones practicae. (A) Nostris diebus, sicut tempore Christi, caritas exigere potest ut proximo, in gravi necessitate constituto, succurramus ope mutuigratuiti, quando nempe auctarium solvere nequit, et aliunde id facere valemus absque gravi incommodo. Ad rem BenediJJusJi. 1 V, cit. Encyclica : " Neminem enim id saltem latere potest, quod multis in casibus tenetur homo simplici ac nudo mutuo alteri succurrere, ipso praesertim Christo Domino docente : Volenti mutuari a te ne avertaris.1 " Ordinarie tamen non tenentur divites magnas pecuniae summas pauperibus mutuo tradere, propter periculum amittendi sortem, possuntque imitari S. Franciscum Salesium, qui pauperibus aut ditioribus mutuum petentibus parvam pecuniae summam donare solebat, et putabat talem agendi rationem sibi et aliis prodesse.

906. (B) Extra hos casus, licet ex creditd pecunid moderatum fenus accipere ; imo non per se prohibetur anatorismus seu conventio qua fenus debitum et nondum solutum producat novum auctarium {capitalisatia*rdes interets).

Fenus autem erit moderatum, si proportionetur periculo sortis, lucro cessanti, damno emergenti, aliisque circumstantiis temporum ac locorum, juxta communem proborum aesti-

DE CONTRAGTIBUS IN SPEGIE. 421 mationcm. Quare, ubi adest taxa legalis vel consuctudine defmita, huic standum est, nisi speciales adsint rationcs aliquid amplius pctendi, v. g. majus periculum amittendi sortem. — Rcprobandi sunt igitur ut injusiitice rei qui aliorum indigentia abutuntur ad immodicas usuras extorquendas.

Hodie, apud excultas Gentes, auclarium satis moderatum est (4-6%) etgradatim minus quotannis evadit, praesertim quando pecutuTvalde abundat, et aliunde bella non oriuntur in quibus inutiliter consumitur. ' Et sane optandum est ut auclarium adhuc decrescat; ita enim qui opibus carent, et aliunde ingenio, solertia atque aclivitate gaudent, pecuniam mutuando, poterunt res novas producere, non solum ad propriam utilitatem, sed ad Reipublicae bonum promovendum.

§ V. DE CONTRACTU SOCIETATIS2.

907. 1. Notio et species. i° Contraclus societatis ille est quo dno velplures se obligant adrem aliquam in commune conferendam, ut lucrum quod inde oriri potest cequd proportione inter se dividant.

Duo igitur elementa in eo reperiuntur : (a) aliqua res in communi posita, quae potest esse vel pecunia vel aliquod bonum mobile aut immobile, aut etiam aliqua opera, industria, aliquod creditum commerciale. Societas ita iniri potest ut ambo simul pecuniam et operam conferant, — vel unus operam et alter pecuniam; et quidem aequaliter vel inaequaliter.

(b) Aliquod lucrum inter socios (societaires) dividendum; hic est rlnis intentus, ut scilicet aliquod emolumentum percipiatur ac dividatur : quod potest esse sive pecunia, sive usus alicujus rei, sive intelle6luale aut morale beneficium. Necesse non est ut de faclo aliquod lucrum accipiatur, sed sufficit ut possit probabiliter percipi. Si vero adsint damna, aeque pariter socii ea subire debent.

908. 2° Hodie innumerae sunt societates, variisque regun-

1 De causis quae maxime influunt in diminutionem fenoris ingeniose disseiit P. Bicreau, La Diminution du revenu, Paris, 1893; cfr« P. Leroy-Beaulieu, Traite, II, p. 109-182.

2 Lugo, disp. XXX; Billuart, diss. V, art. 3; S.Aiphons., n. 904-910; Carriere, II, 851-900; Matres, lib. IV, n. 401-426; Ball. P., n. 884- 891; Genicot, n. 651 652.

tur regulis apud diversas gentes.i — Quae magis recepta sunt, exponemus.

(A) Societas potest esse universalis vel particularis : priorincommune confert universa bona praesentia et universos quaestus, aut solum omnes quaestus postea faciendos; posterior autem certas res determinatas, vel illarum usum, aut fructus ex eis percipiendos, vel determinatam negotiationem. Haec multo frequentior est quam societas universalis.

(B) Societates autem particulares alise sunt civiles et alise commerciales : priores ineuntur quidem ad lucrum faciendum, sed alio modo quam negotiatione; v. g. ad praedia emenda et excolenda, ad domos aedificandas, ad collegia instituenda et administranda, etc. ; commerciales autem dicuntur quse negotiationi dant operam.

(C) Sub alio respeclu, societates sunt : (a) colleclivo nomine designaicef quando duo vel plures socii sub communi personali nomine (raison sociale) agunt, ita ut quisque personaliter et in solidum teneatur de omnibus debitis societatis; ita, v. g. Desclee, Lefebvreet socii; (b) anonyma, quando socii non agunt proprio collectivo nomine, sed nomine societatis (Banque de France, Credit Lyonnais), ita ut non teneantur de debitis ultra portionem capitalis quam contulerunt aut conferre debuerunt. 3

909. II. Principia. Officia sociorum, sive inter se sive quoad alios, definiri debent tum ex lege civili, tum ex specialibus statutis cujuslibet societatis. Quapropter nonnisi generalia principia tradere possumus.

i° De obligationibus sociorum erga societatem. (A) Quilibet socius honeste et integre societati transferre debet ea omnia quae conferre promisit (apports), sive agatur de pecunia aut rebus, sive de industria et opera; secus, injustitiam committit et damnum illatum restituere tenetur. Si promissa sit pecunia, nec tradita fuerit, auclarium legale debetur.

