Capitulum IV

Respondet Augustinus: « Oe caelo sive desursum, hoc est de altitudine humanae naturae ante peccatum primi parentis ». — Sed hoc videtur consooare illi haeresi, quod aliqua particula mansit in buuntur Alcuino, a Magistro Sententiarum (III. Sent. d. XVI.

Adam incorrupta, quae per successiones usque ad Virginem traducta est, et de illa facta est caro Christi.

Propter hoc sane intelligendum est verbum, quod illud dicitur per quandam assimilatione: quia, sicut caro in Adam ante peccatum fuit pura et sine macula, sic Christus carnem immaculatam assumsit. Et notandum, quod terram non vocat hic naturam passihilem, sed corruptam et generatam per corruptionem vitiosam, secundum quam non est Christus genitus, sed per virtutem divinam Spiritus sancti conceptus; ideo desursum.

63. Quaest. IV. Item quaeritur de hoc quod dicit: Non ad mensuram dat Deus Spirilum. — Aut intelligit de Christo secundum diuinam naturam, aut secundum humanam; secundum divinam naturam Hon potest, quia ipse non recipit Spiritum, immo ab ipso procedit. Si secundum humanam; contra: Gratia Christi hominis est creata; sed omnia creat Deus in certo pondere, numero et mensura, unde nihil creatum est infmitum: ergo ad mensuram.

Tertia manifestatio, quae facta est Samaiitanis.

1. Ut ergo cognovit Lesus etc. Manifestavit se Dominus supra discipulis et ludaeis; in hac parte manifestat se Fama?itanis, et hoc praedicando et annuntiando eis verbum salutis. Et habet pars ista duas partes. In prima notatur praedicandi opportunitas; in secunda, praedicationis forma, ibi: Venit mulier de Samaria, ubi Dominus Samaritanae incipit praedicare. — Opportunitas autem erat ex parte loci, et haec quidem fuit duplex, scilicet ad transeundum et ad quiescendum.

2. (Vers. 1.). Tangitur ergo primo opportunitas loci ad transeundum. Cum enim vellet ire a ludaea in Galilaeam, necesse habebat transire per Samariam. Propterea dicit: Ut ergo cognovit Lesus, quia audierant Pharisaei. Audierant, inquam, a discipulis loannis, qui tanquam invidi et detractores referebant; supra tertio: « Dixerunt: Omnes vadunt ad il- Dicendum, quod est mensura limitationis, et est mensura divisionis. Mensuram limitationis voco, qua unumquodque creatum fmitum est in sua substantia et virtute et limitatum. Mensuram divisionis voco determinationem alicuius ad aliquem actum, secundum illud primae ad Corinthios duodecimo: Divisiones gratiarum sunt, idem autem SpirHus, quando scilicet gratia datur alicui ad aliquem effectum determinatum, sicut dicit Apostolus. Christus gratiam habuit ad mensuram primo modo, quia gratia eius non fuit infinita; secundo modo habuit non ad mensuram, quia non fuit in eo arctata ad aliquam operationem, sed ad omnem, sicut caput habet omnes sensus. Unde Chrysostomus: « Spiritum hic dicit actionem Spiritus; haec enim est, quae dividitur ». Unde patet, quod loquitur de mensura per gratiarum divisionem.

3. Quaest. V. Item de hoc quod dicit: Qui credit habet vitam aeternam; quia, si habet, non credit.

Respondeo: Habere spiritualia est per amorem; et tunc perfecte habentur, quando perfecte amantur. lum »; audierant, inquam, quod Lesus plures discipulos facit et baptizat quam loannes. Et ex hoc manifestum erat eis, quod ipse erat maior et celebrior loanne, et iam eis manifestatus. Hoc audierunt, quia sic relatum fuerat.

3. (Vers. 2.). Quamquam Lesus non baptizaret, sed discipuli eius, ne provocarentur ad invidiam.

