Nn. 445–514

445. Cum furtum definiatur injusta rei aliense acceptio, nulla causa proprie ab eo excusat; sed ab occupatione rei alienae possunt csse causae excusantes. Duae sunt : necessitas et occulta compensatio.

I. De necessitate quatenus ab occupatione rei alienae excusat.

446. Principium /*'« .- Qui versatur in extrema vel quasi extrema necessitate, potest e bonis alienis tantum accipere quantum ipsi ad hanc necessitatem evadendam necessarium est, nisi tamen dominus in eadem necessitate versetur.

Dcdarctur. Extrema necessitas ea est in qua desunt necessaria vitae, vel periculum certum imminet amittendi bonum ordinis superioris quam sunt bona fortunae, v. g. integritatem membrorum, valetudinem, libertatem, pudicitiam. Quasi-extrema necessitas verificatur quando quis est in valdeprobabili periculo amittendi bonum superius, scilicet vitam, membrum principale, etc.

447. Prohatur. Sccundum ordinem divinoe Providentiae, res temporales primario institutae sunt ad subvenien- dum hominum necessitati, et ideo per rerum divisionem et appropriationem non impeditur quin hominis necessitati subveniendum sit ex hujusmodi rebus; jamvero si homo, in extrema vel quasi-extrema necessitate constitutus, non posset sibi appropriare e rebus alienis tanturn quantum requiritur ad hanc necessitatem evadendam, ordo divinae Providentiae frustraretur et lex humana praevaleret juri naturali ac divino ; ergo. — Seu,. aliis verbis, jus vitae, membrorum ac libertatis potius est jure proprietatis; porro in confliclu jurium, minus majori cedere debet, ex dicrtis supra. n. 29.

Dicitur tamen " nisi dominus sit in eddem necessitate ", quia tunc melior est conditio possidentis.

448. Corollaria. i° In extrema aut quasi-extrema necessitate, plns auferre non licet quam quod necessarium est; unde, si sufficiat solus usus rei, v. g. equi ad fugiendum, sclopeti ad vitae defensionem, etc, remanet obligatio haec restituendi, cessante necessitate.

449. 20 Si quis, in-casu necessitatis, rem alienam aufert, et possidet bona vel spem ea possidendi, tenetur ad restitutionem, cessante necessitate, etiamsi res consumpta vel destrucla fuent; nam nihil auferre poterat in hoc casu, nisi sub onere restitutionis, cum nihil aliud requiratur ut e prsesenti necessitate exeat. — Si vero, tempore quo res ablata fuit, auferens neque actu neque in spe habebat unde restitueret, probabiliter ad nihil tenetur postea, etiamsi dives fiat, quia rem fecit suam absque ullo restitutionis onere; attamen valde decet, juxta omnes, ut summam sequivalentem reddat. Sed wtprobabiliorem habemus sententiam quae asserit eum ad restitutionem teneri etiam in hoc casu; nam, vi principii generalis, plus auferre nequit quam quod necessarium est; porro, etiam in hoc casu, solo rei usu indigebat proindeque rem auferre non poterat, nisi ea conditione ut eam redderet, statim ac fieri valet.

30 Quando pauper in extrema. necessitate versatur, alius potest rem alienam auferre ad sublevandam necessitatem hujus pauperis, dummodo ipse ex propriis ei subvenire non valeat : quod enim quis facere potest per se, per alium etiam facere potest.

450. 40 Controvertitur num, in casu extremae vel quasi-extremoe necessitatis, rem magni valoris subripere liceat. Alii affirmant, quia tunc omnia fiunt communia1; alii negant, quia, etiam in casu neces-

1 Illud principium, quod apud nonnullos theologos invenitur, nonnisi cum grano satis accipi potest; nam, ut diximus, in hoc casu non oninia evadunt communia, sed solum id quod requiritur ad vitam aut sanitatem servandam.

DE INJURIA, S£U DE L^ESIONE JURIS. 197 sitatis, nemo alteri succurrere tenetur cum tanto incommodo. — Putamus rem magni pretii (v. g. equum ad fugiendum) tunc quidem auferri posse, sed ea lege ut reddatur statim ac id moraliter fieri valct : nam, ex una parte, vita aut membrorum integritas multo pretiosior est equo aut alia re hujusmodi, et ex altera, solus hujus rei usus ex hypothesi necessarius est.

451. 50 Pauper, qui in his casibus re aliqua indiget, regularitcr e&m petere debet a domino, si fieri potest, ut ita contentiones vitentur; si tamen eam aufert, sine ulla petitione, justitiam non laedit, cum jus habeat in rem, sed venialiter peccat, nisi aliqua ratione excusetur, legitimum modum non servando.

452. 6° Co?itrovertitur utrum dives, qui extreme indigenti succurrere negligit, peccet solum contra caritatem, an etiam contra justitiam. Si vero vi aut minis pauperem impediat ab illa re sumenda, certo justitiam lcedit, cum obstet juri quod extreme indigenti inest aliquid sibi necessarium occupandi ; et ex hoc capite damna exinde secuta reparare tenetur.

453. Principium 2um : In necessitate simpliciter gravi vel communi, rem alienam auferre non licet.

Necessitas gravis ea est in qua proximus notabilem bonorum jacluram aut amissionem status valde probabiliter passurus est, nisi alieno juvetur auxilio. Communis autem ea est in qua versantur ordinarii pauperes qui, nisi juventur, molestam vitam agunt, quamvis necessaria sibi providere valeant

Jamvero, si qu.x causa ab occupatione rei alienae in praefatis casibus excusaret, haec esset bonum societatis ; atqui bonum commune postulat e contra ut rem alienam auferre non liceat ad subveniendum hujusmodi necessitati; cum enim casus hujusmoui omnino frequentes sint, ac facile homines sibi persuadeant se in tali necessitate constitui, possessionum securitas perturbaretur; et otiositas bonorumque dilapidatio foverentur, si cuique liceret propria au6loritate res alienas invadere in necessitate tam communi. — Merito igitur Innocent. XI ut scandalosam et perniciosam hanc reprobavit propositionem (36) : " Permissum est furari, non solum in extrema necessitate, sed etiam in gravi x ".

II. De occulta compensatione.

Hic non agitur de legali compensatione, qua mutua duorum debitorum obligatio juridice extinguitur, sed de extralegali ac~tu quo creditor clam, ex bonis debitoris, aufert quod

sibi debetur ; quae compensatio occulta dicitur, quia fit absque recursu ad judicem, et plerumque saltem inscio debitore.

454. Pnnripium ; Generatim illicita est occulta compensatio; sed in quibusdam casibus tolerari potest, si debitae adsint conditiones.

i° Generatim illicita est, utpote periculis plena; si enim cuique liceret propria jura, quae ab alio laesa fuisse existimat, sine recursu ad magistratus vindicare, furtis via lata aperiretur, cum plerumque homines sua jura amplificent et aliena extenuent. Generatim igitur qui se ipsos lsesos putant, ad iudices recurrere debent.

455. 2° Attamen, quando hic recursus vix moraliter possibilis est, tolerari potest occulta compensatio debitis vestita conditionibus. Non enim laeditur justitia, quando ex alienis bonis id solum aufertur quod ex stricla justitia debetur; aliunde non turbatur ordo publicus, si id fiat rarissime, ex gravi causa, quando alia via deficit propria bona recuperandi.

456. Conditiones requisitre quinque numerantur :

(a) Ut debitum sit ex stricldjustitid, non autem e caritate vel quadam convenientia; ita jus non habet ad compensationem famulus, cui herus promiserat ex gratitudine quamdam pecuniae summam, quam revera non dedit; neque etiam haeres non necessarius, qui nullam habet partem in testamento.

(b) Ut sit moraliter certum; nam in dubio melior est conditio possidentis; secus, cum homines proni sint ad propria jura exaggeranda, via injustitia^ aperiretur.

(c) Ut debitum non possit aliter recuperari absque grari incommodo, v. g. absque multis expensis aut periculo inimicitias excitandi.

(d) Ut damnum debiioris vet tertii p?'&caveatur : debitoris quidem, media adhibendo ne hic bis solvat aut in mala nde maneat, existimans debitum non fuisse solutum; quod fieri potest ficla condonatione; — teriii, vitando ne alius, v. g. famulus furti insimuletur.

(e) Ut res qua sumitur sit ejusdem valoris ac res debita, et, si commode fieri possit, ejusdem naturae ac speciei.

