Nn. 770–816

770. (B) Principium. \\ vcnditione hujusmodu justum pretium dijudicatur non ex aestimatione communi, sed ex houestd concertatione inter licitantes; hic enim agitur de contraclu alcatorio, in quo vendens et emens cequali periculo lucri aut damni se committunt; proindequc, dummodo ex utraque parte absit fraus, pretium erit legitimum.

771. (C) Conclusiones practicse. Duplici modo fieri potest auclio : —

(a) Modo plene aieatorio, quando videlicet venditor expresse aut. tacite statuit ut pretium per solam ementium licitationem determinetur, absque ullo interventu, et res non retrahatur, sed plus offerenti tradatur. Tunc ipsi non Wcetjiclos licitatores mittere, qui, sine animo emendi, rei pretium augeant; et, etiamsi pretium offeratur infra vulgare, tenetur rem cedere. Ex altera parte, emptores non debent metu, fraude, uno verbo, illegitimis mediis, alios impedire a plus offerendo, nec probabilius pacisci de non licitando ultra tale pretium, vel quoad talem rem; secus enim injuste agunt erga venditorem qui majori lucro privatur, et erga iicitatores, qui privantur spe rem comparandi. Injustitiam tamen non committunt, si solum suasione aut precibus alios a licitando deterreant.

772. (b) Modo communi, seu non plene ateatorio, quando venditor expticite aut implicite sibi servat jus pretium augendi per se aut per alios, et rem sibi retinendi, si nemo majus pretium offerat; quod quidem hodie saepe occurrit. Quo casu, ex una parte, venditor sibi consulere potest, falsos licitatores adhibendo, et rem retrahendo, si pretium nimis infimum offeratur. Ex altera parte, emptores sua jura tueri possunt simul paciscendo de non licitando ultra tale pretium determinatum; nequeunt tamen vi, metu autfraude alios emptores a licitando avertere, cum haec media sint injusta.

773- N. B. (a) In utroque casu, prcecones justitiam laedunt, si mediis injustis venditori aut quibusdam emptoribus damnum inferant : v. g. au<5tionem instituendo tempore quo praevident paucos futuros esse licitatores, rem citius aut tardius adjudicando, ut amicis faveant.

(b) Venditor securitatem praestat quoad rei eviclionem, sed npn quoad vitia, etiam redhibitoria, nisi aliter lege aut pacto statutum fuerit.

30 De Monopoliis.

774. (A) Praevise notiones. Monopolia diversi generis sunt, praesertim vero legale &l privatum. (a) Legale monopolium est exclusiva potestas certas merces vendendi, uni vel paucis ab aucloritate publicd concessa1. Hoc csse legitimum, dummodo intra certos limites contineatur, nemo est qui dubitet; nihil aliud est enim nisi unum e mediis quibus Status sibi comparare potest pecuniam necessariam ad res publicas bene gerendas; quapropter etiamsi pretium sit multo majus pretio vulgari, injustitianon committitur, dummodo pecunia hoc modo comparata, ad promovendum bonum commune adhibeatur, et aliunde justos limites taxationis non excedat.

775« (b) Monopolium privatum existit quando pauci homines variis mediis efficiunt ut ipsi soli certum genus mercium vendant, pretio sibi p/acito, aut cum aliis venditoribus paciscuntur de certa mercede non vendendd infrd tale pretium ; ita enim naturalis mercatorum concurrentia impeditur, et pretia ad arbitrium paucorum determinantur.

Quandoque illud paclum eo solum tendit ut concurrentice excessum corrigat; aliquando tamen initur ut pretium sequo majus emptoribus imponatur. Hujusmodi monopolia variismodisinstituuntur; quandoque varii venditores aut venditorum societates totam rei administrationem committunt paucis viris, qui omnia ad rei productionem et venditionem speclantia pro arbitrio statuere valeant : tunc instituitur quod vocant trust; — alias, paciscuntur solum de limitanda produelione aut venditione alicujus mercis, et quoad alia suam libertatem retinent; quod vocant cartell; — aliquando communi consilio maximas quantitates alicujus mercis emunt, utearum pretium augere valeant et exinde maximum lucrum percipere : quod quidem vocatur ring aut corner*.

Societates, quse dicuntur irusts, in Majori Britannia et prsesertim in Statibus Americae Foederatis institutae sunt; alise, quae nuncupan-

1 Non pauci theologi aliud monopolium legale hic describunt, videlicet privilegium aucloribus et inventoribus concessum exclusive vendendi libros aut nova inventa; de quo supra dictum est, n. 42.

2 De notione, commodis et incommodis hujusmodi pactorum, cfr. Gunton, Trusts and thepublic, New York, 1899; Ely, Monopolies and Trusts, New York, 1900; Jenks, The Trusts problem, New York, 1900; Nettleton; Trust or Competition? Chicago, 1900, de Rousiers, Les Industries monopoliseesaux Etats-Unis, Paris, 1900; id., Les syndicats industriels de producleurs, en France et a 1'etranger, Paris, 1901; Pohle, Die kartelle der gewerblichen Unternehmer, Leipzig, 1898; Grunzel, Uber kartelle, Leipzig, 1902; Sayoics, La crise allemande de 1900-1902, Paris, 1903; Dolleans, De l'accaparement, Paris, 1902; Martin Saint-Leon, Cartells et Trusts, 1903, ubi compendiose omnia alia opera contrahuntur.

tur tarlells, in Germania, Gallia aliisque regionibus vigent; rings et chrners apud varias Gentes a sfteculatoribus passim usurpantur.

776. (B) Principia. (a) Monopolia, qua^ eo fine instituuntur ut effrcenatce concurrentice excessibus remedium afferanty et hunc finem nonnisi legitimis prosequuntur mediis, nec aliunde fustum excedunt pretium, non sunt perje illicita, sed certis limitibus circumscribi debent, ne sua potestate abutantur ad civium et reipublicse detrimentum.

1. Non sunt quidem per se illicita; nam finem honestum justis mediis prosequuntur; concurrentia siquidem est veluti vis caeca quae ex se bonos aut malos effectus producere valet; si nullomodo reguletur, eo tendit ut pretia rerum et opificum salaria ita deprimat, ut hi quotidianum victum a^gre consequi possint; expedit igitur ut, ad hos abusus compescendos, aliquod paclum inter mercatores intercedat infra certum pretium non vendendi. Nil ergo prohibet tale paclum inter varias societates industriales et commerciales iniri, mediaque horzesta adhiberi ut, in quantum fieri potest, alii mercatores infra certum pretium non vendant, dummodo hoc a probis peritisque viris ut asquum habcatur, omnibus attentis circumstantiis.

Revera hujusmodi pa6to, inter varias societates inito, muitum minui possunt expensce ad rerum productionem et distributionem necessarirc, sive perfectiorum machinarum usu, sive meliori laboris divisione; multa pariter damna, ex illimitata concurrentia necessario orientia, vitari queunt; et ita securior efficitur herorum et opificum conditio1.

2. Sed certis limitibus circumscribi debent ; cum enim hominis a6livitas sit finita, consociationes quae nimiam amplitudinem ambiunt, mox infelicem consequuntur exitum, ut constat ex iis quae recenter in Americd acciderunt; — insuper, si nimium crescat earum auctoritas, et omnis concurrentia impossibilis evadat, pretia rerum plus aequo augentur, quia simul crescit auri sacra fames'2; — valde timendum est pariter ne ojficiales, magistratus, aliosque viros publicos pecu-

1 Cfr. Martin Saint-Leon, op. cit, p. 130-178; Gunton, op. cit. p. 213- 238; Nettleton, op. cit., p. 15-42.

nid corrumpant, et injustis mediis leges aut judiciales sententias bono publico noxias obtineant1.

777« (b) Injusta sunl monopolia quce eofine instituuntur ut, deletd penitus concurrentid, pretia emptoribus imponantur ad iiutum venditorum, vel injustis utuntur mediis ad alios venditores evincendos. Ratio est quia in priori casu emptoribus damnum injuste infertur, in posteriori casu aliis venditoribus.

Jamvero haud raro niedia injusta usurpantur contra venditores qui monopolio adhoerere nolunt, v. g. viliori pretio merces vendendo in illa civitate in qua manent liberi venditores, ut hi negotium deserere cogantur, — ab administratoribus viarum ferrearum obtinendo facultatem merces transvehendi minori pretio (anglice discriminating rates), — corrumpendo aliorum venditorum ministros {employes) ut hi proprios dominos fallant.2

Unde in praxi periculis plena sunt monopolia, nisi aequis legibus restringantur, eorumque agendi modus a probis offi- cialibus sedulo introspiciatur.