4. (Vers. 3.). Reliquit ludaeam et abiit iterum in Galilaeam; quia semel abierat, supra primo. Chrysostomus: « Recessit Dominus non timoris gratia, sed abscindens eorum livorem atque invidiam »; unde infra septimo: « Ambulabat Lesus in Galilaeam; non enira volebat in ludaeam ire, quia quaerebant eum ludaei interficere ». Sic facta praedicatione ludaeis, ostendit se opportunitas praedicandi Samaritanis; unde dicit:

5. (Vers. 4.). Oportebat autem, eum transire per mediam Samariam. Et sic aderat loci opporsponsio haec est secundum codd., quibus suffragalur etiam

tunitas ad transeundum; Lucae decimo seplimo: <t Dum iret Lesus in lerusalem, transibat per mediam Samariam ». Sicut transibat, sic redire oportebat.

6. (Vers. S.). Venit ergo. Tangitur hic opportunitas loci ad quiescendum, quia lassus erat, et locus amoenus se offerebat; unde locum describit a civitate, cum dicit: Venit ergo in civitatem Samariae, quae dicitur Sichar; Sichar in lingua Chaldaica, Sichem in Hebraea Haec est civitas, ubi Simeon et Levi occiderunt viros in ultionem stupri sororis, Genesis trigesimo quarto. Et haec civitas erat, supple; juxla praedium, quod dedil facob foseph, filio suo; Genesis quadragesimo octavo: « Do tibi partem unam extra fratres tuos, quam tuli de manu Amorrhaei in gladio et arcu meo ». Et hic locus opportunus erat ad quiescendum, quia amoenus. Propterea dicit:

7. (Vers. 6.). Erat autem ibi fom lacob, id est, quem lacob invenerat, secundum quod dicilur infra eodem. Et Christus indigebat quiete; ideo dicit: Lesus, fatigatus ex itinere, sedebat sic supra fontem; quia locus frigidus erat, et calor iam erat. Ideosubdit: Hora autem eral quasisexta; et ideo fatigatus erat longo itinere, ex ieiunio et calore. Unde ipse Dominus dicit in Psalmo: « Pauper sum ego et in laboribus a iuventute niea; exaltatus autem, humiliatus sum et conturbatus ».

8. Allegorice. Lesus, rehcta ludaea, transitper n- mediani Samariam in Galilaeam; quia, ludaeis exgjggfjg Christus migravit ad Palrem; Galilaea enim transmigratio interpretatur; ad Romanos undecimo: Caecitas contigit in Israel, ut plenitudo gentium intraret; et Actuum decimo tertio: Dixerunt Paulus et Barnabas ludaeis: Vobis oportebat primum loqui verbum; sed quoniam repulistis illud el indignos vos iudicastis aeternae vitae; ecce, convertimur ad gentes. — Lesus, fatigalus ex itinere, sedet hora sexta; quia Filius Dei carnem nostram cum poenahtalibus assumsit sexta aetate, sicut dicit Augustinus; leremiae decimo quarto: Quare sicut colonus futurus es in terra et sicut viator declinans ad manendum? — Super puteum aquae sedet; quia super fluenta gratiae requiescit, ut effundat in se credentibus; infra septimo: Qui credil in me, sicut dicit Scriptura, flumina de ventre eius fluent aquae vivae.

9. Notandum, qmd Christus dicitur sedere supra fontem; quia ipse est, in quo requiescit fons omnis gratiae; unde recte per fontem illum intelhgitur; Genesis secundo: Fons ascendebat de lerra et irrigabat universam superficiem lerrae. Iste est Christus, a quo procedit quadruplex flumen sive aqua, scilicet aqua munditiae. De hac aqua Ezechiel trigesimo sexto: Effundam super vos aquam mundam etc.; et sic Chrislus dicitur fons munditiae; iste est baptismus; Zachariae decimo tertio: Erit fons patens domui David et habitatoribus lerusalem in ablutionem peccatoris et menstruatae. Baptismus enim mundat peccatorem et menstruatam, quia delet peccatum originale et actuale. — Aqua sapientiae; Ecclesiastici decimo quinto: Aqua sapientiae salutaris potavit illum; et haec est doctrina. Et sic Christus dicitur fons sapientiae clesiastici primo: Fons sapientiae, verbum Dei in excelsis. Iste irrigat corda doctorum; quinto: Deriventur fontes tui foras etc. — Aqua graliae; de qua infra septimo: Qui credit in me, flumina de venire eius fluent aquae vivae. Et sic dicitur Christus fons gratiae; infra eodem: Qui biberit ex aqua, quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salientis in vitam aeternam; haec est gratia, leremiae secundo. — Aqua vitae, de qua infra eodem: Qui biberit ex aqua, quam ego dabo ei, non sitiet in aelernum. Et sic dicitur Christus fons vitae; Psalmus: Apud te est fons vitae, et in mine tuo videbimus lumen; et Apocalypsis Agnus dedueet eos ad vitae fontes aquarum.