457. Corollaria. (A) Famuli vel operarii, qui libere de aliqua mercede pacli sunt, compensatione uti nequeunt eo praetextu quod opus praestitum majus sit salario promisso; nam pa6lo standum est, nisi sit evidenter injustum. Hinc ut scandalosam ac perniciosam Innoc. XI hanc damnavit propositionem (37) : " Famuli et famulae domestica? pos-

OB INJURIA, SEU DE L^SIONE JURIS. 199 sunt occulte heris suis surripere ad compensandam operam suam, quam majorem judicant salario quod recipiunt l ". — Sccus vero dicendum, si vit metu aut necessitate compulsi, de salario convenerunt quod, juxta prudentum aestimationem, est justo minus, ut infra exponetur ubi de locatione operarum.

(B) Si famulus sponte operas debitas auget, jus striclum ad majorem mercedem non acquirit, nec proinde ad compensationem, quia censetur id gratis facere ad sibi conciliandum domini favorem. Si vero id praestet ex voluntate domini expressa aut tacita, majori mercede dignus est; proinde, si hsec non soluta fuerit, et famulus compensatione usus sit, ad restitutionem non est cogendus 3.

458. (C) Mercatores qui libere infra legitimum pretium vendunt, non possunt occulta compensatione uti, videlicet iniquo pondere vel mensura; secus, si erroret vi aut metu rem viliori pretio tradiderint.

NOTANDUM. In praxi, confessores occultam compensationem non suadeant, cum sit periculis plena; sed, si qui poenitentes ea usi fuerint, sub conditionibus supra expositis, ad restitutionem non cogantur.

Et haec de laesione juris sufficiant : de ejusdem reparatione jam agendum est.

2 Juxta Sabetii (n. 41 1, q. 2°) occulta compensatione uti possunt ii qui praesunt curribus per vias ferreas ductis (co?iducleiirs cVomnibus de tramways, car-co?idttclor)t si judicio hominum timoratorum pretium quod recipiunt est revera injustum. — Id sane tolerari potest, quando cerinm est rem ita se habere; sed multo magis expedit ut hi aliique operarii associationes efforment (syndicats professio?iels, labor-u?iio?is)y et viribus unitis justum salarium obtineant; secus, via fraudibus ac furtis paulatim aperitur.

Caput ttj,

DE REPARATIONE JURIS L^ISI, SEU DE RESTITUTIONE.

459« Quando jus strictum violatum est, justitia postulat ut reparetur : quod fit per restitutionemx\ de qua proinde nunc agendum est.

Praenotanda : de notione et obligatione restitutionis.

De injusta finjusta, damnificatione,- damni causa efficaci, posita aclione [culpabili.

T^ . fDe possessore bonae fidei.

De possessione ~ , r i •

. ,. -I De possessore malae ndei.

[De possessore dubiae fidei.

quinam restituere tenean- tur? quo ordine?

I. De radicibns restitutionis.

rei alienae

De injusta cooperatinne

II. De modo restituendi

In genere

Ouoad certa bona in specie

Cuinam Quo loco restitutio fa-

Quo tempore j cienda? ^Quomodo

'Quoad bona corporis. Quoad bona animi. Ob impeditam consecutio- nem boni. Quoad tributa defraudata.

III. De causis excusantibus f Ad tempus.

a restitutione. 1 1n perpetuum.

Nomine restitutiofiis antiqui Theologi intelligebant solam redditionem rei alierue; hodierni vero, per ampliationem, hoc nomine designant quamlibet reparationem juris la^si.

COLL

Praenotanda de notione et obligatione restitutionis *.

460. Restitutio est aclus justitice quo injuria ad cequalitatcm reparatur, sive per compensationem damni injuste illati, sive per redditionem rei alienae. — Differt proindc a satisfaclione, qure est reparatio honoris laesi et direcle personain attingit; necnon a debiti sohitione, qua extinguitur obligatio quaedam, quin tamen injuria irrogata fuerit.

461. Principium : Datur praeceptum justitiae per se sub gravi obligans ad restituendum, in re vel in voto, quod proximo ex stricto jure debetur.

Dicitur : (a) per se sub gravi obligans : sicut enim injuria per se sub gravi prohibetur, ita ejusdem reparatio per se sub gravi praecipitur; si vero injuria sit tevis, sub levi tantum reparatio debetur.

(b) ln re velin voto; videlicet in re, quoties ld possibile est; si vero moraliter impossibile sit pro tempore, saltem mente concipi debet votum seu desiderium quamprimum restituendi.

Probatur. (A) Ratione. (a) Justitia sane vetat ne injuria alicui illata continuetur; porro qui non restituit rem ablatam, aut damnum illatum non reparat, quando id praestare potest, eo ipso injuriam causare non desistit; nam, injuste detinendo rem alienam, proximum impedit ab usu rei suae, et sic ei facit injuriam; pariter, damnum non compensando, illud veluti renovat, et ita jus alienum violare non desinit. — (b) Nullum peccatum sine sincera contritione et firmo proposito remitti potest; atqui genuina contritione caret qui bonum alienum injuste possessum vuit retinere, — nec firmum habet propositum non peccandi qui damnum reparare a se injuste illatum pertinaciter recusat.

(B) Merito igitur Scriptura restitutionem praecipit et commendat. (a) Sub antiqud Lege dicebatur : " Si quis furatus fuerit bovem, aut ovem, et occiderit vel vendiderit, quinque boves pro uno bove restituet, et quatuor oves pro una ove... Si non habuerit auod pro furto reddat, ipse venumdabitur2",

1 S, Thom., 2-2, q. 62; Soto, lib. IV, q. 6-7; Motzna, disp. 714-716; Sayrus, lib. X, Tr. 1; Lugo, disp. VIII, n. 17-25; Lessius,Y\b. I,cap.VII, dub. 4; Billuart, diss. VIII, art. 1-2; S. Alphons., n. 547; Carriere, III, n. 1021-1031; Baller. P., n. 332-335; Noldin, n. 422-424; Bourdaloue, Sermon pour le 22e Dim. apres la Pentecote, sur la Restitution.

2 Exod. XXII, 1-3. Hic autem dicitur plus restituendum esse quam quod injuste ablatum est, per modum pcense. quo efficacius Judaei a furto detei veantur.

Unde peccatorum remissio concedebatur ei qui rem furtivam restituebat1 ; et qui habebantur tanquam sancti, ut Tobias, de restitutione facienda omnino solliciti erant : " Videte ne forte furtivus sit (haedus): reddite eum dominis suis, quia non licet nobis aut edere ex furto aliquid, aut contingere2". — (b) Sub novd Lege, Zachaeus, publicanus ad Christum conversus, dixisse fertur : " Si quid aliquem defraudavi, reddo quadruplumi" ; et qui salarium operariorum injuste retinent, gravissime reprehenduntur4 : " Ecce merces operariorum qui messuerunt regiones vestras, quae fraudata est a vobis, clamat, et clamor eorum in aures Domini sabaoth introivit ".

Unde in Jure canonico receptum est hoc axioma a 5. Augustino prolatum5 : " Non remittitur peccatum, nisi restituatur ablatum ".

462. Corollaria. (A) Obligatio restituendi sub mortali obligat quando materia ipsa gravis est, juxta principia superius exposita de furto (n. 436); unde qui ex parte tantum restituit, ita tamen ut pars, quam retinet, materiam gravem non attingat, non peccat graviter hanc detinendo;sed,etiam in hoc casu, suadenda est restitutio sub veniali.

463. (B) Prseceptum restitutionis est primario negativum, quatenus prohibet ne res aliena injuste detineatur; et secundario affirmativum, quatenus praecipit rem alienam reddere, eo prrecise quia eam detinere prohibitum est. Ex hoc capite restitutio quajnpHmum moraliter fieri debet; secus enim, injuste privatur dominus usu rei suse. Ilinc qui non potest hic et nunc restituere, tenetur statim saltem intentionem habere restituendi, et simul curare ut quamprimum suae obligationi satisfaciat. Item si totum restituere non va- \ea.t,partem statim restituat, si fieri potest.

464. (C) Qui voluntarie restitutionem omittit, peccat toto omis- lEzech., XXXIII, 14-15. — 2 Tob., II, 21.

3 Luc, XIX, 8. Ibi promittitur ^;^^r^//restitutio, non quidem ex justitia, sed, ut dicitur, ad abundantiam juris. -- 4 Jacob., V, 4.