(B) Socii non possunt nomine ipsius societatis agere, eamque obligare, nisi sub conditionibus a lege, statuto aut consuetudine determinatis; pariter uti nequeunt rebus societati propriis nisi modo praefinito. Si, contra leges et statuta,

1 Pro Gatlid, cfr. Cod. commerc, a. 18-64; Beeu/, Re'sume' de Droit Commercial, Paris, 1903, p. 26-108; Baudry-Laca?iti?ierie et lVani}De la-societe*, du pret, du depot, Paris, 1898.

3 Pro Ga/iid, vide leg. 24 juil. 1867, et ier aout 1893; Bau/ op. cit., p. 70-80; Houpin, Traite' general th^orique et pratique des societes civiles et commerciales, 3e ed., Paris, 1901.

DE GONTRAGTISUS IN SPEGIE. 423 societatis administrationi se immisceant, proprio nomine agunt et seipsos, non autem societatem, obligant.

(C) Administratores gerere debent res societatis tanquam proprias, communi saltem diligentia, proindeque damnum e culpabili incuria ortum adaequate compensare.

910. 2° De obligationibns sociorum inter se. (A) Partitio lucrorum fieri debet secundum aequitatis leges, id estproportionate ad ea quce quilibet socius societati contulit, attentis non solum pecuniis et rebus, sed etiam industriaet opera praestitis. Lucra autem computantur, deduclis impensis; quare fit etiam pariitio damnorum proportionate inter socios, si haec lucra superent. Attamen in multis societatibus, damna limitantur ad partem quae in communi collata est : ita praesertim in societatibus anonymis.

Generatim haec proportio lege et statutis particularibus determinatur, eique in conscientia standum est, nisi sit manifeste injusta. Ita iniqua esset conventio qua unus e sociis omnino excluditur a lucro; si quis autem omnino eximatur a damno, quamvis partem habeat in lucro, non adest societas proprie dicla, sed alius contractus, vi cujus ille qui operam prsestat, aleatoriam partem in lucro consequetur.

(B) Nidlus socius in proprios usus convertere potest communem pecuniam : haec enim ad ipsam societatem pertinet, non autem ad singulos socios, ante partitionem. Quare, si quod lucrum e fundo communi ablatum fuerit, absque mora restitui debet, cum auctario legali; praeterea compensanda sunt damna societati ex hoc capite illata, ut dictum est de injustp damnificatore et possessore malae fidei.

911. III. Praecipui modi quibus injustitia committitur in societatibus, prsesertim anonymis. x Hodie frequentes injustitiae committuntur in institutione ac gestione societatum, praesertim anonymarum, quas breviter recensere expedit, non solum ut de eis aequum judicium ferant confessarii, sed etiam ut cautiores sint qui cum his societatibus negotia transigunt.

i° In ipsa institutione societatum, (a) haud raro fundatores sibi tribuunt partem lucrorum quae valde superat ea quae societati contule-

1 Cfr. Cl.Jannet, Le Caoital, la Sp£culation et la Finance, Paris, 1892, p. 167-188.

runt, multum videlicet exaggerando valorem sivemT^z/quasin communi posuerunt, sive industrice et operaz quam prsestant aut praestare promittunt; sequum est sane ut qui cceptum aliquod excogitarunt, suaque industria societatem formaverunt, aliquam mercedem accipiant sive numerata pecunia, sive concessione jurium quse dicuntur parts defondateur1 ; sed in his omnibus, excedere non licet idquod, omnibus attentis, tanquam sequa retributio abhonestis viris habetur.

(b) Quando augetur capitale harum societatum, saepe administratores partem pecuniae a privatis subscriptse sibi retinent, et nonnisi dimidiam partem ad augendas societatis opes adhibent (quod dicitur wate?i?ig the stock, viettrede Veau dans le capitaiy : ex quo fit ut injuste reditus sociorum valde minuantur. — Quod frequenteretiam occurrit quando duae vel plures societates simul uniuntur ad novam constituendam, velad efformandum quod vocant trust.

912. (c) Quandoque etiam instituitur societas cum capitali ad rem prospere gerendam plane insufficienti; paulo post, societate jam ad ruinam vergente, fundatores aliam societatem, sive per se sive per alios, instituunt, quae vili pretio comparat omnes prioris societatis opes, magno cum detrimento eorum qui pecunias huic contulerant3.

(d) Injustitiae pariter rei sunt nummularii {oanquiers), qui his societatibus instituendis cooperantur, acliones et obligationes emittendo et vendendo pretio quod sciunt esse sequo majus4; ephemeridum direc~toress, qui pecuniamaccipiunt ad extollendum valorem harum societatum, quando prsevident leclores, his scriptis deceptos, damnum exinde passuros esse.

1 Ad remjannet, op. cit., p. 167 : " Les parts de fondateur (les defered shares, comme on les appelle en Angleterre), sont en soi fort legitimes, et, sous cette forme, il n'y a rien a objecler aux prelevements des fondateurs : ils representent la remundration legitime de la conception cVune affaire. Mais ces prelevements s'operent la plupart du temps sous forme de majoration des apports en nature, tels que immeubles, brevets d'invention, clienteles. " Ibidem affert exempla, et addit : " En dix affaires commerciales ou industrielles mises en adlions, le public a perdu plus de 84 millions ! "

2 " D'autres fois une societe deja existante accroit son capital, sous pretexte d'£tendre ses affaires, sans qu'un accroissement proportionnel des benefices en soit la consequence; on appelle cela, en Amerique, mettre de Veau dans le capitat." Cfr. Nettleton, Trusts or Competition, P- 54-56; Marti?i Saint-Leon, Cartells et Trusts, p. 119, 124-129.