Omnes aquae istorum fontium procedunt a Christo; unde Isaiae duodecimo: Haurietis aquas gaudio de fontibus Salvatoris; sed non procedunt nisi in humiles et valles; Psalmus: Qui emittis fontes in convallibus, id est in humilibus.

immundiliae, de quo Levitici vigesimo: Qui coiela _. muUefe in ftuxu menslruo et revelaverit turpiludinem eius, ipsaque aperuerit fontem sanguinis sui, interficientur ambo de medio populi sui. Mulier menstrua et immunda est caro nostra; cum ilia coit qui eius desideriis satisfacit. — Imitationis perversae; Proverbiorum vigesimo quinto: Fffiis turbatus pede et vena corrupta, iustus cadens coram impio. Impius enim, duin considerat in iusto mala et bona, relinquens bona, imitatur mala. — Curiositatis vanae; Ecclesiastici vigesimo sexto dicitur de anima curiosa: Sicut viator siliens ad omnem fontem os aperiet et ex omni aqua bibet; quia curiosi totum volunt scire et de omni sapientia tentare. — Damnationis aeternae; Apocalypsis octavo: Stella magna ardens cecidit in fontes aquarum, et nomen stellae dicitur absinthium; quia diabolus de caelo empyreo incidit in summam calamitatem poenarum, ad quas trahit omnes suos potatores.

H. Quaest. I. Ad intelligentiam litterae primo quaeritur de hoc quod dicit: Ut cognovit Lesus. — Aut hoc dicit secundum divinitatem, aut secundum humanitatem; quocuraque modo hoc dicat, videtur falsum, quia Christus omnia scivit a nativitate: ergo post nihil cognoscere incepit.

Respondetur ad hoc, quod sicut Christus dicitur ignorare, quia non facit nos scire, sicut de die iudicii; sic dicitur aliquid przjwo cognoscei-e, quia cognoscere se primo ostendit. Unde hoc prius novit, sed tamen tunc primo ostendit. — Vel respondendum, quod Christus prius sciebat praescientia, sed postmodum scivit relatione: et hoc non erat inconveniens secundum humanam naturam.

12. Quaesl. II. Item quaeritur de hoc quod dicit: Dominus reliquit ludaeam propter Pharisaeos iam cognoscentes. — Videtur, quod timuerit et quod fugerit.

Ad hoc respondet Chrysostomus, quod non ti- I. more, sed propter scandalum eorum vitandum et zelum invidiae. non est dimittenda propter scandalum »; unde non dimisit eis dicere veritatem propter scandalum, in multis locis, ut Matthaei decimo quinto; quare nunc propter scandalum dimittit?

2. Item, si propter invidiam; quaero: quare magis invidebant Christo quam loanni, cum loannes simihter baptizaret? reliquit ludaeam, scilicet propter scandalum vitan- Ratio'iridum, propter fructum augendvm et propter exem- ""' plum dandum. Propter scandalum, ne ludaei efDcerentur per zeli accensionem peiores; sed haec non fuit tota causa, immo etiam propter fructum, quia ibi parum profecisset et alibi multum profecit; et tunc relinquenda est praedicatio propter scandalum, quando alibi plus fructificari potest. Propter exemplum etiain dimisit, sicut dicit Augustinus, ut ostendat nobis, esse licitum persequentium furorem dechnare.