5 En S. Aagicstini verba (Ep. 153, ad Macedonium, n. 20, ap. Mig?ie, P. L XXXIII, 662) : " Si enim res aliena, propter quam peccatum est, cum reddi possit, non redditur, non agitur pcenitentia, sed fingitur : si autem veraciter agitur, non remiitetur fteccatum, nisi restiiuatur ablatu?n; sed, ut dixi, cum restitui potest ". Quae verba inserta sunt Decreio Gratiani, cap. Si res aliena, I, caus. XIV, quaest 6; et ex ultimis efformata est regula 4a juris in 6°.

sionis tempore, non solum quatenus positive propositum non restituendi concipit, secl etiam quatenus voluntarie omittit suae obligationi satisfacere. Attamen, qui diuturno tempore rem alienam servat, unum numero committit peccatum, dummodo semper perseveret in eodem proposito non restituendi. Si vero hoc propositum explicite vel implicite revocat, toties peccat quoties id propositum interruptum renovat.

Confessor tamen nimis moleste non interroget pcenitentem de numero peccatorum internorum hac in re commissorum; sed solummodo inquirat utrum in eadem voluntate non restituendi continuo perseveraverit, et quanto tempore res aliena detenta fuerit, ut ita quantus sit numerus peccatorum moraliter inferre valeat. Ratio est quia plerumque fideles de hac multiplicatione peccatorum internorum non cogitant.

465. (D) Absolutione sane indignus est qui, sine ratione excusante, rem alienam magni pretii restituere non vult, quando conscius est obligationis sibi incumbentis : caret enim genuina contritione. Idem dicendum est de eo qui, absque causa, restitutionem differt, — aut qui, sere alieno gravatus, inutiles expensas facit ac debita non solvit. — Sed si poenitens in bona fide versetur, simulque praevideatur monitionem non esseprofuturam (quod tamen facile praesumi non debet), monitio omitti potest, juxta superius di6la, in Tr. de Pcenitentid, n. 395-397.

Art. I. De Radicibus Restitutionis.

Causa propter quam restitutio fieri clebet est lcesio juris alieni stricli; quae tamen dupliciter contingere potest : datnno injuste allato, — et rei alience detentione ; duplex proinde distinguitur restitutionis radix : injusta damnificatio, et detentio rei alience. Quia vero in utroque casu dari potest injusta cooperatio, de hac pariter dicendum.

§ I. De injusta damnificatione t.

Injustus damnificator ille est qui damnum alteri infert, sine causa, etiam absque proprio emolumento.

1 6". T/iom., 2. 2., q. 62, a. 4; Soto, lib. IV, q. 7, art. 3; Lugo^ disp. XVIII, n. 75-116; Lessius, cap. 12, dub. 18-19; Billuart, diss. VIII, art. 3-7; Sporer-Bierbaum, Tr. V, n. 791-795 et 884-895; S. Alphons., n. 549-556; Carriere,n. 1103-1161; Baller. /,n. 337-353; Lchmk., n. 962-980.

204 CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS I^ESI,

466. Principium ; Ut damnificator restituere teneatur, tres simul conditiones requiruntur : ut ejus actio (quo nomine intelligi debet etiam omissio debitae actionis) sit injusta, causa efificax damni et theologice culpabilis.

i° Actio damnificativa debet esse injusta, id est violatio juris stricti alterius, sive in re sive ad rem ; secus, non esset injuria proprie dicta, nec proinde obligatio restituendi. Revera si aclio opponatur tantum caritati, aequitati aliive virtuti, graviter quidem peccaminosa esse potest, sed non requirit reparationem juris quod revera violatum non fuit

(A) Ad restitutionem non tenetur qui, dum utitur jure suo, aliis nocet : v. g. qui legitime negotiando, causa est cur alii mercatores minus vendant; vel qui, ab inimicis fugiens, alienas segetes pedibus calcat; aut qui suasionibus consiliisve alteri suadet ne testamentum condat in gratiam alicujus personae; item qui in proprio praedio altam excavat foveam, in quam extraneus cadit.

(B) E contra, qui injustis mediis, scilicet vi, fraude, mendacio aut injusta detractione, alium impedit a consecutione alicujus boni ad quod hic jus striclum habet, ad restitutionem tenetur; ita advocatus qui creditorem impedit a consequenda solutione alicujus debiti; haeres, qui prohibet ne tabellio (notaire) testamentum scribat quod moribundus in gratiam alterius vult conficere; mercator, qui negotiis proximi nocet litteras ejus intercipiendo, vel calumnias contra eum spargendo; pariter qui calumniis impedit quominus superior beneficium aut munus conferat alicui digno, qui secus fuisset seleclus : quamvis enim hic jus striclum non habeat ut seligatur, jus habet striclum ne injustis mediis ab hoc munere arceatur.

467. (C) Obligatio restituendi per se non oritur e justitia distridutivd, quia, quamvis bonum publicum postulet ut officia ac beneficia dignioribus distribuantur, candidati non habent jus striclum ac rigorosum ad haec officia obtinenda; unde non stricte vieiatur eorum jus.

Adsunt tamen casus in quibus violatio justitioe distributivre per accidens ad restitutionem obligat, quando videlicet striclum jus sive individuorum, sive societatis laeditur. Jamvero ita est :

(a) In casu concursus : videlicet si quis concurrens ab examinatoribus ut indignus injuste judicatur, dum revera dignus est, privatur jure suo striclo, ac proinde locus datur restitutioni; attamen, cum non omnes digni a superioribus eligantur, concurrens privatur solum jure striclo non ad ipsum ofiicium, sed ad spetn illud obtinendi; proindeque restitutio in hoc casu minor erit. — Item, si limitatus numerus concurrentium in talem vel talem scholam admittitur, examinatores qui tanquatn dignum injusterecensent eum qui revera dignus non est, unum e concurrehtibus privant jure striclo quod habebat ad scholam ingrediendum, etex hoc capite ad damna eidem compensanda tenentur.

Superior autem, qui interdignos non seligit digniorem, non videtur ad restitutionem stricle teneri, quia dignior, quamvis ceteris praeferendus tum ex aequitate tum ex bono publicojus strictum non habet ut seligatur, nisi tamen aliqua lege id pnefinitum fuerit.

468. (b) In distributione onerum, v. g. tributorum. Qui scienter ac volenter aliquos cives nimis gravant et alios minus, ad restitutionem tenentur, quia damnum inferunt quibusdam civibus, vel Statui, secundum varia jura quae laesa fuerunt.

(c) In distributione munerum. Si quis superior (pneses, gubernator, dux, etc.) scienter ac volenter quaedam munera confert iis qui omnino inhabiles sunt ad ea exercenda, eo ipso est causa injusta damni quod sive societati, sive individuis exinde oritur; nam tales eligendo, praevidere potuit ac debuit haec damna oritura esse, et ex officio tenetur ea impedire; ita v. g. si quis ut exercitus medicum aul chirurgum eligeret qui ad hoc munus omnino ineptus est.

469. 20 Actio damnificativa debet esse causa efficax damni; ad quod duo requiruntur : ut damnum revera illatum fuerit (non enim sufficit intentio damnificativa); ut ex actione, tanquam ex sud causd, secutum sit. Etenim ille solus ad damnum reparandum tenetur qui vere est auctor damni; jamvero auclor dici nequit nisi ille qui, sive physice sive moraliter, damnum efficit, aut in illud influit, seu aliis verbis, qui vere est causa efficiens, sive totalis sive partialis, illius damni.

470. Unde ad restitutionem non tenetur qui est solurn occasio damni; occasio enim non est vera causa, sed solum id, quo posito, vera causa agit.

Ita v. g. Petrus Joannem occidit, et Paulus, qui hujus homicidii auclor existimatur, arripitur et damnatur; Petrus, Joannem occidendo, non est causa, sed solum occasio mortis Pauli; vera enim hujus mortis causa est judex, qui, ex insufficientibus motivis, Paulum damnavit. — Sed, si Petrus ex industria, vestibus aut armis Pauli usus est, ut hic de Joannis occisione accusaretur, vere est causa moralis, saltem partialis, mortis Pauli, quia injusta media adhibuit ad decipiendum judicem; ideoque ad restitutionem tenetur. — Quid vero, si idem Petrus praevidit quidem ac voluit Paulum damnari, quamvis media injusta non adhibuerit ad decipiendos judices? Certo graviter contra caritatem peccavit, imo contra justitiam affeclu interno, cupiendo videlicet ut judices innocentem condemnent; utrum vero justitiam externe violaverit, itautad resti- tutionem teneatur, non consentiunt theologi; quidam hunc casum praecedenti asquiparant, et negative respondent; alii autem probabilius, ut puto, affirmant : nam Joannem occidendo, prcevidit ac voluit Pauli condemnationem, et, quamvis judices sint causa principalis injustae condemnationis, ipse haberi potest ut cooperator, quatenus injuste actionem posuit ex qua mors Pauli secutura est.