5 " Lorsqu'en mars 1888, V Assura?ice Ji?ianciere mit en souscription, au prix de 250 fr. 1'un, 100 000 bons d'cpargne, le traite passd entre M. Boulan et M. Xau, publiciste, fixait a 2.850.000 fr., soit 28 fr. 50 par titre ou 1 1 fr. 40 pour 100 les frais de publicite. " (Jannet, op. cit., p. 171).

DE GONTRACTIBUS IN SPEGIE. 425

913. 2° In societatum gestione non paucre pariter committuntur fraudes : —

(a) Ad fiduciam plebis captandam, his socictatibus praeficiuntur viri politici aut nobites, qui negotiis societatis tempus et operam dare nequeunt aut nolunt, sive propter imperitiam, sive quia aliis negotiis jam praeoccupantur1 : quorum nominum auctoritate decepti, non pauci societati adhaerent et haud raro partem pecuniae commissae amittunt.

(b) Aliquando etiam lidem viri variarum societatum gestioni incumbunt, et mjuste uni prae altera favent.

(c) Frequenter etiam decipiuntur socii fraudulenta rerum expositione : prioribus annis distribuuntur lucra, quae revera facla non sunt idividendes ficlifs\ ut ita novi socii ad comparandas /«/*/« seu acliones majori pretio alliciantur; quo facio, paulo post, societas decociionem patitur.

His aliisque hujusmodi fraudibus injustitiacommittitur, etdamna injuste illata aeque compensari debent. — Caute igitur agant sacerdotes de his rebus judicando, nec suos parochianos imprudenter inducant ad tali vel tali societati adhaerendum, eo praetextu quod praeses de catholica religione bene meritus sit : experientia enim constat quosdam magni nominis umbra fuisse deceptos. Moneant insuper eosdem ne pecuniam conferant iis societatibus quae religioni aut bonis moribus adversantur : tunc enim cooperatores efficiuntur mali ab istis societatibus peracli.

Art. III. De contraclibus aleatoriis.

914. Contractus aleatorii, sic dicii ab alea (coupdede), ii sunt in quibus illud quod datur vel promittitur ab uno vel aiterutro contrahente, pendet ab incerto eventu. — Quandoque enim incertitudo existit solum quoad unum contrahentem, — ut in assecuratione, in qua unus rem certam solvit, dum alter ad incertum damnum reparandum se obligat; aliquando vero quod ab utroque praestandum est, ab alea pendet, ut in ludo. — Eventus autem potest esse incertus

1 " Senateurs et d^putes de droite, de gauche, du centre se jettent sur les socidtes financieres comme sur une proie : le titre d'ancien ministre vaut une place de president de conseil d'administration : le commun des deputes et des sdnateurs devient simplement administrateur. Ils sont bien deux ou trois cents dans ce cas, cherchant a se tailler quelque sinecure assez maigre par les profits directs qu'elle donne, mais que l'on espere devoir etre plus productive par les profits indirects, emissions a primes, participations dans les syndicats." (P. Leroy-Beaidieu, ap.fannet, op. cit., p. 176.)

duplici modo, vel quia est futurus, vel quia est ignotus, quamvis praesens aut praeteritus.

Ex quo sequitur contractum aleatorium multum differre a conditionato : hic siquidem non existit nisi adimpleta conditione, dum ille firmus et absolutus est, quamvis incertum sit utrum aut quisnam e contrahentibus aliquid praestare debeat.

Praecipui contractus aleatorii de quibus agendum est, sunt : i° assecuratio, in qua pro certo pretio jus acquiritur ad compensationem pro damno possibili; 2° ludus et sponsio, in quibus certum pretium victori tribuitur; 30 speculationes Bursce, quae ad ludum accedunt, quatenus lucrum determinatum aut indeterminatum uni e contrahentibus afferunt et damnum alteri.

§ I. De assecuratk

915. i° Notio, origo et liceitas. (A) Assecuratio est contraclus quo unus, pro certo pretio, se obligat ad compensanda damna quce alter ex involuntario casu pati potest. — Qui obligationem damnum compensandi in se suscipit, assecurans vel assecurator dicitur; alter vero assecuratus vocatur.

Materia hujus contraclus esse potest quidquid ex una parte est pretio aestimabile, et ex altera, alicui periculo subjacet. Ita assecurari solent naves et merces contra periculum naufragii, aedificia aut mobilia contra periculum incendii, segetes contra periculum grandinis, res fragiles contra periculum fra<5tionis, integritas membrorum contra mutilationem, vita contra periculum mortis, etc.