3. Quod quaerit: quare magis persequebantur Ad 2. Christum quam loannem? responsio est, quia loannes non baptizabat in nomine suo, sed in nomine Christi venturi, Christus vero in nomine suo; unde docebat et baptizabat sicut potestatem habens. Quoniam igitur Pharisaei invidi nullum volebant habere superiorem, ideo magis invidebant.

4. Quaest. IH. Item quaerit Augustinus: Quomodo dicit Evangelista: Fons lacob, cum infra dicatur puleus?

Respondet Augustinus, quod « omnis puteus est Resp. fons, sed non convertitur. Ubi enim emanat aqua de terra in superficie, est tantum fons; ubi in profundo, et fons et puteus dicitur ».

14. Vejiit mulier de Samaria. Determinata op- secnndo, portunitate praedicandi detenninatur hic manife- KomL. statio facla per praedicationem. Et quia manifestatio oivisio. haec primo facta est specialiter, secundo vero communiler; ideo primo agitur de praedicatione facta mulieri; secundo, de praedicatione facta Samaritanis, ibi: Reliquit ergo mulier hydriam suam elc.

Et quia non est efficax praedicatio fldei nisi Primo, macum consensu liberi arbitrii; et liberum arbitrium spedails'! non consentit, nisi excitetur a Deo: ideo Dominus sobaivisio primo mulierem excitat; secundo, excitatae et coa- ilia. ™°"

sentienti veritatem fidei annuntiat, ibi: Dicit ad eum mulier: Domine, da mihi hanc aquam etc. — Excitat igitup Dominus mulierem hoc ordine, scilicet primo petenrfo obsequium; secundo, promittendo vel offerendo beneficium: tertio, ej>plicando beneficium oblatum.

15. (Vers. 7.). Primo excitat postulando obsequium potus, quem mulier ministrare poterat, quia aquaffl haurire venerat. Propterea dicit: Venit mulier de Samaria haurire aquam; et ita potum dare poterat, et Christus indigebat et ideo petebat. Ideo sequitur: Dicit ei fesus: Da mihi bibere. Indigebat quidem potu, quia non erat qui ministraret; unde dicit:

1 6. (Vers. 8.). Discipuli autem eius abierant in civitatem, ut cibos emerent. Bene dicit emerent, non gratis quaererent, quia non fuisset ibi qui daret; unde dicitur Lucae nono: « Intraverunt discipuli in civitatem Samaritanorum, ut pararent iUi; et non receperunt eum, quia facies eius erat euntis in lerusalem ».

17. (Vers. 9.). Dicit ergo ei mulier. Hic secundo excitat eam promittendo vel offerendo beneficium; quia rauher considerans, ipsum esse ludaeum, noluit impendere obsequium, sed magis quaestionem ingerit. Propterea ait: Dicit ergo ei mulier illa Samaritana, a qua scilicet potum petiverat: Quomodo tu, ludaeus cum sis, bibere a me poscis, quae sum mulier Samaritana? « Ipsum esse ludaeumex habitu cognovit », ut Glossa dicit. Et rationem huius quaestionis subiungit Evangehsta: Non enim coutuntur Judaei Samaritanis, ipsos immundos reputantes, quia gentiles erant; unde Genesis quadragesimo tertio: « lUicitum est Aegyptiis comedere cum Hebraeis, et profanum putant huiusceraodi convivium». Quia ergo muher non fuerat mota ad obsequium faciendum, aUicit eam Dominus promittendo beneficium; propter quod dicit:

18. (Vers. 10.). Respondit Lesus et dixit ei: Si scires donum Dei. Donum Dei est Spiritus sanctus, de quo Actuum secundo: « Poenitemini, et baptizetur unusquisque vestrum, et accipietis donum sancti Spiritus». Spiritus sanctus dicitur donum, quia non debet vendi; Actuum octavo: « Pecunia tua tecum sit in perditionem, quoniam donum Dei existiraasti pecunia possideri ». Si boc, inquam. cognosceres, et quis est, qui dicit tibi: Da mihi bibere, quoniara scihcet ipse dator sancti Spiritus; non fecisses quaestionem, sed doni postulationem. Ideo dicit: Tu forsitan petisses ab eo; forsitan non est nota dubitationis, sed hbertatis arbitrii; et iUe petitioni tuae satisfecisset. Ideo dicit: Et ille dedisset tibi aquam vivam; tibi, petenti, dedisset; Matthaei septimo: «Oranis, qui petit, accipit, et qui quaerit invenit, et pulsanti aperietur». Aquam vivam vocat gratiam fldei, quae vivere facit; Habacuc secundo: « lustus meus ex fide vivit ».

19. (Vers. 11.). Dicit ei mulier. Tangitur hic tertium, scihcet explicatio doni vel beneflcii oblati. Muher enim carnahter de dono temporali inteUigebat; et propterea dubitabat et explicari petebat. Propter hoc ait: Dicit ei mulier: Domine, neque in quo haurias habes, et puteus altus est; et ideo non potes dare de aqua putei huius; sed etiam ahunde quomodo liabere potes? Unde sequitur: Unde ergo habes aquam vivam? ista scihcet nobihorem.

20. (Vers. 12.). Nunquid tu maior es patre nostro lacob? Simile infra octavo: « Nunquid tu maior patre nostro Abraham»? Qui dedit nobis puteum; ideo dedit, quia invenit. De hoc puteo Genesis vigesimo nono: « Profectus est lacob, venit in terram orientalem et vidit ibi puteum, cuius os grandi lapide claudebatur ». Nec tantum aliis dedit, sed etiam ad proprium usum habuit, quasi mehorem non habens. Ideo dicit: Et ipse ex eo bibit et filii eius el pecora eius. Habetur Genesis vigesimo nono, quod lacob ibi adaquavit pecora. Mulier ergo, carnahter inleUigens et Domini potentiam nesciens, non aUiciebatur. Ideo exphcat Christus donura; ideo dicit:

21. (Vers. 13.). Respondit Lesus et dixit ei: Omnis, qui biberit ex aqua hac, scilicet visibili et materiali, sitiet iterum; et ideo non est magnum hanc dare, nec ego hanc proniitto. Qui autem biberit ex aqua, quam ego dabo ei, non sitiet in aelernum; infra sexto: « Qui credit in me non sitiet in aeternum». Et ratio subditur, quare non sitiet:

22. (Vers. 14.). Sed aqua, quam ego dabo ei, fiet in eo fons aquae salienlis in vitam aeternam; salientis, quia iUuc salire facit, ubi est fons indeficiens; Psalmus '- « Apud te est fons vitae» etc; fons etiam perfecte reficiens; unde in Psalmo: «laebriatando est dictum, sed propter liberi arbitrii mobilitatem in muptatis tuae potabis eos ». Ad hanc aquam invitat Dominus Isaiaequinquagesimoquinto: «Omnes sitientes, venite ad aquas; et qui non habet argentum » etc. — Sic igitur mulierem excitavit pelendo obsequiwm, offerendo bene/icium, explicando donum oblatum.

:23. Quaest. I. Quaeritur hic: cum Dominus praecipiat discipulis suis, ut in civitates Samaritanorum non ingrediantur nec in viam gentium, Matthaei decimoS et etiam Matthaei decimo quinto dicat: Non sum missus nisi ad oves, quae perierunt domus Israel; unde est hoc, quod Dominus modo praedicat Samarilanis? Videtur enim contraire praecepto suo, et ex hoc malum exemplum dare.

Respondeo: Dicendum,quod hoc Dominus discipuhs prohibuit, non quia malum esset, sed ne ludaeos, ad quos primo venerat, scandalizaret. Ideo praecepit, quod non ex proposito principali ad eos irent, unde nec Dorainus se ingessit. Sed quia vult, omnes homines salvos fieri, et opportunitas se obtulit, et mulier ad eura venit; ideo verbum praedicationis

24. Quaest. II. Item quaeritur: 1. Cum ludaei reputent Samaritanos immundos, et Dominus Legem custodiebat; unde est hoc, quod a Samaritana bibere 2- antequam peteret; et sciebat, quod ipsa potum non daret: ergo frustra et stulte petebat.