471. Nec ad restitutionem tenetur, ille cujus actio fuit solum conditio sine qud non, seu id sine quo causa vera agere nequit.

Titius v. g. Sempronio reddit sclopetum, quo hic abutitur ad Caium occidendum; hujusmodi actio potuit esse conditio sine qua homicidium perpetratum non fuisset, non autem vera illius causa, quae nihil aliud est nisi Sempronii malitia. Secusautem dicendum esset, si Titius sclopetum praebuisset Sempronio eo fine ut hic Caium occideret; tunc enim esset causa partialis, seu cooperator homicidii.

472. Ut causa efficax haberi debet actio quae est solum causa,per accidens ; sed quia damnum praevideri nequit pro- babiliter secuturum, tunc actio agentis moralem connexio- nem non habet cum effectu malo, cum deficiat tertia con- ditio, seu culpa theologica.

Ita qui ab avaro aufert rem exigui valoris, quin probabiliter praevidere valeat hunc exinde prae tristitia moriturum esse, non est nisi causa per accidens ejus mortis, quum vera hujus causa sit pravus avari affeclus; nec proinde ad restitutionem damnorum ex morte provenientium tenetur; — secus vero,si hunc erfeclum praevidit et intendit, quia tunc est injustus mortis cooperator. Ita pariter, qui in loco remoto accendit ignem, quem ventus ex improviso ortus in segetes conjicit, est tantum causa per accidens hujus conflagrationis; secus, si ignem accenderit exorto jam vento, ita 11 1 conflagrationem praevidere potuerit.

473. Proinde, ad judicandum utrum actio quaedam sit causa efficax damni, attendendum est ad nexum naturalem inter actionem et damnum illatum. Si agens media ad damnum inferendum apta adhibuit, vere est causa hujus efficiens; si vero media ad illud inferendum apta non adhibuerit, non est causa ejus efficax. — Quoad influxum intentionis in injustitiam, vide n. 288.

474. 30 Actio damnificativa debet esse culpabilis. Culpa autem duplex esse potest : theologica, seu moralis, ztjuridica. Prior ea est quae fit cum advcrtcntia ex partc intellccliis ct consensu ex parte voluntatis; — posterior, i. c. mcre juridica, cst omissio diligentiae legibus civilibus rcquisita*, qiue tamen propter inadvertentiam vel indeliberationcm, non cst coram Dco imputabilis. Hinc a culpd thcologicd cxcusant quaelibet causae externae vel internae voluntarium liberum tollentes, v. g. ignorantia, indeliberatio, vis, metus, etc. : dum a culpd juridicd excusant tantum ilLae causae lcgales quae in foro externo probari possunt, uti dcfcctus rationis, coaclio, casus fortuitus, etc. Quibus positis :

475. (A) Jure naturali attento, non adest, secluso contractu, obligatio stricla reparandi damnum nisi ex culpa theologica. Nam (a) ut morali obligatione restituendi vinciamur, a6lio damnificativa a nobis procedere debet, non solum ut a causa physica, sed etiam ut a causa morali et libera; atqui, si non adsit culpa theologica, aclio non procedit a voluntate libera, sed a casu fortuito, aut imprudentia, cujus conscii non sumus. (b) Caeteroquin, obligatio in conscientia reparandi damnum, etiam extra culpam theologicam, non est necessaria ad securitatem dominii; nam semper remanet obligatio moralis communem diligentiam adhibendi, et hoc sufficit ad providendum huic securitati. Imo talis obligatio nociva esset; nam pluribus anxietatibus locum daret, et ita non pauci ab agendo abstinerent, ne forte damna inadvcrtenter illata reparandi obligationem incurrerent.

Dixi tamen, secluso contraclu, explicito vel implicito; nam si intercesserit paclum de reparando damno, quomodocumque res perierit, huic standum est, etiam in conscientia, quum paftum hujusmodi sit legitimum; v. g. si ancilla promiserit se soluturam esse damna ex casu fortuito; si res perierit, dum quis erat in mora culpabili.

476. (B) Leges civiles, quae decernunt obligationem damnum reparandi ex culpa mere juridica, obligant in conscientid, sed solumpost sententiamjudicis. — Declaratur : (a) obligant in conscientid, quia justae sunt, cum omnibus civibus pariter faveant, et homines vigilantiores reddant ne damnum aliis inferant; — sed /<?.*•/ sententiatn judicis, nam, ex una parte, nimis durum est ut quis ultro se condemnet ad reparationem damni quod moraliter ipsi non est imputabile;

208 GAPUT 111. DE REPARATIONE JURIS L^EST, et ex altera, scopus legis sufficienter obtinetur si damnificator ex culpa mere juridica teneatur damnum reparare post sententiam judicis.

(b) Attamen, etiam ante sententiam judicis, caritas obligat ad reparationem illius damni, quod ex lege civili certo debetur, quando laesus id postulat, et aliunde ad judicem recurrere nequit sine gravi incommodo, v. g. sine expensis ipsi onerosis.

Corollaria. i° De extensione obligationis restitnendi.

477« Restitutio propter damnum illatum fieri debet ad aqualitatem; ideoquc injustus damnificator tenetur non solum restituere pretium rei destructse, sed etiam omnia damna compensare quae efficaciter et culpabiliter ex ipsius actione secuta sunt; ita qui domum alterius culpabiliter incendit, non solum hujus pretium solvere debet, sed etiam expensas quas dominus ex hoc capite incurrit, donec nova domus exstru6la vel comparata fuerit. Ratio est quia restitutio est actus virtutis justitiae, quse exigit ut proximo ad aequalitatem reddatur quidquid ex jure stri6lo ipsi debetur.

Proinde qui grave damnum intulit cum culpa gravi, totum damnum sub gravi reparare tenetur.

478. Si vero damnum inferatur ex levi theologica culpa, distindtione opus est :

(A) Si levitas culpae oriatur ex levitate matericE, certum est restitutionem sub levi faciendam esse.

(B) Si culpa sit venialis ex imperfeclione advertentice vel consensiis, probabilius, solo attento jure naturali, non datur obligatio restituendi grave damnum illatum; v. g. si famulus ex veniali negligentia fores apertas reliquerit, ex quo faclum est ut grave furtum committeretur; — si ex veniaii negligentia sclopeto mors inferatur. Nam talis obligatio imponi nequit subgravi: siquidem obligatio magnum damnum reparandi est quid grave; atqui obhgatio gravis oriri nequit ex levi deHclo, cum proportio esse debeat inter deliclum et pcenam. Imo, juxta quosdam1, haec obligatio imponi nequit sub levi; nam debet esse proportio inter gravitatem obligationis et materiam hujus obligationis ; sed probabilius videtur, ex sensu communi honestorum, obligationem totum damnum reparandi sub levi imponendam esse.

Attamen non pauci 2 theologi probabiliter dicunt restitutionem fa-

1 Ita Lugo, disp. VIII, n. 56; 6'. Alphons^ n. 552 cum auctoribus ibi allegatis.

ciendam esse pro culpse proportione, ideoque levem partem damni sublevi reparandam esse.

Inpraxi, damnificator ad restitutioncm non est cogendus, ante sententiam judicis, sed solum Jwrtandus^ compcnsandum damnum eo meliori modo quo fieri potest,rem componendo cum persona. laesa.

479. (C) Si culpa sit venialis, qwdmvis p/ene delibcrata, quia damnum gravc illatum fuit per plures adpas venialcs, distinguendumest :

(a) Si parva damna eidein personaz illata fuerint, et unione morali jungantur, datur obligatio gravis restituendi; nam damnificator tenetur reparare totum damnum deliberate et injuste a se commissum; atqui in hoc casu damnum illatum est aliquid grave, et gravitas obligationis proportionatur gravitati materia:; ergo sub gravi tenetur grave damnum reparare.