(B) Hujusmodi contraclus, antiquis fere ignotus, modernis temporibus institutus est, et hodie apud omnes gentes excultas maxime invaluit. Saeculo XIV, primum inductus est quoad merces transvehendas supra mare, quando videlicet maritimum commercium jam florere inccepit. Sjeculo XVII, Londini fundata est prima assecurationis societas contra incendia (1684); s?ec- XVIII, ejusdem

1 Lugo, disp. XXXI, n. 93-103; Carriere, III, n. 951-1011 ; Le/rmk., n. 1 131-1 135 ; Ball. P., n. 933-937 ; Genicot, n. 656-658 ; — pro jure civili . gallico : Alauzet, Traite general des Assurances, Paris, 1844 \ Agnel et de Corny, Manuel gen6ral des Assurances, Paris, 1900; — pro Americd : J. IV. May, The Law of Insurance, 4th ed. revised by Gould, Boston, 1900.

generis societas in Gallia instituta fuit2; soec. XIX, ubique, et quoad cujuslibet generis pericula, prodierunt innumerae fere societates hujusmodi.

916. (C) Antiquitus nonnulli theologi de liceitate hujus contractus dubitarunt, quia timebant ne aliquid usurarium prae se ferret ; sed hodic, melius inspecta. ejus natura, ejus legitimitas ab omnibus agnoscitur, dummodo serventur regulae infra exponendae. — Imo ejus socialem utilitatem ncmo est qui non videat. Ad bonum enim publicum refert ut prcevideantur et prcecaveantur damna quae ex fortuito casu occurrere possunt ; secus industria, et commercium in suo progressu saepe retardarentur, saepe etiam domini et opifices ad extremum inopiae et egestatis deducerentur; jamvero, ad damna hujusmodi praecavenda, nil simplicius et efficacius hucusque excogitatum est quam ille contra6lus vi cujus, mediante modico pretio quotannis soluto, fundus instituitur ad compensanda omnia damna fortuito accidentia. — Ita insuper promovetur singulorum providentia et parsimonia, cum maxima securitate conjuncta.

917. 20 Principia. Modo generali standum est legibus et specialibus statutis, quibus determinantur mutua assecurantis et assecurati officia. Quaedam tamen generalia principia exponere juvat, quorum ope difficultates communius occurrentes solvi valeant.

(A) De pretio solvendo. , Pretium assecurationis quantitati et probabilitati periculi proportionari debet,juxta prudentum cestimationem. In hoc enim sita est aequalitas hujus contractus ut aequa sit proportio, omnibus sedulo perpensis, inter probabilitatem extensionemque periculi et pretium quod ab assecurato solvitur, ita ut, ex communiter contingentibus, societas assecurationis, post omnia damna compensata, aliquod moderatum lucrum percipiat. — Haec autem proportio determinatur secundum statisticas quae hodie satis accuratae sunt; et, cum aliunde multae sint a Sicard, Uancien Clerge, t. I, p. 475-476, describit quomodo Episcopi in Gallia quoddam assecurationis genus instituerint, colleclas praescribendo in ecclesiis ad opem ferendam iis qui ex incendic aliquod damnum passi fuerant.

societates non solum nationales, sed etiam intemationales quae hac in re libere concurrunt, communiter pretium currens est legitimum. Nam, si lucrum sit immodicum, brevi aliae excitabuntur societates quae minori pretio contra idem periculum assecurationem praestabunt1. Secus autem dicendum esset, si omnes aut pleraeque societates simul convenirent de pretio non minuendo. — Caeteroquin, quando pretium excessivum esse videtur, nil prohibet quominus mutuce societates instituantur,in quibus ipsi assecurati partem habent in lucro percepto2.

918. (B) De officiis assecurati. Assecuratus honeste et sincere declarare debet verum rei assecuratce valorem et omnia pericula quibus exponitur. Secus enim non erit proportio mter pretium, quod a societate exigitur, zX. periculum quod in se suscipit.

(a) Quare, jure naturali, contractus irritus est, si in declarando periculo rei assecuratae, voluntarie notabilis circumstantia reticetur, qua cognita, contra6lus initus non fuisset; si'vero circumstantia notabilis non est, ita ut contraclus nihilominus initus fuisset, contra6lus validus est, sed assecuratus pretium ratione periculi augere tenetur. Hinc etiam, si, re jam assecurata, periculum augeatur, id candide declarari debet. — Saepe autem jure civili, aut ex specialibus statutis in ipso pa6lo contentis, irritus declaratur contractus, etiam quando reticita est circumstantia parum notabilis, aut saltem rescindibilis ad nutum assecurantis, et quidem ita ut pretium jam solutum retinere valeat, quamvis damnum compensare non teneatur. Quod tamen, utpote juri natu-

1 Quapropter raro occurrit quod ait Lehmkuhl (n. 1135) : " Si enim ii, qui partem habent in societate assecurationis, post detraclas omnes expensas administrationis, consueverunt quotannis excessivum lucrum habere, v. g., ut aliquando accidere dicitur, 20 % et ultra, pro summa quam cautionis causa tradiderunt : id justitiae limites mihi excedere videtur. " — Insuper, antequam res injusta declaretur, expendi debet utrum haec lucra non proveniant ex magno numero assecuratorum, ex peritia administratorum, qui acceptam pecuniam in usus frugiferos sapienter adhibent, et praesertim utrum periculum adsit haec omnia lucra amittendi, quando communis occurrit calamitas, v. g. incendium in quo maxima pars civitatis destruitur. Cfr. Ball. P., n. 935.

a Astresse, Traite general des assurances mutuelles, Paris, 1901; Agnet et Corny, op. cit., n. 177-198.

rali minus consentaneum, non obligat nisi post scntentiam judicis.