§ II. De LOCATIONE-CONDUCTIONE3. %js*£s

778. Locatio in genere est contractus onerosus quo usus rei, vel quaedam opera promittitur pro certo pretio. Et ita distinguitur a commodato, quo usus rei gratis alteri conceditur.

Ex ipsa notione duplex est locationis specics : locatio rerum et locatio operarum; haec pariter duplex est : contractus laboris, de quo in sequenti paragrapho, et susceptio operis (contrat d y entreprise), de quo hic agemus.

I. De locatione rerum.

779« Locatio rerum est contractus quo aliquis se obligat ad alteri pr&standum alicujus rei fruitionem, per aliquod tempus,pro certo pretio. Plures sunt hujus locationis species : locatio oedium et mobilium [bail d loyer), — locatio ruralium bonorum [bail d ferme), — locatio animalium (bail

2 M. Saint-Leon, p. 134-143; bidnstrial Commissio?i 011 Trusts, t. I, pp. 20, 27, 277, 356, 772-774 et alibi passim; Nettteton, p. 204-206.

3 Lugo, disp. XXIX; Lessius, cap. XXIV; Biliuart, diss. VI, art. 1: 5. Alphons., n. 857-864; Carriere, II, n. 766-821 ; Marres, lib. IV, cap. 9, n- 33I_3^5; Bail. P., n. 856-882; Lehmk., n, 1125-1127; Noldin, n. 597-602.

DE CONTRACTTiiUS 1N SPECIE. 337 a i-kcptcl); de quibus adiri dcbcnt varii Codices.1 Hic principia generalia cxponere satis erit, animadvcrtcndo tamcn ab ipsis contrahentibus addi posse spccialcs stipulationcs.

780. i° Obligationes locatoris (bai/Icur, prqprictaire).

(A) Rcm tradcrc dcbet conduclori (prencur, locataire, fer- IjL^e^ micr), — ct quidcm statuio tcmpore, ita ut teneatur reparare damnum ex mora culpabili ortum, necnon in bono statu, ita ut apta sit ad usum ad qucm destinatur.

(B) Rem in eo statu scrvarc in quo apta permaneat usui ad qucm locata fuit, proindcque pcrficcre majores reparationes ncccssarias ad conservationem rei, non autem modicas quae a conduclore praestari debcnt; quaenam autem sint mo~ dicce aut majores, ex Codicibus et usu locorum determinatur; unde immutare nequit rei locatae formam, nec aliud facere ex quo minuatur conductoris fruitio.

(C) Rei tranquillam fruitionem \ prcestare, ideoque conductorem indemnem praestare contra vitia occulta quae rei locatae usum impediunt, — eumque tueri contra ' cvidlionem aut perturbationem juris a tertio illatam.

781. 20 Obligationes conductoris. (A) Re locata uti debet tanquam bonus paterfamilias, et quidem in illum tantum usum ad quem fuit locata, expresse aut implicite, quatenus ex circumstantiis legitime praesumi potest ; si re locata abutitur, ad reparationem damni illati tenetur, et insuper contra6lus rescindi potest. — Rem sublocare potest, aut ipsam locationem alteri cedere, ad eumdem usum, nisi tamen haec facultas speciali pa£lo interdi6la fuerit.

3 Agrorum conduflores, quando minus abundantes sunt segetes, aut fructus nonnisi viliori veneunt pretio, non sunt statim et absque misericordia. cogendi ad totum pretium, sub pcena ejectionis, solvendum; sed cequitas et caritas suadent ut vei de pretio locationis aliquid remittatur vel dilatio eis concedatur ut pretium solvere possint, quin in miserabilem sortem incidant. Ad rem Lugo, 1. c, n. 40 : "Ex aequitate benignitate introductum esse, et ut propter sterilitatem supervenientem

(C) Finito locationis tempore, rem locatam reddere in eo statu in quo tradita fuit, quin tamen teneatur reparare ea quse vetustate et legitimo usu collapsa aut deteriora facla sunt. — Si quod damnum illatum fuerit, sive ab ipso condu£tore, sive a domesticis aut commensalibus, qui sub ejus cura sunt, vel sublocatoribus, illud compensare debet, nisi probet id sine ipsius culpa accidisse. Jure naturali, statim reparare debet damna ex culpa tlieologicd orta, nonnisi autem post sententiam judicis ea quse ex culpa juridica oriuntur.

Jure gallico, si domus incendio perierit, omnes locatarii in hac domo degentes, partem damni proportionate ad pretium locationis solvere debent, nisi probent incendium in cubiculo alterius excitatum fuisse, aut non potuisse in suo loco excitari; quae quidem dispositio, utpote naturali cequitati contraria, non obligat in conscientia eos qui optime norunt ignem non fuisse excitatum sua culpa, saltem juridica, aut culpa eorum quorum curam habent.1

II. De locatione, seu susceptione operis A (contrat dentreprise).

782. i° Natura hujus contractus. Locatio operis est contractus quo architectus, aut opifex vel commissarius conducitur a domino ad certum opus pro determinato pretio efficiendum, v. g. ad domum sedificandam, aut viam ferream construendam. — Quod duplici modo fieri potest : ita scilicet ut opifex operam suam tantum praestet, — vel operam simul et materiam.

In hujusmodi contractu pretium statuitur pro opere confeclo, ita ut non debeatur nisi postquam conduclor {entrepreneur) opus compleverit, nisi aliter conventum sit; ideoque periculum operis apud conduclorem manet, donec illud confeclum et traditum fuerit.

Saepe opus perficiendum publice denuntiatur, exponendo absque conductoris culpa. .. quando mdli omnino colliguntur fruclus, liberetur conduclor omnino a pensione soivenda... Si autem sterilitas non tollat omnes fructus, sed tamen sit 7nagna et notabitis, diminuitur pensio pro rata; si vero sit modica, nihil remittitur. " Cod. civ., a. 1769. 1 Cfr. C. civ., a. 1734 et L. 5 jan. 1883. - De variis locationum speciebus, baux a loyer, baux aferme, baux a cheptel, vide C. civ., a. 1752 1778, Sup., p. 159*; 1800-1830; Planiot, II, n. 1666-1822.

et describendo qucenam rcs sit conficienda, ex quanam ma- / teria, intra quodnam tempus, etc; varii conduclores ad concurrendum invitantur, et res conficienda committitur ei qui pro minore pretio opus perficere spoponderit. Qua in re bona fides ex utraque parte requiritur : in conduc~lore, ut sincere intendat opus perficere pro illo pretio, et sub determinatis conditionibus ; in locatore seu domino, ut opus committat ei qui minus pretium petit, dummodo tamen idoneus sit ad rem conficiendam.

783. 20 Obligationes conductoris. (A) Y^Jjistitid tenetur rem eo modo conficere ac conventum est, eam scilicet adhibere diligentiam, eamque materice qualitatem et quantitatem, quae exprcsse per descriptionem, vel tacite per consuetudinem pactae fuerint. Yarlter flretio staUito contentus esse debet ; attamen, si opifex, propter mutata rerum pretia aut adaucla operariorum salaria, non potest sine damno proprio rem perficere pro illo pretio, aliquid amplius petere potest. Huic dominus non tenetur leviter credere, nec forsan ex stricla justitia cogi potest ad majus pretium solvendum ; nam hic agitur de contraclu partim aleatorio, in quo conductor rei periculum suscepit ; sed aequitas postulat ut in his adjun6lis, quando res certe constat, merces augeatur, paclo non obstante, prsesertim quando supervenit casus qui prrevideri non potuit.

784. (B) Contra justitiam peccat qui viliorem materiam adhibet, aut minorem di/igentiam, prsesertim quando exinde minuitur operis soliditas; ita enim damnum injuste domino infertur. — Illud tamen haud raro nostris diebus occurrit; et non pauci conductores aliquando bonoe fidei esse possunt, quando viliorem materiam adhibent quse tamen sedificii soliditati non obstat, et aliunde id necessarium reputant ne damnum ipsi incurrant; si pnevideatur monitionem pro praeterito inutilem fore, ab his fraudibus tamen pro futuro caute arceantur.

(C) Opus /empore condiclo absolvere et tradere debent, nisi quadam necessitate excusentur; si propria culpa tardius rem compleverint, damnum exinde illatum compensare tenentur.