(b) Si vero levia damna diversis personis illata sint, ita ut nulla grave damnum passa fuerit, probabilius obligatio restituendi levis est tantum; nam, cum nemo graviter laesus fuerit, nemo sub gravi damnificatorem cogere potest ad reparationem ; aliunde, cum ex hoc damno ille ditior non evaserit, non tenetur ad restituendum sub gravi, ratione detentionisrei alienae; et ita est discrimen inter damnificatorem eteum qui minuta furta commisit.

2° De obligatione impediendi damnum ex ac~lione jam positd secuturum.

480. (A) Qui aclione vel inculpabili vel leviter culpabili causam damni alieni posuit, tenetur impedire ne talis causa suum efTeclum producat, modo id eflficere possit sine incommodo relative gravi; secus ad restitutionem tenetur, et quidem sub gravi, si damnum grave sit.

Ita, v. g. medicus vel pharmacopola qui inadvertenter venenum praescribit vel prsebet, et postea id animadvertit; — qui inadvertenter ignem in fconi acervum injicit, tenetur, si fieri possit, ignem extinguere; qui ex errore famam proximi gravitei laedit, etc. Quisque enim pari jure tenetur abstinereab actione injusta, ethanc aclionem semel positam retrahere, si fieri possit; secus, vere intendit ac perpetratur malum effeclum exinde secutum.

Si vero damnum impediri non possit sine proprio incommodo relative gravi, adest sufficiens ratio malum effectum permittendi. Ad judicandum de relativagravitate incommodi, hoc comparandum est cum damno quod proximus passurus est.

481. (B) Si quis culpabiliter posuerit physicam causam ahcujus damni, et postea malam voluntatem retraclaverit, antequam totum damnum producatur, tenetur nihilominus ad rcstitutionem totius damni revera illati, si revera illud non impedierit; nam qui voluntarie causam physicam damni po-

210 GAPUT III. DE REPARATIONE JURIS LvESI, suit, quantumvis doleat postea, est vere causa efficax et culpabilis damni, illudque reparare tenetur.

Ita qui venenum alteri propinavit, licet postea pcenitens antidotum prsebeat, sed inutiliter, vere est causa mortis; pariter qui, volens domum incendere, faces domui admovit, etiamsi ignem extinguere conetur, vere est causa efficax et libera incendii et ad restitutionem tenetur.

3° Dc damnificatione cum errore patratd.

482. (A) Error versatur circa gravitatem damni. Oui errore invincibili putat damnum quod infert, minus esse quam revera est, probabilius jure naturali tenetur tantum ad restituendam partem damni quam mente apprehendit, nisi tamen totum damnum in confuso apprehenderit (v. g. ancilla destruit vel projicit in mare gemmam quam putat decem nummis valere, et quae revera centum valet). Nam illud tantum damnum reparari debet quod est voluntarie illatum; atqui excessus damni non est voluntarie illatus, cum fuerit invincibiliter ignoratus. — Si vero totum damnum apprehenditur in confuso, (v. g. homicida in confuso praevidet varia damna exinde oritura), totum reparari debet, cum sufficienter sit voluntarium.

483. (B) Error versatur circa persouam lcRsam; — v. g. si quis incendat domum Petri, dum vult incendere domum Pauli inimici; vel intendens occidere Caium, occidit Titium. — Duplex datur opinio.

(a) Quidam, ut Lugo, Lacroix, S. Alp/ionsus1, dicunt damnificatorem in hoc casu ad restitutionem non teneri; nam, ut aclio ad restitutionem obliget, necesse est ut sit materialiter simul et formaliter injuriosa erga personam lsesam; atqui in casu, aclio est materialiter injuriosa Petro, et formaliter injuriosa Paulo, non autem materialiter simul et formaliter eidem injuriosa; unde non adest obligatio aliquid restituendi Paulo, qui de facto non laeditur, nec Petro, qui lreditur prseter intentionem.

(b) Communior tamen ac verior sententia est damnificatorem teneri in hoc casu ad restitutionem ; hic enim est vere causa injusta, efficax et culpabilis damni illati : injusta quidem, cum optime noverit se nullum jus habere hanc domum

1 Lugo, disp. XVII, n. 78; Lacroix, lib. III, p. 2, n. 200; S. Alphons.. n. 62g.

inccndendi vel hunc hominem occidendi, quicumque sit; efficax, cum revera domum comburat vel hominem occidat ; ailpabilis, cum, non obstante errore circa personam, sciat ac velit destruere domum vel vitam, quam cx justitia stric~ta destruere prohibetur; — ergo nil dcest ad injuriam sive materialem, sive formalem. — Revera error non est circa substantiam, sed circa accidentalia aclionis damnificativae : putat quidem hominem praesentem esse Caium, scd simul novit hominem hic et nunc praesentem esse innocentem, et hunc innocentem vult occidere ac revera occidit. — Nec dici potest eum esse ita dispositum ut non eliceret aclum peccaminosum, si sciret hunc hominem non esse inimicum; nam non agitur de eo quod faceret vel non, data hypothesi, sed de eo quod vult facere et facit ; porro vult occidere et occidit de facto innocentem. Unde putamus hanc secundam opinionem esse in praxi sequendam ; ratio quam afferunt prioris opinionis defensores est quidem subtilis, sed morali hominum sensui adversatur, ideoque rejicienda est.

484. Quidquid sit, quaedam sunt conclusiones de quibus consentiunt omnes fere graves theologi :

(a) Certo restituendum est, quando ratio damni inferendi non desumitur a persona, ut tali, sed ab ejus officio; v. g. si quis intendens occidere sacerdotem, ex odio religionis, Titium sacerdotem ferit, putans eum esse Caium sacerdotem ; idem dic de eo qui vellet occidere magistratum, militem.

(b) Certo pariter restituendum est, quando sufficiens cura adhibita non est ad errorem vitandum : quia tunc, saltem in confuso, damnificator praevidit malum effeclum inde secutum.

(c) Quando damnificator, e duabus rebus ad eumdem dominum pertinentibus, unam quidem vult destruere, sed alteram ex errore destruit, restituere debet saltem pretium rei quae minoris est valoris; nam injuria, cum materialis tum formalis, in eumdem dominum cadit; jamvero injuria domino, non rebus infertur *.

1 Proinde rejicienda nobis videtur contraria solutio quam prsebet honings, n. 758, 30, juxta quem ad nihil tenetur qui, dum capram Mauri vult occidere,vaccam ejusdem, quam non videbat, interficit; putat

4° De dubio quoad damnificalionem.

485. Illud dubium potest praecedere vel sequi damnificationem.

(A) Si dubiiim aclionem prcecedat, videlicet si quis dubitat utrum talis aclio jus alterius laedere possit an non, rem investigare debet, cum ea nempe diligentia quam materise gravitas postulat ; si vero, post diligens examen, dubium positivum ac grave perseverat, ab a6lione probabiliter nociva abstinere debet; justitia enim vetat ne etiam probabiliter damnum alteri inferatur.

Ita judex non potest sententiam ferre contra aliquem, si serio dubitet num hic reus sit; nec medicus remedium adhibere, quod ut periculosum probabiliter judicat, quando aliud certo efficax in promptu est; neque venator sclopetum explodere in aliquod objectum, de quo dubitat utrum sit homo an bellua x.

486. (B) Si dubium aclionem sequatur, plures fingi possunt hypotheses : (a) si, post diligens examen, dubium probabile manet, num causa damni fuerit injuste posita, v. g. num quis alterum injuste calumniaverit, — vel num revera damnum aliquod fuerit proximo illatum, v. g. utrum proximus e calumnia in sua negotiatione damnum passus fuerit, necne; in utroque casu stricte loquendo non datur obligatio restituendi, quia obligatio imponi non debet, nisi certo moraliter constet; jamvero injuria in casu dubia est. -- Aliunde in dubio melior est conditio possidentis.

487. (b) Si certum sit damnum, ac certum sit pariter positam fuisse causam damni sufficientem (v. g. calumniam), sed dubitetur utrum ex hac causa vel ex alia hoc damnum secutum fuerit, probabilius qui posuit causam, tenetur ad restitutionem, quia merito praesumitur damnum revera sequi ex hac causa, usquedum contrarium probetur; probabiliter tamen quidam tenent non urgendam esse restitutionis obligationem, quia effectum secutum esse ex causa non praesumi, sed probari debet.