Tta, quando agitur de assecuratione vittc {assurance sur la vie, lije insura?ice), non pauci assecurati decipiunt quoad cetatem suam, ut minuatur pretium solvendum; tunc augeri debet pretium, ut licite percipiatur pr&mium*, Si vero reticitus fuerit morbus, ex quo valde augetur periculum mortis, error est substantialis, et qui scienter assecuratores decepit, non solum jus amittit ad pecuniam jam solutam, sed etiam compensare debet damna quae exinde societas subiit. Quod quidem verum est, etiam quando assecuratus medicali investigationi, prout mos est, sese subjecit : sincere enim exponere debet morbos sibi cognitos, et candide respondere legitimis quaestionibus a medico propositis2. — Si tamen, labentibus annis, sanitas assecurati contra spem convaluerit, validatur contraclus, quia implicite renovatur contraclus quoties pretium solvitur et accipitur.

919. (b) Quando error versatur circa rei valorem, haec statui possunt, solo jure naturali attento : si uterque contrahens bona fide erraverit, contractus validus manet, sed, detecto errore, valor rei assecuratae et pretium solvendum minui debent; si uterque scienter et volenter de valoris excessu convenerit, conventio naturam induit sponsionis (gageure), de qua infra dicemus ; si assecuratus assecuratorem deceperit, invalidus est quidem contractus quoad excessum valoris, sed stat quoad verum rei valorem^ qui proinde compensari debet, casu quo res perierit : error enim non est substantialis, nec proinde totum irritat contractum. — Si quid contrarium in statutis declaretur, non obligat in foro conscientiae nisi post sententiam judicis.

Valor autem declarari debet qualis communiter aestimatur tempore initi contraclus; si vero minutus fuerit tempore

1 Juxta statuta quarumdam societatum, assccuratus novam declarationem facere potest, quin sua jura amittat, dummodo pretium augeat; sed juxta aiiarum statuta, omnia jura sua amittit, statim ac fraus agnita fuit. — Pro Gallid, vide Maire et Gellie, Manuel thdorique et pratique de l'Assurance sur la vie, Paris, 1898; Agnel et Comy, op. cit, n. 258-468.

2 Attamen, in Germa?iid et quibusdam aliis regionibus, multae societates in suis statutis declarant se renuntiare juri contrac~lum impugnandi ob falsas declarationes, postquam per quinque annos jam duraverit ; non ita vero in Gallid {Ag?iel et de Corny, n. 360-376). Quoad Ger??ia?iia??i, vide Ph. Huppe?'t, Der Lebensversicherungsvertrag, Mainz, 1896.

quo res periit, societas assecurationis communiter non compensat damna nisi proportionate ad valorem tunc temporis habitum, juxta arbitrorum aestimationem.

Quapropter si mobilia, quae assecurata fuerant, magna ex parte vendita fuerint, id declarari debet ut pretium et debita compensatio proportionate minuantur. Si vero haec declaratio facla non fuerit, nec proinde pretium minutum, distinguendum est : sxfraiidulenter id factum fuerit, non debetur omnium restitutio, sed solum earum rerum quae revera perierunt; si vero id bona fide, assecuratus retinere potest quidquid societas solverit : non enim damnum injuste et voluntarie ei infertur, cum idem pretium quotannis solutum fuerit.

N. B. Ex superius diclis, ubi de injusto damnificatore, n. 477, qui voluntarie rem assecuratam destruit, non solum jus non obtinet ad compensationem, sed reparare debet omnia damna injuste illata. — Qui vero, casu fortuiti incendii, nullo modo conatur conflagrationem coercere, pariter injustitiae reus ; diligentia enim ordinarid uti debet ad res suas tuendas; reus est a fortiori qui alios prohibet quominus flammas extinguant.

920. (C) De officiis assecurantis. (a) Assecurans par esse debet compensandis omnibus damnis de quibus tenetur : ad id enim explicite se obligat. Ad hoc autem necessarium non est ut summam pecuniae possideat aequalem omnibus bonis quorum periculum in se suscepit, sed solum tantam habeat quanta probabiliter requiritur ad compensanda damna quae, ex communiter contingentibus, accidere possunt : plane enim improbabile est omnia bona, quorum periculum in se suscepit, simul peritura esse.

Injuste igitur agunt societates quae plura in se suscipiunt pericula quam verisimiliter compensare possunt, nisi tamen statim periculum ad justos limites reducant, recurrendo ad societates reassecurationis, quae, mediante aliquo pretio, partem proportionatam periculi subire consentiunt.

Si assecurans toti damno reparando impar sit,assecuratus contractum rescindere potest et pretium solutum repetere, quia non consenserat contraclui nisi ad perfeclam securitatem consequendam. — Hinc etiam, si, postquam pretium solvit, res assecurata perierit, jus habet omnibus legitimis mediis integram damni reparationem prosequendi.

921. (b) Assecurans reparare debet totum damnum revera illatum rei assecurata, secundum conditiones in ipso con- traclu determinatas, et quidem quam primum moraliter, postquam res perierit aut deterior fa6la fuerit : non enim suum facit pretium ab assecuratosolutum, nisi se obiigando ad damna reparanda.

Quaenam autem compensatio debeatur, definiri debet tum ex lege tum ex statutis in paclo expressis. Quoad tempus, quo compensatio praestari debet, assecurans potest quidem exspeclare donec moraliter constet damnum ex fortuito casu, non autem ex ipsa culpa assecurati ejusve familise illatum fuisse; sed injuste ageret qui, quando id constat, sub uno vel alio pr8etextu,compensationem differret, aut assecuratum cogeret absque ratione coram tribunali sese sistere.