785. 30 Obligationes locatoris seu domini. (A) Statutum pretium prsefixo tempore solvere debet; (B) si postulet ut res fiat alio modo ac conventum fuerat, aut quaedam operi addantur, compensare debet majores expensas exinde natas; (C) si mora culpabili absolutum opus acceptare neglexerit, damnum conductori exinde illatum reparare tenetur.1

§ III. De locatione operarum,

SEU DE CONTRACTU LABORIS.2

786. Inter ea quae locari possunt recensentur operce; videlicet multi hodie dantur homines qui mediis carent quibus industriam aut commercium proprio nomine gerere valeant, ideoque operam suam aut facultatem operandi qua pollent aliis locare consueverunt; contractus quo opifices se obligant ad laborandum in gratiam alicujus heri, ad tempus, pro pretio, dicitur locatio operarum personalium, seu, ex usu hodierno, contraclus laboris. De quo paulo fusius, prae ejus momento, disserere juvat : i° de ipso contractu laboris; 2° de salario; 30 de collegiis opificum; 40 de cessatione ab opere; 50 de modis meliorem efificiendi sortem operariorum.

I. De contractu laboris generatim spectato.

i° Conspeclus historicus.

787. (A) Labor manuum apud Graecos et Romanos, parvipendebatur, solisque servis aut vilioris conditionis hominibus committebatur; hinc aiebat Cicero : " Illiberales et sordidi qusestus mercenariorum, omniumque quorum operce, non artes emuntur. Est enim in illis ipsa merces auctoramentum servitutis. Sordidi etiam putandi qui ?nercantur a mercatoribus quod statim vendant... Nec enim quidquam ingenuum potest habere officina. 3" — Christiana

1 Cfr. Cod. civ. gal., art. 1787- 1799, in Supplem., p. 163*; Ptanioi, II, n. 1897-1932. — Regulae speciales quoad merciwn transvectionem exponuntur ap. Cod. civ., art. 1782-1786, Supplem., p. 163*; Bauf, Droit Commercial, Paris, 1903, p. 162-175.

2 Lugo, disp. XXIX, n. 54-63; Lessius, cap. XXIV, dub. 4; Carriere, II,n. 801-806; E.J. de Gryse^De contraclu conduclionis, Rollarii Flandrorum, 1895; Antoine, Cours d'Economie Sociale, ch. XIX; Lehmkuhl, Le Contrat entre Patrons et Ouvriers et les Greves, Louvain, 1896; Potiier, De Jure et Justitia, n. 118-246; Vcrmeersch, de Justitia, n. 386-477; Hubert-Valleroux, Le Contrat de Travail, Paris, 1895; P. Bureau, Le Contrat de Travail, le role des Syndicats professionnels, Paris, 1902; L. Garriguet, Le Contrat de Travail, Paris, 1904; T.Rothe, Traite de Droit Naturel, t. IV, Droit Laborique, Paris, 1904.

3 Cicero, De officiis, lib. IV, 42; cfr. Guiraud, La main d'ceuvre industrielle dans l'anc. Grece, Paris, 1900; Waltzing, Etude historique sur les corporations professionnelles chez les Romains.

rcligio ex adverso laborem nobilitavit : Christus ipsepropriis manibus laboravit : " Nonne hic est faber?... Nonne hic est fabri filius? ' " Ejus necessitatem S. Paulus inculcavit : " Si quis non vult operari, nec manducet2"; praecepto addidit exemplum3: " Neque gratis panem manducavimus ab aliquo, sed in labore et in fatigatione, nocle et die operantes, ne quem vestrum gravaremus." — Ilinc, primis Ecclesiae sseculis, non solum christiani, sed etiam sacerdotes et monachi, Christi vestigiis inhaerentes, manibus laborare non dedignabantur.4 Revera, in omnibus monachorum regulis, praescripta inveniuntur de opere manuum quotidiano5; et ipse Augustinus opus scripsit de opere monachorum, in quo eos ad laborandum hortatur exemplo praesertim et doclrina S. Pauli, eosque monachos otiosos et vagos graviter redarguit, qui verbisChristiinnixi, nolite solliciti esse animce quid manducetis, sub praetextu contemplationi vacandi, pigritiae indulgebant : " Cantica vero divina cantare etiam manibus operantes facile possunt, et ipsum laborem tamquam divino celeumate (cantu nautarum) consolari.6" Revera monachi, eorumque coloni, improbo et assiduo labore, silvestres et aridas terras feliciter excoluerunt, et industriae artibusque maximum contulerunt emolumentum.7

788. (B) In historica laboris evolutione, triapraecipua stadia distinguere licet : servitutem, cotonatum et liberum laboris contraclum. (a) Ante Christum, servitus apud omnes fere Gentes vigebat : servus autem non sibi, sed domino laborabat, nec proprie stipendium accipiebat, sed solummodo quoddam peculium et viclum vestitumque. Pauci tamen liberi, paupertate laborantes, operam suam ditioribus locabant8; libertini, seu servi manumissi, variis artibus et commercio vacabant. Quae quidem servitus nonnisi pedetentim aboleri potuit.

(b) Circa quartum saeculum vigere coepit colonatus {servage), seu status eorum qui alicui praedio addicebantur, illudque colebant in

• Thomassin, Discipline de TEglise, P. III, 1. III, ch. S-16. — S. Antonius, inter regulas quas monachis tradidit, haec ait : " Cum sederis in cella tua, sollicitus esto de tribus hisce rebus perpetuo : x\\\x\yct\ de opcrc manuum tuarum, demeditatione tuorum psalmorum, et de oratione lu z." Peguta S. P. N. A?itonii, Codex Reg., t. I, p. 5.

sRegula S. Benedidi, cap. 48, ap. Migne, P. L., LXVI, 703, ubi dicitur : u Otiositas inimica est animae. Et ideo certis temporibus occupari debent fratres in labore manuum; certis iterum horis in lectione divina." — Cfr. S. Hieronymus, Regula Monachorum, cap. 17, ap. Migne, P. L., XXX, 362.

8 Inter quos Plautus, postea, qui servilem laborem describit in opere Asinaria.

342 CAPDT II_ perpetuum : non erant quidem perfecte Iiberi, sed med__e conditionis niter liberos et servos, cum locum et dominium. cui adscripti eran., relinquere non possent; sed domum aliaque bona sibi acquirere valebant, suisque heredibus transmittere; certis diebus et horis in domini gratiam operabantur. sed. hoc expleto tempore, partem fundorum sibi assignatam colebant, rrucrusque exinde perceptos suos faciebant.1

-'-:■ C _ . :.-.: -.--;. t: : ..:. .::..:.. :.: .::::.. :: :::. :::: :: 5 r.:. ••:.:..: .:-. :::::. ::--:::. ftctr.r.:: :":._ :.-.: :::..:.: :r:~::. . ::..gia7 q _____ Medio ____ vo floruerunt, et, non obstantibus quibusdam dim- :.:;.::'.. .: . .:..::: . _ = :.-._::: .. ..."_: :. :. . .: : :.::.:. tt:t :: per multa ssecula contulerunt.2 Operarii videlicet, in varias associationes et confratemitates distributi ' corporations d1 arts et metiers}. sibi invicem mutuam opem ferebant, certisque limitibus concurren- ::::. ::::...:::: -:::.:. ::, ": ..-..- ■: ::tr.= ..::. :.:::::: valeret; aliunde inter opiftces et dominos generatim dJssJdia et invi- _____ non vigebant, quia quilibet operarius, post aliquod tempus, proprio nomine artem snam tanquam dominus exercere poterat. H. :...;: ...::.. -.:...:/: ■::.■'':.:::. ■■:-. : :_ iz.z.:. __r.:. t:

... - :t :.:::::::.:.:.: :: ;.::.:. _'.::::. ::::-. ::-:■::..- :t:::- ::.:::.:. : '^i:.::::t: ':. . :::::: :..; :.'.::.;-:;.: ::::... ::.::. ::ir..t Democratiae asseclae4 exoptant ut, aboleto contractu locationis operarum qualis nunc e_a__it, in ejus locnm sxifficiat ur contr__ctus quidam cooper vi cujus operarii partem lucri obtineant suo

: De natztrd Jrnjus a 790. Hac de re controvertitur inter juristas et oecooo- rarius hero locat suam vi :ndi procerTo pietio. Quod sane

1 De qtribus vi de P. Allard, Esclaves, Serfs et Maixxmortables, p. 158-398.

2 Honim collegionim historiam, leges et disciplinam describant inter alic : ;r:ux. Les Corporations d "- et m eriers, Paris, 1S.5 re des corporarions de metiexs. Paris, 1897; Blanc, Les Corporatioris de metiers. Paris, s. d.; Levassei~ :Iasses oovrieres avant 1789, Paris, 1901.

.'-'.".* ____■ cycL Rerum mruarum. *■': .5, Vogelsang et de Breda in periodico CEsterreicJtz.

'- d'ouvrage) in jure civili Romano, et modernis Codicibus.1 Huic tamen conceptui hodie multi obstant, quia non decet ens Uberum et rationale suas facultates ita aliis hominibus locare.