488. (c) Si damniwi certo fuerit illatum, sed duplex sit causa, uiraque ex se efficax, et dubitetur ex qudnatn effectus fuerit secutus (v. g. duo simul in eamdem victimam sclopetum exploderunt) contro- id sequi ex ipso rigore principiorum; sed nonne hoc est evidens signum principia ipsa esse justitiae contraria, cum ex eis inferatur conclusio quam probi homines communiter ut iniquam reprobant?

1 Hi casus omnino differunt a casu voiuntarii indirecli, quando scilicet ex causa per se licita duplex oriri potest effectus : alter certus, scilicet bonum proprium aut proximi, et alter dubius, videlicet damnum tertise personae : tunc enim aclio licita est, dummodo bonus effecl.us malum compenset.

vertitur; multo probabilius uterque in solidum tenetur ad restitutionem; nam uterque culpabiliter posuit causam ex se efficacem ad damnum, et si incertitudo oriatur quoad auclorem damni, ha^c ipsis danmificatoribus tribuenda est. — Probabiliter tamen tenet S. Alphonsus (n. 657) nulli stricle imponendam esse restitutionis obligationem, quia nemo tenetur se spoliare ob obligationem dubiam. In praxi, enixe suadenda, si non urgenda, restitutio.

50 De ebrio damnificatore.

489. Hic applicanda sunt principia de voluntario indirecto :

(a) Si ebrietas voluntaria fuerit, et damnificator, antequam rationis usum amiserit, saltem in confuso praeviderit damnum quod ex ebrietate sequi potest, tenetur ad restitutionem.

(b) Si vero ebrietas fuit involuntaria, aut, si pravum erTeclum prrevidere non potuit, ab onere restitutionis excusatur in foro conscientise; sed si a judice, propter culpam juridicam, ad damna reparanda condemnetur, obedire debet.

§ II. DE INJUSTA POSSESSIONE REI ALIEN/E1.

490. Secunda restitutionis radix est injusta rei alience possessio; injusta dicitur, etiam quoad possessorem bonae fidei, quia obligatio restituendi eo tempore incipit quo hic juris alterius conscius evadit,ideoque novit rem alienam jam amplius non posse juste a se possideri. — Possessor potest esse boncz, malce aut dubicv fidei, prout inculpabiliter, culpabilitcr, aut cum dubid conscientid rem alienam detinet; de quibus seorsim dicendum est, prius tamen expositis quibusdam axiomatibus, quas frequentius in hac materia occurrunt.

Axiomata quaedam de possessore rei alienae declarantur.

491. i° Res clamat domino, seu ad dominum. Illud principium ex ipso jure dominii superius declarato (n. 74) logice fluit; videlicet res, quae legitime ad aliquem pertinet, ita ei conne£titur ut, si fuerit ab illo separata, ad eum

1 5. Tnom.j 2. 2., q. 62, a. 2-6; Sotus, lib. IV, qiicest. 6, a. 3-5; quaest. 7, a. 2; Sayrus, lib. X, tr. II, cap. 2-3; Lugoy disp. XVII; Billuart^ diss. VIII, art. 9-11; S. Atphons., n. 607-625; Elbel Bierbaum, P. VI, n. 28-91; Reuier, P. III, tr. III, cap. 2; Carrie?'e, n. 1035-1102; Lehwk., n. 944-961; Balt. P., n. 415-439; Genicot,x. 523-534; Noldin, n. 434-449-

214 CAPUT III. DE REPARATIONE JURIS LvESI, redire nitatur, et sic veluti clamet domino. Proinde dominus, ubicumque eam invenerit, jure meritoque eam deprehendere potest; ac consequenter detentor, etiam bonse fidei, eam domino reddere debet quamprimum moraliter, nisi praescriptione aliove justo titulo eamdem suam fecerit.

2° Res fruclificat dommo, id est fructus naturales ad dominum rei pertinent, sicut ipsa rei substantia, ut supra declaratum est, n. 235-236; sed fructus industriales, quatenus et in quantum ab alterius industria procedunt, huic et non domino tribuuntur.

492. 30 Res naturaliter perit domino; videlicet, si res naturaliter, absque alterius culpa, destruitur, damnum inde secutum ferre debet dominus; sublataenim re, quae fundamentum dominii erat, jus in illa re eo ipso perit. Attamen si res, quamvis in se destru6ta, in cequivalenti subsistat, — quatenus v. g. alius ejus pretium accepit, vel ea utendo propriis bonis pepercit, — domino aequivalenter restitui debet.

40 Nemo ex re aliend injuste locupletari debet; id est, nemo ditior fieri debet ex ipsa re aliena, seu ex iis omnibus quae naturaliter ex illa re proveniunt, ut constat ex secundo axiomate : res fruclificat domino. Sed potest quis occasione rei alienae ditior fieri, quatenus illa re utendo, propria industria aliquid producit, quod est vere fructus proprii laboris, proindeque ab eo legitime acquiritur.

I. De possessore bonae fidei

Possessor bonae fidei ille est qui, rem alienam detinens inculpabiliter putat eam esse suam, v. g. quia rem ab eo accepit quem legitimum esse dominum censebat. Ejus obligationes expendi possunt quoad rem ipsam, — fruclus ex ea perceptos, — et expensas pro ea fa6las.

i° De obligatione possessoris fidei bonce quoad rem ipsam.

493. Principium generale est possessorem bonae fidei ad restitutionem teneri : i° quoties conscius est se rem alienam detinere, sine legitimd causd; 2° quoties ex re aliend ditior faclus est.

Ratio prioris cst quia res clamat domino; statim igitur ac possessor novit rem aliquam non esse suam, sed alterius, ct aliunde nullam esse legitimam rationem eam retinendi, non potest eam servare quin alterius jura violet

Ratio posterioris ex eo desumitur quod res fruclificat domino; si igitur possessor ex re alterius ditior evaserit, v. g. propriis bonis parcendo dum alterius bona consumeret, hoc incrementum sibi retinere nequit, sed illud tradere debet domino, ad quem reipsa pertinet tanquam aequivalens rei consumptse.

494. Applicationes practicae. Ad fusius declarandum principium generale, triplex fingi potest hypothesis, prout res ab uno tantum possessa fuit, — vel a pluribus qui eam transmiserunt titulo oneroso, — aut titulo gratuito.

Prima hypothesis : Unus est tantam possessor, qui rem aliis no?i iransmisit. (A) Quamdiu possessor rei alienaz in bona fide manet, ea. uti potest quasi sua esset; et, elapso tempore ad prasscriptionem requisito, dominium in eam acquirit.

(B) Statim ac detegit rem a se possessam esse alienam, tenetur eam restituere domino, vel saltem dominum monere ut eam suis expensis auferat. Nam res clamat domino; unde alius eam sine injustitia retinere nequit. Insuper nemo ex re aliena injuste ditior fieri debet; atqui si possessor non teneretur quamprimum moraliter rem alienam reddere, injuste ditior fieret ex re aliena, retinendo quod suum non est.

Unde, etiamsi rem alienam emerit, debet eam restituere et quidem sine compensatione, nisi aliter lex civilis disposuerit1, sed recursum habet contra venditorem, a quo pretium solutum reclamare potest : venditio enim fuit nulla, cum venditor rem non suam vendiderit. — Tenetur eamdem rem in individuo reddere, si adhuc eam habeat, cum res ipsa clamet domino, nec dominus cogi possit hanc rem vendere vel permutare.

(C) Si res aliena perierit, vel consumpta fuerit durante bona fide, possessor jure naturali ad nihil tenetur; nisi tamen exinde ditior evaserit, v. g. suis bonis parcendo : tunc enim illud restituere debet domino in quo ditior evasit. Nam, ex una parte, res perit domino; ac proinde possessor bonae fidei, qui exinde ditior non evasit, ad restitutionem non tenetur ratione retentionis, cum rem non retineat; neque ratione damnipcationis, cum non sit culpabihs causa

1 In Gallid, si res empta fuerit in nundina, publica venditione, vel a mercatore vendente res ejusdem speciei, dominus possessori pretium refundere debet. Cfr. Cod. civ., a. 2280, in Suppiem., p. 61*.

damni. Si vero exinde ditior fuerit, tunc res existit, si non in se, saltem in aequivalenti; proindeque id reddere tenetur.

495. Secunda hypothesis : res ab uno ad alium, vel etiam ad plures transiit, et quidem titulo oneroso, per venditionem. — Vel datur locus evictioni, vel non.