Respondet Chrysostoraus, quod Dominus reputabat pro indifferenti huiusmodi observantias custodire, ut dicitur Matthaei decimo quinto, quod nihil extrinsecum inquinat hominem; et ideo non dimisit petere ab illa, quaravis esset Samaritana.

2. Quod obiicis, quod sciebat, quod non daret; 2- dicendura, quod sciebat, quod ei prudenter responderet, et ut ex illa responsione occasionera docendi haberet, ideo petiit.

3. Quaest. III. Itera quaeritur de hoc quod dicit, quod discipuli iverant in civitatem, ut cibos emerent.

CoNTRA: 1. Discipuli erant ludaei: ergo non debebant Saraaritanis communicare. argentum, Matthaei decimo; quoraodo igitur iverunt eraere, si pecuniara non habebant?

Respondeo: Dicendum, quod discipuU didicerant a Doraino, nihil esse iraraundum vel coramune. — Vel dicendura, quod aliqui cibi erant indifferentes quoad ludaeos et Samaritanos, ut panis et poma; et tales cibos iverant emere.

2. Quod obiicit, quod non habebant, unde eraerent; dicendum, quod non adhuc missi erant miracula facere et praedicare. — Praeterea erant in terra ignota, ubi panem et alios cibos gratis non invenirent; ideo pro necessitatis tempore argentum portabant.

3. Quaest. IV. Item quaeritur de hoc quod mulier dicit: Nunquid tu maior es patre nostro lacob? — Contra: Ex hoc videtur implicare, quod lacob esset pater Samaritanorura; et hoc falsura est, quia ipsi raissi fuerant a rege.ssyriorura.

Respondeo: Dicendum, quod pater aliquando dicitur propler temporis antiquitatem, sicul dicimus senes viros palres; aliquando auctoritate, sic praelatos et viros authenticos diciraus pafm-; aliquando beneficio vel educatione, sic patres diciraus, a quibus beneficia percipiraus; aliquando generatione, sic illos qui genuerunt. Mulier dicit lacob patrem tribus rationibus praehabitis.

27. Quaest. V. Itera quaeritur de hoc quod dicit: Qui biberit ex aqua, quam ego dabo ei, non sitiet in aeternum. — Contra: Aut intelligit de siti corporali, aut de spirituali; si de corporali, falsum, quia sitiunt qui gratiara habent; si de spirituali, adhuc falsura videtur; Ecclesiastici vigesirao quarto: «< Qui bibunt adhuc sitient».

Respondeo: Dicendum, quod de siti spirituali loquitur Quaedam enira sitis est non habiti, ut habeatur; quaedara habiti, ut araplius habeatur; quaedara est perfecte habiti, ut continuetur. Priraa est in concupiscentia; secunda, in gratia; tertia vero, in gloria. Hic loquitur de priraa siti, ideo etc. Sitis enim gratiae non est rei non habitae; quia, sicut dicit Augustinus 'qui habetdonum aeternum, araando habet, licet non perfecte.

28. Dicit ad eum mulier etc. Excitavit Dominus mulierem ad consentiendum; hic iam mulieri consentienti et petenti verbum fidei proponit ad credendum. Quia mulier, etsi esset excitata, non tamen eral illuminata; ideo Dominus nou statim verbum fidei proponit, sed hoc ordine procedit: primo revelat secretum; secundo mamfeslat dubium; terlio vero aperit fidei sacramentum.