Quando autem damnum ex gravi culpa assecurati illatum est ', vel cognatorum ejus, — eorum scilicet qui in statutis assecurationis designantur, — assecurans illud compensare non tenetur. Si vero ex aliorum matitid acciderit, assecurans illud reparare debet, nisi aliter statutum fuerit, salvo tamen ejus recursu contra injustum damnificatorem : tunc enim assecurans succedit in omnia jura assecurati quoad auclorem damni.

§ II. De ludo, sponsione et loteria.

922. I. De ludo. i° Hic non agitur de ludo quatenus est animi relaxatio, vel corporis exercitatio ad mentis recreationem ordinata; sed de eo in quo ludentes conveniunt de certo pretio viclori in pr&mium tradendo.

Ludus triplex esse potest : aleatgrius, cujus exitus acasu omnino pendet, ut in ludo alearum; indiistrialis, in quo eventus potissimum ab industria ludentium pendet {biltard, vel base-ball); mijcius, cujus exitus partim ab alea et partim a peritia pendet, ut ludus chartarum.

923. 20 Ejus liceitas. Ludus honestus, in quo relative modica tantum summa periculo sortis exponitur, et cui ludentes nec frequenter nec diu vacant, sed solum utilis recreationis causa, jure naturali omnino licet. Nam, ex una parte, animi relaxatio per se licita est, imo saepe moraliter necessaria, — et, ex altera, languent ludi, in quibus nullum omnino pretium exponitur. — Si vero pecuniae summa sit notabilis relate ad ludentes, praesertim vero si frequenter et diu ita ludatur, committuntur peccata prodigalitatis, impru-

1 Si culpa sit levis vel solum juridica, assecuratus compensationem licite accipit, nisi per sententiam judicis hoc jure privetur, ex dicl s n. 475.

dentice, otiositatis, et quandoque ebrietatis, quatenus victores lsetantur in poculis et vi6li solatium quserunt in vino. Prseterea qui exponunt pecuniam ad familise sustentationem necessariam, contra caritatem et pietatem peccant. — Sed timendum est prsesertim ne ludi habitus contrahatur, et ludentes, honestum laborem relinquentes, totos se dent periculosis speculationibus; ludus enim immoderatus facile excitat vanam spem et inordinatum desiderium pecuniam lucrandi absque proportionato labore. Quapropter sacerdotes sedulo invigilare debent ne pcenitentes aut parochiani, prsesertim juniores, his ludis assueti fiant.

924. Sed hic inquirere debemus praesertim qusenam conditiones requirantur ut ludus immunis sit ab injustitia. Jamvero quatuor prsecipuse sunt hujusmodi conditiones : —

(A) Ut ludentes libere disponere possint de bonis qtice exponunt : res enim alienas, aut quarum administrationem non habent, vel pecuniam ad solvenda debita necessariam periculo sortis exponere nequeunt.

Quare (a) si quis reipsa pecuniam alienam exponat et lucretur, potest quidem lucrum servare, utpote fructum industrialem; si vero rem alienam amittat, vi£tor, qui id certo novit, eam retinere non potest, sed domino restituere debet, quamvis postea compensationem quaerere possit ab eo qui victus est, dummodo hic non sit solvendo impar.

(b) Minores, vel uxores, vel alii sub tutore non possunt ludo exponere nisi summas pecuniae, quarum liberam administrationem habent. Unde qui ab eis lucratus est magnam pecunise summam quam alienare non poterant, eam retinere nequit, sed restituere tenetur.

925. (B) Ut ludus libere ineatur; secus, non erit verus consensus, nec proinde verus ludi contractus. Hinc : —

(a) Qui ludit cum semi-ebrio, vel semi-fatuo, vel alio qui pleni consensus est incapax, lucrum ab eo perceptum restituere debet.

(b) Si quis gravi metu, fraude, vel alio injusto medio ad ludendum alleclus fuerit, non tenetur solvere pecuniam quam amisit, quia liberum consensum non praebuit; si vero ipse victor evaserit, ad restitutionem non tenetur, quia alteri injuriam non intulit. Ille vero qui metu aut fraude usus est, restituere tenetur id quod forsan Iucratus est, quia victo injuriam intulit.

926. (C) Ut koneste ludi leges-jerventur, vitando nempe traudes et artes illicitas; secus enim damnum infertur, et qui fraude usus est, non solum tenetur lucrum injuste obten- tum restituere, sed etiam reparare damuum quod intulit alium privando spe aliquid lucrandi.

Quoedam tamen aslutice in ludo, sicut in bello, consuetudine vel regulis permittuntur aut saltem tolerantur, v. g. simulare mctum aut fiduciam, ut alter audacior aut timidior fiat, secundum varias ludi opportunitates.

927. (D) Ut qucedam servetur cequalitas inter ludentes ;

si quis enim valde peritus simplicitate abuteretur alterius ad emungendas ab eo copiosas summas, injustitiam com- mitteret.

Si quis vero, jam maturi judicii, sciens et volens cum alio peritiori ludat, conqueri nequit, quia scienti et volenti non fit injuria; pariter si uterque ludens majorem peritiam aut imperitiam alterius ignoraverit, sed fortunam tentare voluerit, proprie loquendo non committitur injuria; quia in hoc casu res vere aleatoria est, et uterque bona fide damno quod pati potest consentit.