(A) Si locus sit evic7ionix, i. e. si res adhuc existit, dominusque eam exigit ab ultimo detentore, sive judicialiter, sive privatim, et detentor nullum medium habet se tuendi ab eviclione, ultimus detentor tenetur rem domino reddere vi principii " res damat domino "/ sed ultimus detentor recursum habet contra suum venditorem, qui, vi contraclus emptionis, implicite saltem promittit compensare emptorem, si locus fuerit eviclioni, ut infra dicitur. Pariter ultimus venditor recursum habet contra eum a quo rem emit, et ita deinceps usquedum perveniatur ad eum qui titulo gratuito rem acceperat, vel ad furem ipsum.

Idem dicendum videtur si ultimus detentor rem sponte domino restituerit; sed si id fecerit, inconsulto venditore, in quibusdam regionibus legaliter pretium rei a venditore exigerenequit, quiarecurrendo ad venditorem, saepe ab evictione se tueri potuisset, quod fusius exponitur ubi de venditione.

496. (B) Si locus non sit evictioni, — quia videlicet res consumpta fuit, vel fortuito casu periit, — primus venditor tenetur domino refundere pretium rei, quatenus ex eo ditior faclus est; ceteri autem possessores ad nihil tenentur, quia ditiores minime facli sunt ex re aliena2.

497. Tertia hypothesis : res ab uno ad alium transmissa fuit titulo gratuito, seu per donationem. Ttinc primus possessor, qui rem alienam bona fide donavit, ad nihil tenetur, cum ex re aliena ditior faclus non fuerit; idem dicendum est de possessoribus intermediis, qui rem non detinuerint; sed ultimus possessor, qui rem donatione accepit, eam domino reddere debet, si haec adhuc existat; secus, rem cequivaleniem tradere tenetur, in quantum ditior evasit; unde ad nihil tenetur, si ditior ex ea factus non fuerit.

498. Corollarium. Si quis bona fide rem furtivam emit, et eam furtivam esse novit ante elapsum praescriptionis tempus, potestne eam reddere furi, ad pretium recuperandum?

(a) Si dominus rem suam petierit, antequam furi reddatur, emptor eam restituere tenetur; nam res clamat domino; sed ipse recursus habet contra furem.

1 Eviclio est aclus legalis quo emptor a possessione rei emptae deturbatur, eo quod haec a vero domino revindicatur (infra n. 762).

2 Si carius vendendo quam emerant aliquid lucrati sunt, id ex eorum industria.non autem ex re ipsa procedit; nisi tamen resipsacreverit(quia v. %. pullusadolevit) : tunc incrementum est fruclus, de quo infra agetur

(b) Si res empta nondum sit a fure tradita, emptor potest contractuin rescindere, et rem furi relinquere.

(c) Si dominus rem suam non adhuc petierit, controvertitur inter theologos : alii dicunt rem domino, non autem furi reddendam esse, quia res clamat domino; alii satis probabiliter asserunt eam furi reddi posse, quia contractus, propter fraudem seu errorem, est rescindibilis, et aliunde nemo tenetur sibi nocere ut alteri prosit. Unde in praxi ad restitutionem cogi non potest qui hanc opinionem secutus fuerit; sed ex caritate emptor tenetur monere dominum, quoties id sine incommodo fieri potest, ut hic rem suam a fure recuperare valeat.

(d) Si vero fur contractum rescindere pretiumque reddere nolit, emptor non potest rem consumere vel alteri vondere, sed eam domino restituere tenetur, etiamsi nullam compensationem sit ab eo accepturus, quia res rfamat doviino; recursum tamen habet contra furem.

2° De obligationibus et furibus possessoris boncefidei quoad fruclus.

499- (A) Jure naturali : (a) Fructus industriales, qui videlicet occasione rei, proprio possessoris labore acquisiti sunt, ab ipso possessore boncB fidei retineri possunt : quisque enim legitime suos facit proprii laboris fructus.

Hinc qui, bona fide cum aliena pecunia negotiando, ingentes comparavit divitias, non tenetur has domino restituere, sed solum usuale pecuniae auctarium; pariter qui alieno penicillo alienisque coloribus picturam magni pretii pinxit, eam non tenetur penicilli domino restituere, sed solum compensationem dare pro usu aliense materiae.

500. (b) Fructus autem naturales domino restitui debent, modo exstent in se vel in aequivalenti, nec praescripti fuerint, deductis tamen expensis quae ad eos colligendos aut servandos necessariae fuerint; nam res fruclificat domino.

Idem dicendum est de fructibus civilibus, qui ex usu rei oriuntur, ut reditus ex domus locatione aut ex mutuo, etc. Quidam, praesertim inter veteres theologos, excipiunt auctarium ex mutuo, eo quod fructus naturalis dici nequit; quod tamen hodie communiter rejicitur : nam, in praesenti rerum statu, auctarium legaleinter fructus naturales merito recensetur, cum non ex industria. possessoris, sed ex ipsa re capiatur.

Dictum est : modo exsient... si enim consumpti fuerint quin posscssor ex eis ditior evaserit, jure naturali pretium solvere non tenetur, ut supra declaratum est; — deduclis expensis, nam qui commodis fruitur, onera sustinere debet.

218 GAPUT III. DE REPARATIONE JURIS L^SI,

501. (c) Ouoad fruclits mixtos, qui partim ex industrid partim ex re nascuntur, inter dominum et possessorem dividi debent secundum aestimationem viri prudentis et honesti ; nam qua parte sunt naturales, ad dominum spectant; et qua parte industriales sunt, ad possessorem. Ita v. g. quoad segetes, possessor eas colligere potest, soluto usuali pretio pro locatione agrorum.

502. Corollarium. Si quis bona fide rem furtivam viliori pretio emerit eamdemque carius vendiderit, incrementum hujusmodi ut fru6lus industrialis speclari potest, si labori et ingenio possessoris tribui potest; ut fructus naturalis, si ex ipsa re procedit, v. g. si frumentum carius fiat propter annonam; ut fructus mixtus, si partim ex industria, partim ex ipsa re oritur.

(B)Jure civili gallico (quod in pluribus etiam aliis regionibus viget), possessor bonae fidei suos facit omnes fruclusja?n perceptos1. — Quae dispositio probabilius in conscientia valet : nam aucloritati civili jus competit dominium transferendi, quando adest ratio boni publici : haec autem in casu verificatur, quum lex eo tendat ut vitentur lites et ne possessor bonae fidei ex improvisa restitutione damnum patiatur.

30 De ejusdem juribus et obligationibus quoad impensas.

503. Impensae, quae in rei conservationem aut incrementum fiunt, sunt usufrufluarice vel extraordinarice. — Priores hae sunt quae ad frudtus percipiendos necessariae sunt; jamvero, ubi possessor fructus non servat, v. g. in Statibus Americce Foederatis, jus habet ad compensationem obtinendam pro hujusmodi expensis : dominus enim legitime fructus percipere nequit, nisi deductis expensis.

Impensae extraordinarice triplicis sunt generis : necessarice, sine quibus res periisset aut deterior fa6ta fuisset (v. g. quae fiunt ne pluvia domum invadat); utiles, quae rei valorem augent, prout sunt plantationes, exstructiones, etc. ; mere voluptuaricz, quae fiunt ornamenti causa, v. g. parietes pi6luris ornando, quin rei valor augeatur.

504. (A) fure ?taturali, dominus compensare debet expensas necessarias, imo et utiles, saltem in quantum venalem

1 Cod. civ., art. 546-549, 585-586, in Supfilemento, p. 11* et 51*; cfr. Planiol, I, n. 909-915.

rei valorem augent; secus, ex re aliend ditescit, scilicet cx pecunia quam solvit possessor ad servandum vel augendum rei valorem.

Quoad expensas voluptuarias, quae rei prctium non augent, stricle loquendo dominus eas refundere possessori non tenetur; sed si hujusmodi ornamenta, sine rei detrimento, auferri possunt, possessor jus habet ea secum tollendi.

(B) Jus autem civile hac de re diversum est apud varias Gentes. In Gallia, dominus possessori, etiam malse fldei, refundere debet impensas necessarias aut utiles^; de voluptuariis statuitur eas a venditore mabe fldei compensandas esse2.

II. De possessore malae fidei.

505. Possessor malae fidei ille est qui culpabiliter rem alienam detinet. Ex duplici titulo ad restitutionem tenetur, quatenus est rei alienae injustus possessor, et quatenus damnificator; quapropter non solum rern ipsam restituere debet, sed etiam compensare omnia damna ex rei injusta detentione secuta.

i° De ejus obligationibus quoad rem ipsam.