29. (Vers. IS.). Mulieri igitur iam petenti aquam cit ei mulier etc. Ita promiserat ei Dominus aquam indeficientem; hanc petit mulier: Domine, da mihi hanc aquam, ul non sitiam nequs veniam huc haurire. Et sitis erat ei poenalis et labor hauriendi; et ideo petebat donum Dei, quia, sicut dicit Gregorius, « mala, quae nos hic premunt, ad Deum ire compellunt ». Propterea Dominus vocat oppressos Matthaei undecimo: « Venite ad me, omnes, qui laboratis et onerali eslis, et ego reficiam vos». Mulieri igitur sic petenti Dominus aperit secretum, sed non statim, ne indignetur, quia conviciosura; sed occasionem dicendi quaerit, unde sequitur:

30. (Vers. 16.). Dicit ei Lesus: Vade, voca virum tuum, non per matrimonium, sed per abusum, et veni huc. Non hoc dicebat, quia crederet, eam habere virum, sed ut respondenti secretum de viro revelet. Unde:

31. (Vers. 17.). Respondit mulier et dixit: Non habeo virum. Ex hac veraci responsione Dominus, occasione accepta, subdit secreti revelationem. Unde et sequitur: Dicit ei Lesus: Bene dixisti; non habeo virum, quia verum confessa est.

32. (Vers. 18.). Quinque enim viros habuisli, ecce, revelat praeterita, et hunc quem habes, non est tuus vir; hunc, id est hic; antiptosis est, Revelat praesentia, et ut non indignetur, verum commendat: Hoc vere dixisli. In quo traditur forma praedicatoribus, ut, cum volunt audientibus dicere aspera, immisceant et dulcia; unde Paulus hanc formam servabat primae ad Corinthios undecimo: « Laudo, inquit, vos? in hoc non laudo»; non enim omnino reprehendebat.

33. Mystice. Mulier est pars inferior rationis; vir eius naturalis et legitimus est pars superior, recte diiudicans; primae ad Corinthios undecimo: Vir est imago et gloria Domini, mulier autem est gloria viri. — Haec mulier reprehenditur, quod habuit quinque viros, quando quinque carnis sensibus in infantia deservivit, qui ei principabantur tanquam viri. Pueri sunt qui sequuntur desideria iuvenilia, propter quod dicit Apostolus secundae ad Timotheum secundo: luvenilia desideria fuge. Haec desideria iuvenilia, etsi videantur dulcia, tamen sunt aspera; unde signiflcantur per quinque iuga boum; Lucae decimo quarto: luga boum emi quinque, scilicet quinque sensuum gravia desideria. — Primus vir, gustus; huic serviunt gulosi, in quorum persona Ecclesiastae secundo: Melius est comedere el bibere et ostendere animae suae bona; Isaiae vigesimo secundo: Comedamus et bibamus. — Secundus, tactus; huic serviunt luxuriosi, in quorum persona Sapientiae secundo: NuUum sit pratum, quod non pertranseat luxuria nostra. Nemo nostrum exsors sil luxuriae nostrae. — Tertius, olfactus; huic deserviunt deliciosi, in quorum persona dicitur Sapientiae secundo: Unguentis nos impleamus, et non praetereat nos flos temporis; cormiemus nos rosis etc. — Quartus, visus; huic deserviunt avari; Ecclesiastici decimo quarto: Insatiabilis est oculus cupidi in partem iniquitatis; non satiabitur, donec consumat arefaciens animam suam. — Quintus, auditus; huic deserviunt curiosi; Actuum decimo septimo: Athenienses ad nihil aliud vacabant nisi aut diem-e, aut audire aliquid novi.

Redarguitur de viro sexto non suo. Hic vir est error, quo anima abducitur et seducitur. Hoc igitur tione manifeste est realis antithesis. Si quis verba antithesis

errore reiecto, hortatur Dominus, ut vocet virum, id est naturale rationis iudicium, ut possit fidei sacramenta percipere, et non sit sicut equus et mulus, quibus non est intellectus. Tali animae dat Dominus aquam salientem in vitam aeternam. Haec est aqua gratiae, quae a Deo descendit; ideo ad Deum salire facit; proprietas enim aquae est, ut tantum ascendat, quantum descendit.

34. (Vers. 19.). Dicit d mulier. Tangitur hic secundum; postquam enim revelavit secretum, manifestat dubium. Mulier enim videns, quod Dominus esset cognitor secretorum, suam dubitationem terminandam proponit; propler quod ait: Dicit ei mulier: Domine, video, quia prophela es tu, quia scilicet nosti secreta, et ita potes respondere dubitationi.