(B) Hincalii putant contractum laboris essequamdam emptione/nvenditionem, qua opifex suas operas, seu proprise aclivitatis exercitium, pro aliquo pretio vendit. 2 Quod quidem multi rejiciunt, utpote humanoc dignitati minime consentaneum, cum opus hominis liberi non sit merx quae proetio comparari valeat. — Dici tamen posset, absque injuria hominis dignitati illata, vendi non quidem ipsam operam, sed fruclum laboris, seu partem rei produclae qu?e opifici competit propter opus in re confecla consumptum; quod prcesertim verum esse videtur quando taie pretium datur pro tali re conficienda (travaii aux pieces).

(C) Alii autem volunt contractum laboris nihil aliud esse nisi co?itraclu?n societatis, vi cujus dominus suum capitale et operarius suas operas. conferunt ad commune opus perficiendum, et lucrum exinde perceptum inter se dividendum. — Ita, inquiunt, meliusconsulitur opificum dignitati, concordiae inter operarios et heros, necnon aequiori lucrorum partitioni. — Adfaclum autem quod speclat, res non ita se habet in prsesenti rerum statu; aliunde difficile videtur quomodo contractus laboris praslaudato modo iniri possit : nam, ex una parte, domini contendunt felicem industriae exitum maxime pendere a sapienti unius ac supremae aucloritatis gestione, ideoque operarios in socios habere nolunt, ne eorum consilium capessere cogantur; ex altera, operarii, quotidiano ac certo salario ad viclum indigentes, exspeclare nequeunt donec lucri quantitas determinetur et aeque dividatur; caeteroquin qua p?vportione et mensurd lucrum inter opifices et heros, pro rata parte cooperationis, sit partiendum vix definiri potest.

(D) Quapropter nonnulli, cum Funck-Brentano, putant contractum laboris esse unum ex innominatis contraclibus (supra, n. 616), nempe, ex parte operarii /#«"<? ut des, et ex parte heri do ut facias, quatenus nempe opifices sese obligant ad aliquid pr?estandum pro certo pretio.

791- Conclusio. Quidquid sit, omnes cordati viri fatentur hujusmodi contraclum spccialis esse naturce, cum hu_manae operae non sint communcs merces, sed aliquid humani prae se ferant, ideoque Jiumanioribus legibus regi debeant quam res mere commerciales.

1 " Ouand tu livres ton travail, que fais-tu donc? N'exiges-tu pasun salaire? Tu vends ton travail comme 1'epicier vend son sel, son cafe et son sucre, comme le boulanger vend son pain, comme le boucher vend sa viande." ( Yvcs Guyot, La Tyrannie socialiste, Paris, 1893, p. 44; cf. P. Leroy-Beaulieu, op. cit., t. II, p. 241-244.)

Ad rem Leo XIII : " Itaque duas velut notas habet in homine labor natura insitas, nimirum ut pe?'Sonalis sit, quia vis agens adhceret personce, atque ejus omnino est propria, a quo exercetur, et cujus est utilitati nata; deinde ut sit necessarius, ob hanc causam, quod fruclus laborum est homini opus ad vitam tuendam : vitam autem tueri ipsa rerum cui maxime parendum, natura jubet."

Insuper, teste eodem Pontifice, summum malum est fin- gere locupletes et proletarios ad digladiandum inter se pertinaci duellc natura comparatos esse; quod quidem a ratione et veritate abhorret; nam, sicut in humano corpore diversa inter se membra conveniunt ad harmonice coope- randum, ita in civitatc geminae illae classes inter se concor- diter agere debent; siquidem omnino altera alterius indigct:

non res sine opera, nec sine re opera consistere potest.

Quare de mutuis operariorum et herorum officiis, ad men- tem Leonis XIII, z pauca dicenda manent.

3° De officiis operariorum.

792. Haecjn Encycl. Renirn Novarum ita contrahuntur : " Quod libere et cum aequitate paclum operse sit, id integre et fideliter reddere; non rei ullo modo nocere, non personam violare dominorum; inipsis tuendis rationibus suis abstinerea vi,nec seditioneminducere unquam : nec commisceri cum hominibus flagitiosis, immodicas spes et promissa ingentia artificiose jaclantibus, quod fere habet pcenitentiam inutilem et fortunarum ruinas consequentes." Quae officia paucis declaremus : —

793. (A) Integre et fideliter prcestare id quod libere et ex cequitate paclum est} seu, aliis verbis, prafixo tempore opus determinatuni peragere, cum illa. diligentid quae ex pa6lo, lege, aut consuetudine requiritur. Generatim sufTicit ordinaria seu communis diligentia; sed, in quibusdam casibus, specialis requiritur cura, quando videlicet ex pa6lo aut ex natura rei exigitur, et aliunde majus prsebetur stipendium. Quod quidem ex justitid obligat, utpote ex ipso contra6lu defluens : non enim suum facit salarium operarius, nisi integre et fideliter adimpleat opus, quod libere praestare promisit; hic enim agitur de contractu bilaterali, quod ex justitia utrumque contrahentem obligat.

1 Regulas a Leone XIII traditas renovavit ac confirmavit Pius X, Motu proprio 18 dec. 1903 edito, in quonormas exponit fundamentales aftionischristianas popularis, ap.Acta S, Sedis, XXXVI (1904)^.339-345.

Contra justitiam igitur peccant operarii qui cx incuria aut negligentia culpabili tempus inutilitcr terunt;1 et gravitas peccati pendet ex gravitate damni illati.

794. (B) Nnllo modo hero nocere, id est nullum damnum inferre, sive materiis prodige utendo, sive machinas destruendo, aut vitiosas merces producendo; his enim aliisque hujusmodi mediis injuria infertur domino aut mercis emptori, et saepe utrique. Gravitas peccati pariter a gravitate damni praevisi pendet. — Aliundelegecivili prohibentur ac mulctis puniuntur actus hujusmodi.2 Si vero damnum ex casnfortuito oriatur, illud compensare non tenetur opifex, nec propterea jus amittit ad pa<5lum stipendium.

795» (C) Nec personam violare dominorum, id est nullam injuriam ipsis dominis inferre, conviciis, comminationibus, saevitiis aliisque violentis agendi modis. Jus quidem inest operariis sua jura legitimis mediis prosequendi, consociationes instituendo, et dominis viriliter exponendo quid exoptent, et de quibus legitime conquerantur; pariter recursum habent ad magistratus, et deputatos eligere possunt qui justas leges ipsorum jura tuentes promulgari procurent. Sed seditionem movere,vimqueautcalumniasadhiberenecjustum nec opportunum est; plerumque ita agentes non solum dominis, sed sibi nocent, cum alicujus fabricae ruina plus detrimenti his quam illis afferre soleat. — Ad judicandum de gravitate injuriae illatae, in memoriam revocanda sunt principiasuperiusexposita(n.285), praeoculis tamen habendo psychologicas dispositiones opificum qui, haud raro ira et indignatione commoti, totam malitiam a<5tus sui non percipiunt.

In praxi igitur opifices sedulo arceant flagitiosos homines qui, fingentes se nihil antiquius habere quam proletariorum bonum, reipsa depropriis commodis maxime sunt solliciti, et immodicas spes excitant, falso promittentes bona quae consequi impossibile est, eo

1 Quod aliunde honesti opifices intelligunt; ita inter ipsos viget axioma : " a fair dafs work for afair da/s wages," id est honestum opus pro decenti salario. (Btireau, op. cit., p. 252.)

2 Quoad Galliam, cfr. P. Pic, Traite' de Legislation industrielle, Paris, 1903, n. 1147. " L'ouvrier est responsable des deteriorations causees par sa negligence au materiel confie a ses soins, ainsi que des malfctqons provenant de sa faute." (Cass., 15 feV. 1892.)

tantum fine ut operariorum suffragia obtineant, et,his obtentis, honores pecuniasque ambire valeant.

(D) Non cessare a labore ante praefixum tempus, nisi gravis sit ratio; de quo infra.

4° De officiis dominorum.

Alia exjusfitid, alia ex caritate oriuntur.

796. (A) Officia ex justitia. (a) sEguiwi salarium tempore statuto solvere {Codex, c. 1524) :

u In maximis autem officiis dominorum, ait Leo XIII, illud eminet, justa unicuique praebere... fraudare vero quemquam mercede debita grande piaculum est, quod iras e caelo ultrices clamore devocat : Ecce merces operariorum... quce fraudata est a vobis clamat : et clamor eoruminaures Domini Sabaoth introivit*" Quodnam autem salarium sit justum, infra exponetur.