N. B. In plerisque regionibus, lex civilis contra6lum ludi nec approbat nec agnoscit; in aliis, quidem ludi prohibentur ut periculosi aut viam fraudibus parantes : quo casu, lex, utpote ad bonum commune ordinata, servanda est etiam in conscientia; si explicite ludus declaretur irritus, viclor lucrum retinere nequit; secus, si solummodo illicitus habeatur, servatis tamen conditionibus supra expositis.

928. II. De sponsione (gageure, pari,betting). i° Sponsio est contra<5tus aleatorius quo duo vel plures, de veritate alicujus rei aut cujusdam incerti eventtls certantes, conveniunt de aliquo pretio viclori cessuro.

2° De liceitate hujus contractus idem dicendum est ac de ludo, supra, n. 923; omnino cavendum est ne habitus facile spondendi contrahatur, prsesertim quando pretium est relative notabile, cum nihil magis avertat homines ab honesto et arduo labore, nihilque eos efficacius inducat in potationes ct ebrietatem. Ouod praesertim verum est de habitu spondendi in publicis equorum cursibus; quare, in nonnullis regionibus, id lege civili prohibitum est, propter multos abusus exinde ortos.

Attamen si sponsio raro fiat, propter honestum motivum, v. g. tanquam animi relaxatio; vel stimulus veritatem rei aut facli indagandi, et quidem de re licita aut saltem indifferenti, statuto moderato pretio, non est per se illicita.

929. Ut hic contraclus ab injustitia immunis sit : (a) prozmium utrinque cequale esse debet, nisi tamen unus e contrahentibus sponte ac libere pretium majoris valoris offerat; (b) eventus utrique parti incertus esse debet; unde si unus de eventu vere certus sit, non potest licite spondere, nisi aperte dicat factum esse sibi notum et alter nihilominus in spondendo perseveret : tunc enim hic de jure suo cedit, et censetur, sub sponsionis specie, donationem facere.

930. III. Loteria est contra&us aleatorius quo, soluto certo pretio, jus acquiritur obtinendi aliquod praemium, si sors faverit. — Quae quidem per se non est illicita, cum de ea dici possit quod de ludo et sponsione jam expositum est; sed ad multos abusus facile trahit, praesertim vanam spem excitando cito et absque labore ditescendi; unde non pauci dantur qui ab omnibus fere abstineant ad comparandum loterice schedulam. Quare in multis regionibus sapienter, lege civili prohibita est, vel saltem nonnisi cum speciali licentia, propter grave motivum, permittitur.

931. Ut loteria injusta non sit : (a) aequa proportio esse debet inter pretium solutum et spe?n prce??iiu?n obtinendi, attentis tum valore praemii, tum numero concurrentium. Hinc domino seu institutori loteriae non licet multo plus lucrari quam in honesto negotio lucrifacere valeret, nisi tamen omnibus notum sit loteriam institutam fuisse ad aliquod bonum opus promovendum : quo casu loteria nihil aliud est nisi occasio eleemosynam faciendi, cum modica spe aliquid lucrandi.

(b) Omnis fraus in schedulis educendis aut in prcemio vidori tribuendo, sedulo vitari debet : si enim tollitur aequalitas inter concurrentes, aut minuuntur praemia proposita, injustitia committitur.

§ III. De Speculationibus Burs^e1.

932. i° Natura harum speculationum breviter exponitur. (A) Bursa {Bourse, Borse, Stock-Exchange) locus est in quo venduntur et emuntur census publici, actiones et obligationes societatum {adions, obligations, stock, bonds), necnon quaedam merces,ut frumentum, oleum, lanae, metalla, etc. Unde duplex distinguitur Bursa : Bursa/^w-

1 Carriere, III, n. 1248-1266; Berardi, n. 938-940; Ball. P., n. 927- 932; Ge?iicot, n. 664-665; Deville, Les Operations de Bourse devant la conscience, Lyon, 1884; A. Taver?iier, Traite' elementaire des Operations de Banque et de Bourse, Paris, 1899; Courcelle-Se?ieuil, Traitd theorique et pratique des operations de Banque, 8e ed., Paris, 1899; Courtois, Traite' des Operations de Bourse, I2e 6d., Paris, 1902. — De quo fusius galtice scripsimus in Supple?n., p. 216*.

DE GONTRAGTIBUS HST SPECIE. 435 ntarta, ubi venduntur census et acliones, obligationesve, et Bursa commerciatis, ubi venduntur quaedam merces.

Jamvero contraclus in utraque Bursa initi duplicis sunt generis : vel de pnesenti, vel ad terminum (au co?nptant ou a terme). De prioribus nil speciale dicendum occurrit, cum his applicandse sint regulae superius expositae de emptione-venditione : tunc enim pro numeratd pecunia comparantur aut venduntur quaedam jura aut merces.

(B) Tota igitur difficultas versatur circa contraclus ad terminiiinj in his emuntur aut venduntur valores aut merces, ea lege ut pretium solvatur post certum tempus, v. g. primo vel quintodecimo die mensis (qui dies liquidationis dicitur), et quidem pretium quod illo in die Bursa vigebit. Jamvero, cum hujusmodi pretium perpetuis mutationibus obnoxium sit, contraclus est aleatorius et vocatur speculatio quaedam, quia uterque contrahens aliquid lucrari aut amittere potest, prout pretium majus aut minus erit die liquidationis. Hoc autem die adveniente, plerumque non traduntur valores aut merces, sed solum viclori solvitur dijferentia inter pretium quod in Bursa die emptionis vigebat et illud quod viget die liquidationis.