506. (A) Ut injustus possessor rei alience, debet quamprimum moraliter domino restituere rem ipsam, si eam habeat, vel rem aquivalentem; secus ditior esset ex re aliend.

(B) Ut injustus damnificator, tenetur dominum praestare indemnem, omnia damna reparando, quse saltem in confuso praevidit ex injusta retentione secutura.

Hinc rem consumptam compensare debet, etiamsi exinde ditior non evaserit; et si res perierit, etiam fortuito casu, ejus pretium restituere tenetur, saltem generatim, quoties videlicet apud ipsum dominum non periisset. Pariter si res deterior fadta fuerit, dum apud dominum integra mansisset, illud damnum compensare debet. Siquidem in his omnibus casibus, vere causa est cur dominus haec damna passus fuerit.

507. Corollarium. Quid vero, si res apud ipsum do??iinu??i pe?'iisset? — Distinguendum est : (a) si periisset eodem moraliter te??ipore et eodem casu ac periit apud furem (v. g. eodem incendio aut naufragio, vel ex intrinseco rei defeclu), probabilius fur non tenetur jure naturali ad restitutionem, quia non est causa damni efficax.

1 Cod. civ., art. 1381; cfr. art. 555, in Suppte??i., p. 52*. 7 Cod. civ., a. 1635, in Supplem., p. 148*.

220 GAPUT III. DE REPARATIONE JURIS LvESI,

Idem probabiliter dici potest, si res periisset eodem tempere, quamvis non eodem casu (v. g. periit incendio apud furem, dum periisset aqua eodem die apud dominum) : eadem enim est ratio.

(b) Si vero res non periisset eodem moraliter tempore, fur ad restitutionem tenetur : tunc enim res, per aliquod saltem tempus, injuste a fure retenta fuit; v. g. si bibatur vinum ex incendio ereptum, ejus pretium refundi debet. — Dixi tamen eodem moraliter tempore, quia si certo praevideretur rem esse mox perituram, non esset stricla obligatio restituendi : res enim mox certo peritura vix ullius est valoris.

Jure civili, in Gatlid1 multisque aliis Gentibus vigente, possessor malae fidei ad restitutionem tenetur, quocumque modo res in ejus manibus perierit. Quce tamen dispositio, quatenus a jure naturali discrepat, ut poinalis speclari potest, ideoque non obligat ante, sed solum post sententiam judicis.

2° De ejus obligationibus quoad fruclus.

508. Jure natiwali, et ct\d.mjure civili apud plerasque Gentes vigente, tenetur restituere : (a) omnes fru6tus ex re aliena perceptos, etsi dominus eos non percepisset, quia res fruclificat domino; etiam fruclus consumptos, quamvis ex eis ditior non evaserit, quia reparare debet omnia damna injuste illata; (b) omnes fructus quos dominus legitime percepisset, quamvis ipse possessor eos non perceperit : v. g. si dominus, utpote maxima. solertia. praeditus, viginti per centum ex negotiatione lucrari solet, et per furtum impeditus est quominus id lucraretur, fur tenetur id solvere; secus non compensat damna injuste illata; (c) fructus ab iis perceptos ad quos res transiit, si hi non restituerint; cum eis enim in solidum tenetur omnia damna reparare ex injusta rci occupatione secuta.

Hic tamen merito advertit Lugo2 : " Quoties agitur de restitutione lucri cessantis, vel damni emergentis, regula generalis ab omnibus tradita, est quod debeat restitutio fleri ?ion integre, sed juxta majorem vel minorem certitudinem talis lucri, vel vitandi talis damni, quantum scilicet spes illa incerta valere poterat, attentis iis omnibus, quibus effectus impediri poterat ".

509. (d) Fruclus vero industria/es, non cx re, sed ejus occasione percepti, ad possessorem pertinent; hinc, si furaut depositarius cum pecunia sublata aut accepta negotiatus

fuerit, pccuniam ct lcgale auclarium rcstituere debet, aut lucrum quod dominus fecisset, non autem incrcmentum proprio labori debitum.

510. Corollarium. Si res, tempore injustae detentionis, varium valorem habuit, teneturne injustuspossessor.$7/;;/;;/#;;2 valorem restituere? — Principium est summum valorem restituendum esse : (a) quoties dominus injuste illo augmento privatur, v. g. quia, cum sit ipse vigilans, rem vendidisset tempore pretii summi, — aut quia coactus fuit rem aequivalentem emere tempore quo carius vendebatur; (b) quoties injustus possessor secus ditior evaderet, quia v. g. incrementum rei ipsi debetur, ut si vitulus adoleverit : res enim domino crescit.

In praxi xero, saepe difficile est determinare utrum et quandonam conditiones supradicl?e verificentur; si res dubia maneat, urgenda est solummodo compensatio valoris quem tempore furti res habebat.

30 De obligationibus ejusdeiu quoad inipensas.

511. Jure naturali, possessor malae fidei, dum restituit rem et fru6lus, deducere potest expensas quas fecit, tum necessarias, tum utiles, quae rei valorem vere auxerunt; secus enim, dominus ditior fieret ex re aliena. Expensas autem mere voluptuarias deducere nequit; ornamenta tamen quae, salva rei substantia, tolli possunt, sibi retinere potest1.

III. De possessore dubiae fidei.

512. Possessor dubiae fidei ille est qui ex gravi et probabili ratione dubitat num res quam detinet, sit sua an aliena; unde ad hoc non sufficit ratio mere negativa aut omnino levis. — Quando rem bona fide quis possidere ccepit, et postea ortum est dubium, dubia fides dicitur superveniens ; si dubium ipsam occupationem praecesserit, dubia fides antecedens vocatur.

513. i° In casu dubia7- fidei supervenientis, haec sunt ofificia possessoris :

(A) Orto dubio, veritatem sedulo investigare debet, et quidem ea diligentia quae rei valori et dubii gravitati re-

1 Ita etiam ex jure civili gallico; cfr. Cod. civ., a. 1381 ; non autem ex jure anglico aut americano, juxta quod dominus refundere non tenetur expensas a possessore malas fidei faclas.

spondeat; secus enim, ut possessor malae fidei merito haberetur. Interea non potest rem vendere nec consumere, nisi paratus sit aequivalens domino reddere.

(B) Facld diligenti inquisitione : (a) si certo moraliter constet rem esse alienam, rem et fruclus restituere debet, ut supra dictum est de possessore bonae fidei; (b) si dubium perseveret, probabilius rem potest retinere, quia in dubio melior est conditio possidentis. Unde rem consumere aut ea uti potest, dummodo paratus sit rem aut ejus pretium domino reddere, si hic ante elapsum praescriptionis tempus comparuerit; imo potest rem vendere, dummodo emptorem de dubio moneat, ne hic decipiatur. Non obstante dubio, tempore opportuno prsescribere potest.

514. 2° /// casu dubice Jidei antecedentis, possessor pariter sedulo rem investigare debet; manente autem dubio, triplex hypothesis fingi potest : —

(a) Si quis rem abstidit a possessore, dubitans num jus habeat id faciendi ( v. g. probabiliter judicans se jus habere ad partem haereditatis, hanc sibi appropriavit sine recursu ad judicem), aequiparatur possessori malae fidei ; nam in dubio melior est conditio possidentis.

(b) Qui vero rem emptione, donatione aiiove /egitimo tituio atquisivit, dubitans num venditor aut donator sit vere dominus (v. g. emit monilia pretio ita infimo ut merito suspicari possit rem esse furtivam), probabilius restituere debet, pro rataparte dubii, domino, si hic inveniri possit, aut causae pia^; totum enim retinere nequit, quia possessionem incoepit sinebonafide; nec tamen totum reddere tenetur, quia certum non est rem esse alienam. — Si vero rem emerit aut acceperit animo eam domi?w reddendi, statim ac hic inveniri potest, sequiparatur possessori bonae fidei, et rem detinere potest usquedum dominus compareat.

(c) Si quis rem occupat a nemine hic et nunc occupata?n, dubitans utrum haec sit res nullius an non, utrum amissa an derelicla fuerit, eam retinere non potest nisi conditio?iate, id est cum intentione inquirendi eamque reddendi domino, si hic inveniatur, ut diclum est de rebus amissis.

§ III. DE COOPERATORIP.US IN DAMNUM l.