797. (b) Vereri in operariis dignitatem personce characlere christiano nobilitatam :

" Non habendos mancipiorum loco opifices; vereri in eis aequum esse dignitatem personae utique nobilitatam ab eo, character christianus qui dicitur. Quaestuosas artes, si naturae ratio, si christiana philosophia audiatur, non pudori homini esse, sed decori, quiavitae sustentandae proebent honestam potestatem. Illud vere turpe et inhumanum, abuti hominibus pro rebus ad quaestum, nec facere eos pluris quam quantum nervis polleant viribusque.2"

Et merito; haud raro conqueruntur opifices quod tanquam mancipia, imo tanquam mera produclionis instrumenta habentur, nullo habito respectu ad eorum dignitatem. Obedientiam sane praestare debent dominis in iis omnibus quae ad pa6lum opus spec~tant, horis diei quibus eorum imperio sese submittunt3 ; sed expleto hoc tempore, liberi manent, nec dominis jus inest aliquid contra eorum libertatem et conscientiam moliendi.4 Praeterea, dum prsesunt, humano

3 Quo melius serventur regulas ad reclam rerum industrialium ordinationem, expedit ut non solum heris, sed etiam opificum delegatis approbentur; quod fieri potest in concilio quod dicitur Conseil dhisine, Shop council. Cfr. E. Riviere, Vingt ans de vie sociale, Paris, 1901, p. 61-82.

4 Hinc si herus christianus irreligiosos opifices ad fidem reducere velit, prudenter agere debet, exemplis et suasione, quin eos urgeat religionem amplecli, ne forte hypocrisi faveat : " Le chef chrdtien doit, tout en donnant 1'exemple, s'efforcer d'entourer ces ames d'une atmosphere d'amour et de devouement, de liberte aussi, afin qu'elles s'ouvrent d'elles-memes a la verite. " (E. Riviere, op. cit., p. 78.)

modo imperare debent, nihil exigendo quod nimis sit one rosum.1

798. Quare dominus ex justitia tenetur idoncumtemporis sfmtium operariis concedere, ut Jii religiosis officiis vacare possint : jus enim strictum habent talia offlcia adimplendi, nec eo privari possunt ullo laboris paeto; concedi igitur debet requies ab operibus per festos dies, nisi, ob quamdam necessitatem; ct si, in nonnullis industriis, quidam opifices qualibet dic dominica laborare debeant, ipsis tamen trrbuatur spatium temporis ad officia religiosa adimplenda necessarium. — Curare ctiam debet nc exponantur lenociniis corruptelarum illecebrisque peccandi; quapropter in illis officinis, in quibus viri ac mulieres necnon juniores utriusque sexus simul laborant, officium heris incumbit illa media adhibendi quibus amoveantur, in quantum fieri potest, occasiones peccandi proximae;2 v. g. ne impiis aut libidinosis sermonibus scandalum oriatur,3 aut pra^positi {contre-maitres) sua abutantur au6loritate ad aliquid extorquendum quod legi morali repugnet.

11 Neque ullo paclo a curct domestica parcimoniczque studio abducere" licet, id est nihil moliendum est quod familiam et domesticam vitam penitus evertat, impediendo videlicetprolis educationem, viros ab uxoribus per longum tempus separando, ita ut fere impossibilis evadat vita domestica. Nec quidquam fiat ad opifices alliciendos in cauponas, in quibus

1 Quod quidem multo facilius praestabunt si quandoque consilium capessere non dubitent quorumdam opificum. Cfr. E. Riviere, op. cit., P- 40-43; 55-56; 80-81.

3 Ita, v. g.t catholicus dominus, qui inter suos opifices non paucos recensebat positivistas, his approbantibus, sequentes regulas omnibus proposuit : " Catholique convaincu, je demande a ceux de mes ouvriers qui ne partagent pas mes convictions de s'abstenir de conversations coniraires a mes idees religieicses. Je fais appel pour cela a leur sympathie envers un chef qui les aime sincerement et qui ne leur dejnandera jamais un acle coniraire a leurs conviclions personnelles. — Pere de famille, ayant charge d'ame vis-a-vis de Dieu pour les apprentis confies a mes soins par leurs parents, je demande a tous mes ouvriers de s'abstenir de conversations immorales. Les peres de famille ne parleraient pas ainsi devant leurs enfants, les ouvriers non maries ne tiendraient pas de pareils propos devant leur mere ou leur jeune frere. " (E. Ri* viere, op. cit, p. 73"74-)

facultates suas inutiliter consumant, magno cum detrimento totius familiae.

799. (c) " Item non plus imponere operis quani viresferre queant, nec id genus, quod cum cetate sexugue dissideat. " Ex dictis enim supra (n. 314-315, non licet ea imperare ex quibus valde probabiliter sequatur mors aut mutilatio vel sanitatis amissio. Propterea, si ex materiis quae elaborantur, vel machinis quae adhibentur, vel ex modo quo labor efficitur, aliisve hujusmodi causis periculum valde probabile immineat vitae, integritati membrorum aut valetudini opificum, cautionibus uti oportet, quibus periculum removeatur. Si vero omne periculum avertere impossibile sit, pro periculi probabilitate, quota salarii augeatur, aut damna in exsequendo opere illata aequa compensatione reparentur. — Hinc etiam, si opifex in utilitatem heri laborans, ex fortuito casu vulneretur, mutiletur aut occidatur, ipsi aut ejus famjliae compensatio debetur; cum enim dominus lucrum suum faciat, damna pariter et pericula sortis subire aequum est. Quod quidem apud plerasque Gentes civili lege confirmatum est.1

800. Praeterea nimium protrahi non debet quotidianus labor, ne vires opificis exhauriantur; pro diversa autem labo- ris ratione, longiores aut breviores essedebenthorae in opere consumptae.

Principium quod prse mente habendum est, ita exponit leo XIII: " Scilicet tantum exigi operis, ut hebescat animus labore nimio, unaque corpus defatigationi succumbat, non jusiitia, non humanitas patitur... Intervalla vero quiescendi quanta esse oporteat, ex vario genere operis, ex adjunctis temporum et locorum, ex ipsa opificum valetudine judicandum. Quorum est opus lapidem e terra exscindere, aut ferrum, ces, aliaque id genus effodere penitus abdita, eorum

1 In Gallid, jure civili hasc compensatio debetur, etiam quando opifices proprid culpd seu incuria vulnerati sunt {Loi du 9 avril 1898; L.jojuin 1899, L. 22 mars 1902); in hoc tamen casu, lex, utpote juri naturali minus consentanea, ante judicis sententiam non obligat; imo injustitiam erga heros committerenl opirkes qui deliberate alicui mutilationi se exponerent, eo fine ut pecuniariam compensationem obtinerent. — Cfr. P. Pic, op. cit., n. 1036-1145, ubi fuse exponuntur commoda et incommoda hujus legis, necnon leges qure apud alias Gentes vigent.

labor, quia multo major est idemque valetudini gravis, cum brevitate temporis est compescendus. Anni quoque dispicienda tempora : quia non raro idem operae genus alio tempore facile est ad tolerandum, alio aut tolerari nulla ratione potest, aut sine summa difficultate non potest. " x

801. Nec mulicribus imponatur labor qui earum vircs cxccdat, aut earum sexum non dcccat : " Sic ccrta quaedam artificia minus apte conveniunt in feminas ad opera domestica natas : quse quidem opera et tuentur magnopere in muliebri genere decus, et liberorum institutioni prosperitatique familiae natura respondent. " Revera cum mulieres primario ad procreandam et educandam prolem natae sint, ad matris et uxoris officia domi exercenda, ipsis assignari non debet labor cum his muneribus incompossibilis. — Quapropter in multis rcgionibus lege civili cautum est ut a quibusdam operis generibus immunes sint, ct insuper, paulo ante et post partum, ab omni arduo labore vacent.

802. Nequeflueris committere licet opera ad quae peragenda pares nondum existunt : " Erumpentes enim in pueritia vires, velut herbescentem viriditatem, agitatio praecox elidit : qua ex re omnis est institutio puerilis interitura. " Et quia hac in re non defuerunt abusus, Status leges ferre debuit ad protegendos juniores contra quorumdam herorum immanitatem.