Res exemplo declaratur. Die 3 maii, Albertus ab Augusto comparat, pretio 7000 francorum, quod solvet die 15 ejusdem mensis, censum 300 francorum, fidenter expeclans pretium tunc temporis fore 7080 fr.; si res ita se habeat, Augustus Alberto solvet differentiam, nempe 80 fr.; si vero res aliter se habuerit, et die 15 maii pretium sit 6950, Albertus Augusto tradet difTerentiam, videlicet 50 fr.

934. (C) Quando emptor videt se aliquod damnum passurum esse, si differentiam solvat, expetere potest ut operatio protrahatur, seu differatur ad quindecim dies (se faire reporier a la quinzaine). Ad hoc autem requiritur ut tertium contrahentem inveniat qui, statuto pretio, censum emat illumque retrocedere promittat eodem pretio, post quindecim dies, mediante tamen aliquo auclario; et ita, si per illud tempus, valor census augeatur, emptor, nedum aliquid amittat, potest aliquod lucrum percipere.

Ita, utidem sumamus exemplum, die 15 maii, Albertus postulat ut operatio protrahatur usque ad finem ejusdem mensis; rogat igitur Casimirum ut, pro pretio currenti 6950, accipiat censum quem primo die Junii retrocedet pro 7025; tunc enim, si reipsa census die liquidationis valeat 7080, Albertus, nedum amittat 50 fr., lucrabitur difterentiam inter 7025 et 7080, id est 55 fr.

935- (D) Quandoque etiam, ut limitetur damnum quod emptor subire potest, contrahere valet sub conditione quod pactum sit rescindibile, dummodo quoddam prcemium determinatum venditori relinquatur (quod dicitur marche aprime).

Ita Albertus, emendo 7000 fr. censum 300 fr., stipulari potest se posse huic paclo renuntiare, dummodo pridie liquidationis vendi- tori cedat pnemium determinatum, v. g. 20 fr.; quare, si pridie liquidationis praevideat censum nonnisi 6950 valiturum esse, declarare potest se velle rescindi contraclum; et ita, loco 50 fr., amittet solummodo 20 fr.

936. 20 Principia moralia de speculationibus Bursae.

(A) Operationes Bursce, etiam ad terminum, nonsimt per se injustce, dummodo fraudes vitentur, nec plus pecunice periculo sortis exponatur quam quod contrahens solvere potest.

Speculationes enim de quibus agitur, nihil aliud sunt nisi sponsiones quaedam de censuum aut mercium augmento vel decremento, simulque lusus aleatorii, in quibus vi£tor aliquod praemium recipit; licent igitur sub conditionibus supra expositis. — Nec dicendum est has operationes illicitas esse, quia suppeditant medium magnas acquirendi divitias absque proportionato labore; nam,ut quis satis secure hujusmodi contra6ius inire valeat, industriae, commercii et fori argentarii statum sedulo et quotidie introspicere debet : perpetuae enim mutationes quae in pretio rerum occurrunt, non ex fortuito casu, sed ex variis causis oriuntur, quas apprime cognoscere debent speculatores, nisi in certam ruinam ruere velint. — Aliunde ad bonum publicum refert ut quidam sint viri, qui, spe lucri, ad res hujusmodi investigandas alliciantur; ita enim verum rei pretium facilius ac tutius definitur, atque melius progressui industriae et commercii providetur K

1 De utilitate specidationis quoad merces scribit Cl. Jannet, Le Capital, p. 241-279, ubi haec, inter alia, dicit : " Les operations a terme sont indispensables a 1'industrie; elle a besoin de compter sur des livraisons de matieres premieres a des epoques fixes et a des prix ddtermines pour dtablir ses prix de revient. . . Le marche' a terme est aussi en regle generale favorable aux producleurs; car il assure un debouche constant a leurs produits. Sans lui, il y aurait de longues periodes pendant lesquelles les agriculteurs ne trouveraient pas a vendre leurs produits ou ne pourraient le faire qu'a des marchands locaux porte*s par Pabsence de concurrence a les exploiter... Aujourd'hui au contraire, en Europe comme aux EtatsUnis, tout propridtaire est sur de pouvoir vendre ses produits au jour qu'il veut et a un prix en rapport avec la cote du marche regulateur." — Idetn fere dicit de ce?isibns, aclionibus et oblU gationibus : " S'il n'y avait pas de vendeurs a terme, c.-a-d. des spdculateurs qui esperent a la liquidation se procurer les titres au-dessous du cours auquel ils les vendent aujourd'hui, l'on ne trouverait pas a acheter certains jours. On l'a vu pour les emplois des fonds des caisses d'epargne, en mai, juin et juillet 1890. Le comptant ne suffisait

937- (B) Tnjustit'ue rci sunt qui do/oy metu aut fraude sataguut ut pretia vatorum artificiose augeanlur aut minuautur, cum proprio lucro et aliorum damno. Ita agunt v. g. qui falsos rumores spargunt de statu prospero vel calamitoso talis regni aut talis societatis, ut decipiant alios eosque inducant ad valores vendendos minori pretio aut emendos majori1; pariter ii qui simul coalescunt ut quibuslibet mediis, per fas et nefas, societates sibi invisas opprimant. Haec enim sunt media injusta, de se apta ad damnum aliis inferendum; et lucrum exinde captum, non ex alea aut prudentia, sed ex fraude oritur; atqui nemini fraus patrocinari debet.