803. (B) Officia ex caritate. Nec solum justitiam, sed etiam caritatem erga opifices exercere debet dominus. Fundamentum ac rationem hujus officii in memoriam revocat Leo XIII :

1 In Gal/id, lege 2 novemb. 1892 -{ap. Riviere, Lois usuelles, p. 1170- 1173), lege i2junii 1893 (Riviere,p. 1206), et lege 3omartii 1900, limitatae sunt horas quibus mulieribus et pueris laborare licet, multaque alia de salubritate et securitate officinarum statutasunt; de quibus vide P. Pic, op. cit., n. 609-869. — Quas leges necessarias fuisse, ad abusus compescendos ex concurrentia secutos, colligi potest ex his operibus : Vitlerme', Tableau physique et moral des ouvriers employes dans les manufaclures de soie, de laine et de coton, Paris, 1840; J. Simon, L'ouvriere, Paris, i86ij tfHaussonvillc, Salaires et Miseres de femmes, Paris, 1900; Pclloutier, La Vie ouvriere en France, Paris, 1900; Levasseur, L'Ouvrier am^ricain, Paris, 1898, t. I, p. 422-451; H. Campbell, Prisoners of Poverty, Boston, 1887; H. J. Brunhes, Les conditions de travail de la femme dans 1'industrie, ap, Ouinzaine, mars 1904; id. L'Exploitation de la femme, Paris, 1904.

<c Sentient enim et intelligent omnes plane homines a communi parente Deo procreatos : omnes ad eumdem finem bonorum tendere, qui Deus est ipse, qui afficere beatitudine perfecla atque absoluta et homines et angelos unus potest; singulos item pariter esse Jesu Christi beneficio redemptos et in dignitatem filiorum Dei vindicatos "... — Ex quo sequitur ditioribus officium incumberee superfluis aliquid pauperibus largiendi : " Quicumque majorem copiam bonorum Dei munere accepit, sive corporis et extcrna sint, sive animi, ob hanc causamaccepisse, ut ad perfeclionem sui pariterque, velut minister Providentice divinse, ad utilitates adhibeat ceterorum."

Quae quidem obligatio stri6liori vinculo heros urget quoad suos opifices.

Nam, ut aiebat Card. Zigliara, l " opus operarii cedit in emolumentum heri; quoties ergo hic ad exercenda caritatis officia in singulis casibus ex praecepto caritatis adigitur, ordinem etiam caritatis observare tenetur. Qui quidem ordo proximiores facit hero operarios diuturnum opus exercentes in ejus utilitatem, quam pauperes alios nihil pro ipso agentes. Quocirca herus potens caritatis officia exercere, operarios suos prceferre debet. "

804. Hanc autem caritatem variis modis exercere potest herus : — (a) imprimis benigne operarios excipicndo, certis saltem horis, quando hi eum adire exoptant, benigneque excipiendo delegatos ab ipsis opificibus missos : experientia enim constat ad pacem et concordiam nihil magis conferre quam frequentiores inter dominos et operarios relationes, in quibus honesta ac sincera expositione ex utraque parte declarantur querelarum motiva, necnon immutationes quse utrinque utiles existimantur;

805. (b) varia favendo instituta, quibus opificum conditio melior evadere possit, v. g. scholas ad puerorum educationem, societates cooperativas quibus minori pretio res utiles comparari valeant, associationes quibus operarii mutuum sibi praebeant auxilium, etc. Sed in his omnibus sedulo caveat herus ne ita se ingerat in rerum gestionem, ut opifices omnino ab eo pendere videantur; ipsis siquidem inest innatus libertatis anior, et erga dominos diffidentice sensus, ita ut multi pauperes et miserabiles esse malint quam propriam abdicare libertatem. Ex quofactum estut non pauci contra heros rebellionem excitaverint, non obstantibus multis bene-

1 Epistolaad Archiep. Mechlinensem, jussu Leonis XIII, missa, i8qi.

D£ CONTRAGTIBUS IN SPEGIE. 351 ficiis quae ab eis acceperant, eo quod rectc aut falso existimarent sc dominorum auctoritate nimis opprimi. x Ita igitur caritas cxcrccatur ut opificum libertatem et dignitatem opprimere non vidcatur.

5° De interventu Status in contraclu laboris.

806. (A) Status quaestionis. Multum hac de re inter varias (Eco nomistarum scholas disputatur. (a) Schola liberalis dicla2 contcndit Statui nullum jus esse novas leges condendi de relationibus inter operarios et heros, sed leges generales de contractibus in genere et de locatione plane sufficere ad compescendos abusus, si qui oriantur; revera, inquiunt, quotannis melior efficitur opificum conditio, res industriales et commerciales prospere succedunt; si quae sint dissidia, vi naturali liberaeconcurrentiae componuntur; Status interventus, ncdum prosit, tum heris tum operariis maxime nocet.

(b) Ex adverso autem socialistce variarum scholarum3 quotidie conclamant operariorum sortem esseprorsusintolerabilem, effraenatam concurrentiam, qualis viget, vim esse csecam et crudelem, qua proietarii conculcantur ditiorum pedibus : exinde justae querelae, perpetuaque dissidia enata sunt, qu?e nonnisi jugi Status interventu componi possunt; talique interventu via paratur socialismo et colleclivismo, quorum ope socialis concordia in perpetuum regnabit.

807. (c) Inter haec duo extrema non pauci sunt hodie QEconomistae qui moderatum Status interventum propugnent, quamvis de extensione etlimitibushujus interventus minime consentiant4. Quorum doclrinae Catholici generatim adhaerent, diverso tamen gradu; ita schola quse dicitur Andegavensis propius liberali scholae accedit, nec Reipublicae interventum admittit nisi ad privatorum juratuenda et compescendos abusus. 5 Longius procedit schola Leodiensis nuncu-

1 Cfr. P. Bureau, Montceau-les-Mines et le Paternalisme, apud La Quimaine, ler avril 1902. — Quare haec saepe prae oculis habeantur : " L'amourde 1'ouvrier, Tamour desinteresse, non pour le tenir e^ituielley mais pour 1'elever et 1'attirer vers les hauteurs, voila. la vraie solution de la question sociale." (De Afun, apud E. Riviere, op. cit, p. 5.)

*A. 5;;/z7/«,Wealthofnations)t^///^redditum Larichessedes nations; Ricardo, Principes d'Economie Politique; J. B. Say, Traite d'Economie politique; de Motinari, Precis d'Economie politique, Paris, 1893; Hubert-Valteroux, op. cit. ; P. Leroy-Beaulieu, op. cit., qui tamen quemdam moderatum Status interventum non rejicit.

3 Quorum opera supra recensuimus, n. 66-70.

4 Inter quos Cauwes, Cours d'Economie Politique; Ch. Gide, Principes d'Economie politique; P. Pic, Traite de Legislation industrielle; V. Brants, Legislation du travail, comparee et internationale, Louvain, 1903; R. Jay, La Proteclion legale des travailleurs, Paris, 1904.

5 Andegavensis haec schola dicitur, quia Andegavi (Angers) congressum habuit, praeside DD. Freppel, qui suam mentem ita exposuit :

pata,' juxta quam Status non solum abusus compescere debet, sed etiam eos prcevenire, varias leges condendo, praesertim de puerorum et mulierum labore, de horis in operando consumendis, de merjiis ad opificum sanitatem tuendam, etc. Ultra etiam progreditur schola Austriaca, quae christianam democratiam anti-semitismo conjungens,fere universalem totius ordinis ceconomiciinnovationem exspectat, et interea vult quotam salarii a Statu determinari, necnon cooperativas societates ab eo institui, ita ut contraclui laboris, qualis nunc existit, substituatur cooperationis contraclus. 2

Ut tuto in hac opinionum varietate progrediamur, ipsam _doj^trinam Leonis XIII (Encyc. Rerum Novarum) exponemus. 3

808. (B) Principia generalia. (a) Status non debet ita se immiscere in rebus privatis ut jura civiitm aut ' familiarum usurpet : " Non civem, ut diximns, non familiam absorberi a Republica rectum est : suam utrique facultatem agendi cum libertate permittere aequum est, quantum incolumi bono

" Liberte individuelle, liberte d'association avec toutes ses consequences legitimes, inierventionde VEtat timitee d ia proteclion des droitset d la repression desabus ; voila, Messieurs, maformule dansla question du travail. " (Ap. Revue Catholiqite des l?istituiio?is, 1890, t. 11, p. 416 sq.) Ita etiam ClaudioJa?i?iet, Le socialisme d'Etat; J. Ra?nbaud, Elements d'£conomie Politique; Thery, Exploiteurs et salaries; d^Haussonville, Socialisme et Charite', Paris, 1896.

1 Leodiensis vocatur quia prascipua qu^e advocat principia, in Congressu Leodiensi (Liege, en Belgique) exposita fuere; inter ejus asseclas recensentur : de Mu?i, Discours sur la Question sociale; de la Tour du Pin, L. Har?nel, Gayraud, Le?nire, Ketieler, Korum, Winterer, Leh?nkuhl, LI. Pesch, Cathrei?i, Meyer, Pottier, Decurti?is, Liberaiore, To?iiolo, Tala??io; quorum doclrinas expositas vide ap. A?itoi?ie, S. J '., Cours d'Economie sociale, et Pottier, de Jure et Justitia.

2 Quae schola praesertim in Austrid viget, ejusque prascipui assecke sunt de Lichte?istei?i, Blo?ne, Vogelsa?ig, Lueger, quorum programma sic breviter contrahitur : " i° Etablissement d'un juste rapport entre la production et la consommation; 2° garantie d'un emploi stable pour les travailleurs, avec la possibilite d'un salaire progressif et d'une ascension professionelle; 30 garantie d'un traitement convenable pour les travailleurs ages ou invalides, pour les vieillards et les orphelins; 4° corporations accreditees par l'Etat ou les grands dtablissements financiers, afin que les ouvriers puissent profiter de la fabrication mecanique et de la produclion en grand; 50 mesures l^gales necessaires pour procurer aux ouvriers un logement convenable. " (Apud Associaiio?i Catholique, XXVII, 1889, p. 667.)

3 Cfr. L. Gregoire (Goyau), Le Pape, les Catholiques et la Question sociale, Paris, 1899, P- l7A-24°', <A. Leroy-Beaulieu, La Papaute, le Socialisme et la Uemocratie, Paris, 1893, p. 156-179.

communi et sine cujusquam injuria potest. " Non enim ad civitatem homines privati ordinantur tanquam ad finem,sed civitas ad eosordinatur, ut eorum scilicet bonum promoveat; ideoque civium a6livitas non debet ita coarclari ut absorberi videatur, sed solum ita dirigi ut ad bonum commune tendat. — Familia pariter est tempore senior et jnre prior quam civitas, proindeque ejus jura non sunt a Statu absorbenda, sed potius protegenda. Nihil igitur moliendum est quod conjugali societati noceat, parentum au6loritati aut relationibus quae inter familise membra, natura diclante, existere debent.

809. (b) Statns quasdam leges ferre potest de contraclu laboris, heris et opificibus ceque faventes. Etenim potest ac debet promovere quidquid ad bonum commune necessarium est : ad id instituta est auc~toritas suprema. l Bonum vero commune postulat ut inter heros et opifices pax et concordia regnent : ad quem finem maxime conferunt leges, quae non uni civium ordini faveant, sed operariis aeque ac divitibus : 2 ambo enim ad prosperitatem Reipublicae simul laborant.

Attamen, etsi potestas publica juribus utriusque ordinis providere debeat, infimos et inopes speciatim tueri potest ac debet, praesertim quando propriis viribus sua jura vindicare nequeunt; divites siquidem minus egent tutela publica, dum miserum vulgus, nullis opibus suis fretum, Reipublicae patrocinio magis indiget.3 x" Itaque per quos civitas regitur, primum conferre operam generatim atque universe debent tota ratione legum atque institutorum, scilicet efficiendo ut ex ipsa conformatione atque administratione reipublicse ultro prosperitas tam communitatis quam privatorum eniorescat." (Encycl. Reriwi JVovarum.)

2 " Sunt nimirum proletarii pari jure cum locupletibus natura cives, hoc est, partes verje vitamque viventes, unde constat, interjeclis familiis, corpus reipublicse : ut ne illud adjungatur, in omni urbe eos esse numero longe maximo. Cum igiturillud sit perabsurdum, parti civium consulere, partem negligere, consequitur, in salute commodisque ordinis proletariorum tuendis curas debitas collocari publice oportere. " (lbid.)

3 Ita Leo XIII (cit. Encycl.) : " Siquidem natio divitum, suis septa prsesidiis, minus eget tutela publica : miserum vulgus, nullis opibus suis tutum, in patrocinio reipublicae maxime nititur. Quocirca mercenarios, cum in multitudine egena numerentur, debet cura providentiaque singulari complecli respublica. "

810. (c) Status intervcntus legitimus ac necessarius cst, quoties grave detrimentumjam illatum est, aut impendet rebus communibus, aut singulorum ordinum rationibus, quod alid ratione sanari aut prohiberi non possit. x Nam, ex una parte, a<5tum est de bono publico, si suprema auctoritas intervenire nequeat, — sive legum promulgatione, sive earumdem fideli executione, — quando grave detrimentum societati, aut etiam uni civium ordini, illatum est vel valde probabiliter imminet, quod secus averti non possit; tunc enim finis propter quem instituta fuit Civitas, non amplius attingitur : potentiores vi aut fraude infirmiores.opprimunt, donec hi, malis obruti quse pacifice averti nequeunt, tandem aliquando seditiones excitant, et ferro, igne, aliisque violentis mediis, jurium suorum vindicationem prosequuntur. — Ex altera parte, quando damna imminentia efficaciter alia ratione praecaveri possunt, sive privatorum industria, sive praesertim herorum et opificum collegiis recle ordinatis, ad Statum recurrere non cxpedit; nimius siquidem interventus privatam a6tivitatem et vigilantiam cohibet, ac paulatim quamdam desidiam et incapacitatem civium inducit, — multiplicat oflficia et munera publica, proindeque publicas expensas, dum e contra minuuntur libera incepta industriae et commercii, — nimis extendit potestatem virorum politicorum et partiumstudium, et ita viam tyrannidi parat. 2 — Quapropter cum Leone XIII concludimus : " videlicet non plura suscipienda legibus, nec ultra progrediendum, quam incommodorum sanatio vel periculi depulsio requirat. "

811. (B) Applicationes. Praecipuas hujus principii applicationes Leo XIII ita recenset :

" Quamobrem si quando fiat, ut quippiam turbarum impendeat ob secessionem opificum, aut intermissas ex composito operas (greves, strikes)-, ut naturalia familise nexa apud proletarios relaxen-

1 " Si quid igitur detrimenti allatum sit aut impendeat rebus communibus, aut singulorum ordinum rationibus, quod sanari aut prohiberi alia ratione non possit, obviam iri auclorilate publica necesse est. " (Encycl. Rerum ttovarum.)

2 Quam facile politici, etiam quando democratice adhaerere sese jaclitant, tyraunidi indulgeant, luculenter colligi potest ex iis qiue scripsit Taine, Origines de la France contemporaine; cfr. P. Afar/i/r, ap. Etudes Religieuses, nov. 189T, p. 375.

tur; ut religio in opificibus violetur non satis impertiendo commodi ad ofificia pietatis; si periculum in officinis integritati morum ingruat a sexu promiscuo, aliisve perniciosis incitamentis peccandi; aut opificum ordinem herilis ordo iniquis premat oneribus, vel alienis a personaet dignitate humana conditionibus affligat; si valetudini noceatur opere immodico, necad sexumaetatemveaccommodato, his in causis plane adhibenda, certos intra fines, vis et aucloritas legum. "

(a) Ratio est quia, in his et similibus rebus, minime sufficit privatorum zclus ct industria ad compescendos abusus, ut fere universali probatur experientid. Ista enim mala jam saevire incceperunt statim ac exstruclae fuerunt magnae industriales officinae1; conati sunt quidem optimi cives, sive privatim sive collegialiter, per multos annos, eadem cohibere aut praecavere, infelici tamen exitu. Quapropter, apud omnes populos, etiam Anglos et Americanos, privatorum jurium licet tenaces, necesse fuit leges condere ad opificum jura tucnda.2

Jamvero tam constans et universalis experientia luculenter demonstrat imparem esse privatam industriam ad quosdam saltem abusus compescendos.

8l2. (b) Revera, vi ineluclabilis concurrentiae, quae non solum inter mercatores unius regionis viget, sed etiam inter varias orbis Gentes, rerum productores eo quotidie tendunt ut mercium pretia minuant, quo facilius easdem vendere valeant; id autem praescare nequeunt, nisi minores expensae fiant in mercibus conficiendis. Exinde sequitur ut, necessitate quadam insuperabili, illos seligant opiflces qui minori salario sunt contenti, et longiori tempore laborare consentiunt. Dantur quidem multi inter illos qui probi sint, et misericordes, atque sincere exoptent cum operariis benigne

1 Cfr. Villerme et /. Simon, op. cit.

2 Quod multis documentis probat R. Jay, La Proteclion legale des Travailleurs, Paris, 1904, p. 7-49; pro Anglid, cfr. Final Report of the select Committee of the House of Lords on the Sweating System, 1890; Sidney Webb, The case for the faclory Acls, London, 1900; — pro Americd, Levasseur, op. cit., t. I, p. 198-225; 422-451; N. M. Auten, Some phases of the Sweating System. ap. The American Joumal of Sociology, march 1901, p. 602-645; pro Gallid aliisque regionibus, P. Pic, op. cit. — rlinc instituta est societas internationalis ad tuenda opificum jura, cujus statuta legere est ap. R.Jay, op. cit., p. 225-234.

agere; sed, si ipsi majus salarium solvant aut minus diuturnum opus exigant, dum alii aliter agunt, mox merces suas vendere nequibunt eodem pretio ac isti, sed opifices dimittere et officinas claudere cogentur.1

Et ita tum experientia, tum ratione confirmatur doctrina Leonis XIII.

II. De salario opificum.2

Cum praecipuum heri officium sit a^quum salarium solvere, dicemus : i°dc norma justi salarii; 2°de mediis quibus augeri possit salarium.

i° De normd justi salarii.

Haec est quaestio vere ardua, de qua multum inter ceconomistas et theologos disputatum est.

813. (A) Systema liberalium. Juxta scholam liberalem, salarium definitur, sicut mercis pretium, a sola et liberd conventione inter opificem etherum, ideoque ut justum haberi debet siipendh/m quodoffert herns et accipit opifex; in praxi igitur regulatur lege concurrentia, vi cujus augentur aut minuuntur salaria prout domini plus minusve indigent labore opificum. Nam, ex una parte, herus librabit utilitateni quae ipsi accrescit ex usu operativge facultatis opificum, et ejusdem raritatetn aut frequentiam ; exaltera'vero, proletariuslibrabit ea qu?e sibi ad honestam sustentationem requiruntur; et, si vere liber sit, operam suam praestare non promittitnisi ei qui rependit ea quae ad honestam sustentationem necessaria sunt. Caeteroquin, in omnibus fere locis, existit pro quolibet generis opere pretium currens, cui adhaerent opifices et domini, nisi speciales occurrant circumstantiae. 3

1 Quos effectus concurrentiae vivide exponit P. Bureau, op. cit, p. 123-134.

• Praeter opera jam citata de contractu laboris, cfr. Walker, Tbe Wages question, New York, 1876; Beauregard, Essai sur la theorie des salaires, Paris, 1887;/. A. Ryan, A Living Wage, New York, 1906; Dalla Volta, Le f orme del salario, 1 893 ; D. Schloss, Les modes de remuneration du travail, Paris, 1902, traduit de 1'anglais Methods of Industrial Remuneratioji; L. Garriguet, Le Salaire, Paris, 1903.

3 " En fait, le debat n'est pas long, parce qu'il existe sur chaque chantier, dans chaque atelier, on peut dire dans chaque localite, un prix courant applicable a chaque profession ou specialite et dont on ne s'ecarte guere, a moins de circonstances speciales, ou de capacitd exceptionnelle de l'ouvrier, s'il est sensiblement au-dessus de 1'ordir.aire." {Hubert-Valleroux, op. cit., p. 176.)

DE CONTRAGTIBUS 1N SPECIE. 357

814. Attamcn hsec norma non semper, nec necessario dcterminare potest quale debeat essc justum salarium. Etenim, (a) haud raro occurrit operarios, qui tale vel tale stipcndium acceptant, nqn essc vere libcros; cum enim frucluose laborare nequeant sine machinis, quse penes dominos sunt, et aliunde quotidiano labore indigeant ad quotidianum panem lucrandum, conditiones sibi impositas ssepe acceptare coguntur, nisi fame tabescere velint. x Hodie quidcm consociati opifices, vires simul uniendo, aequum salarium facilius consequi valent; sed pauciores sunt consociati quam alii; imo, in quibusdam artibus, praesertim ubi operarii seorsim in propriis cubiculis laborare coguntur (quod praesertim dc mulieribus verum est), quaelibet consociatic moraliter impossibilis est : quo casu solitarii atque indefensi effraenatse competitorum concurrentiae traduntur.2 — Jamvero, in his adjun6lis, ut justum haberi ncquit pretium quod offcrt herus ct accipit opifcx; quod sic dcclarat Leo XIII : " Quod si necessitate opifex coa6lus, aut mali pejoris metu permotus duriorem conditionem accipiat, quae, etiamsi nolit, accipienda sit, quod a domino vel redemptore operum imponitur, istud quidem est subire vim, cuijustitia reclamat. "

(b) Etiamsi opifices libere a jure suo ccderent, et salarium accipcrent quod ad honestam sustentationem non sufificiat, pa6lum hujusmodi aequum non esset, quia non possunt valide renuntiare iis quae ad honeste vivendum necessaria sunt; qua de rc idem Pontifex audiatur : " Esto igitur, ut opifex atque herus libere in idem placitum, ac nominatim in salarii modum consentiant : subest tamen semper aliquid ex justitia naturali, idque libera paciscentium voluntate majus et antiquius, scilicet alendo opifici, frugi quidem et bene morato, haud imparem esse mercedem oportere. "

1 Plerumque enim tam multi sunt operarii ut quidam a nemine conducli, pro minori pretio laborare parati sint : " En temps ordinaire, la masse des offres de travail depasse sensiblement la masse des demandes, et les statistiques de tous les pays industriels attestent que le nombre des ouvriers en chomage force depasse ordinairement 5 pour 100, ce qui veut dire que, sur vingt ouvriers, dix-neuf seulement reussissent a trouver un emploi. " (P. Bureait, op. cit., p. 122.)

2 Exinde natum est systema quod vocant sweating system, quod describitur in operibus supra allegatis, n. 81 r.

815. (B) Socialistarum systema. Socialistce ex adverso contendunt opificibus exjustitia deberi integrum taboris fruclum^ deductis tantum expensis quae oriuntur ex pretio materiarum, usu instrumentorum et intellecluali labore eorum qui rerum produdlioni praesunt; hic autem, inquiunt, majoris sestimari non debet quam opus manuum. Rem vero ita non se habere, aiunt, quotidiana expenentia constat; heri siquidem sibi retinent majorem lucri partem, subpraetextu/^ww pro pecunia percipiendi, aut praemii pro periculo sortis; et ita opifices injuste privantur majori frucluum parte, et, vi cenece legis (toi d'airain), in miseriam prolabuntur, vix habentes alimenta ad propriam sustentationem necessaria. Volunt proinde operarios ut cooperatores haberi, et partem lucri obtinere suo labori proportionatam.

816. Quod quidem systema nihil aliud est nisi conclusio e principiis illata Marxii supra expositis, n. 61-62; nam,si omne capitale sit furtivum, nihil sane ei debetur in partitione lucri. — Si vero capitah legitime acquisitum fuerit, pars lucri ipsi assignari debet. Etenim (a) capitale, quod machinas, materiasque praebet opifici, eidemque salarium solvit, antequam res confe6la vendatur, multum certo ad bonorum productionem confert, ideoque non potest, sine injustitia, proportionata parte emolumenti privari. Aliunde si nihil consequatur dives ex opibus suis, in industria. et commercio adhibitis, quis unquam officinas exstruet, et novis rebus producendis operam dabit? Nonne tutius et jucundius erit bonis acquisitis tranquille frui, quam omnes curas et labores in se suscipere quos exigit rei industrialis gestio, absque ulla spe lucri? In negotiis quaeritur emolumentum, et si nullum aut fere nullum exspectetur, nemo officinas exstruet, et opifices instrumentis et opibus ad laborandum necessariis carebunt.

(b) Praeterea capitalistae in se periculum sortis suscipiunt, et revera non pauci in negotiis infelicem consequuntur exitum, et maximam partem pecuniae inceptis commissae haud raro amittunt2. Jamvero, ubi adcst periculum sortis, necesse

1 Quorum doclrinam et argumenta exponit Vandervelde, Le Colleclivisme, p. 123-140; 192-205.

2 " Uexperience prouve que sur dix entrepreneurs d'industrie ou de commerce, il en est deux ou trois qui tombent en faillite ou en deconfiture, cinq a six qui trouvent seulement le moyen de vivre en ayant une modeste remuneration de leur peine et en conservant leur avoir 011 en est ut majus lucrum pcrcipiatur; quis enim huic pcriculo se exponet, nisi magnum emolumentum inde exspectet?

(c) Nec parvipendere licet intellecluak opus a capitalistis praestitum, necnon solcrtiam assiduo labore et multis expensis acquisitam; experientia enimconstat felicem aut infelicem inceptorum exitum maximc pendere a solertia et activitate eorum qui rebus industrialibus praesunt : in eadem enim regione,cumiisdem opibus,eodemque salario operariis soluto, alii prospere succedunt, alii in ruinam prolabuntur, prout bene vel male res suas gerunt1; — quod etiam cooperativarum societatum exemplo firmatur : non paucae siquidem, non obstantibus subsidiis quae susceperunt, infelicem habuerunt exitum, quia operarii qui eisdem praeerant, solertia et activitate carebant.2

Ex quibus inferre licct non cequalem, sed proportionatam lucri partem heris et opificibus competere.