35. (Vers. 20.). Patres nostri in monte hoc adoraverunt, scilicet Abraham etlacob; et vos dicitis, quia lerosolymis est locus, ubi adorare oportet. Si igitur patres sunt imitandi, quomodo ergo vos hoc dicitis, quasi morem patrum contemnentes? Hoc dicebant ludaei propter iJlud Deuteronomii duodecimo: a Cave, ne in omni loco offeras Domino, sed in loco, quem elegerit Dominus ». Huius quaestionis dubio Dominus satisfacit, ostendens, quod neque ibi neque in ludaea perfecte adorabant; ideo ait:

36. (Vers. 21.). Dicit ei Lesus: Mulier, crede mihi, quia veniet hora, quando neque in monte hoc neque lerosolymis adorabitis Patrem. Ista hora est tempus gratiae, in quo debet evacuari error gentilium et umbra mandatorum legalium. De hac hora ad Romanos decimo tertio: « Hora est iam nos de somno surgere; nox praecessit, dies autem appropinquavit » etc. Haec hora locum orationis non determinat alicubi, sedubique; primae ad Timotheum secundo: « Volo, viros orare in omniloco, levantes putas manus » etc. Et licet nec hic nec lerosolymis perfecte nunc adoretur, tamen melius lerosolymis. Jdeo dicit:

37. (Vers. 22.). Vos adoratis quod nescitis; quia Legem non habetis; item, Deum simul et idola colitis et Deum localem creditis; quarti Regum decimo septimo dicitur de Samaritanis, quod serviebant Deo terrae et idolis suis. Nos adoramus quod scimus;nos, scilicet ludaei; quia salus ex ludaeis est, id est Christus salvator; ad Galatas tertio: « Abrahae dictae sunt promissiones et semini eius ». Quia ergo nec lerosolymis perfecte adoratur, docet mulierem, quando et quomodo perfecte adoretur, ne eara detineat in suspenso. (deo dicit:

38. (Vers. 23.). Sedvenil hora. Dixi, quod non perfecte adoratis, quia Deum localem creditis; nec ludaei perfecte, quia.mb figuris. Sed venit hora, scilicet gratiae, et nunc est, quia Christus iam venerat; quando veri adoratores adorabunt Patrem in spiritu et veritate: in spiritu, contra localitatem et corpulentiam; in veritale, reiecta umbra; secundum quod dicebat Apostolus secundae ad Corinthios tertio: « Nos revelata facie gloriam Domini speculantes, transformamur in eandem imaginem a claritate » etc. Quod sint isti veri adoratores, ostendit dicens: Nam et Pater tales quaerit, qui adorent eum; supple: sicut dictum est, in spiritu et veritate.

39. (Vers. 24.). Spiritus est Deus, non corpus, ut vos creditis; Isaiae quadragesimo: «Cui similem existimastis Deum? Aut quam imaginem ponetis ei »? Et eos qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare; ut sic ei conformentur, ut sint in spiritu, non in carne; ad Romanos octavo: « Qui in carne sunt Deo placere non possunt »; sint in veritate, non in fictione; Sapientiae primo: «Spiritus sanctus disciplinae effugiet fictum ».

40. (Vers. 23.). Dicit ei mulier. Hic iam terlio, ex quo manifestavit dubium, aperit fidm sacramentum. Mulier enim, a Domino instructa, ad Christum et tempus gratiae oculum considerationis elevat; propter quod ait: Dicit ei mulier: Scia, quia Messias venit, qui dicitur Christus; cum ergo veneritille, nobis annuntiabit omnia. Sciebat hoc mulier; quia Samaritani Legem admittebant, credebant, maxime quia Christus in Lege promittebatur non tantum ludaeis, sed et gentibus; Genesis quadragesimo nono: « Non auferetur sceptrum de luda et dux de femore eius, donec veniat qui mittendus est, et ipse erit exspectatio gentium ». Ex quo igitur mulier perducta est usque ad Christum et in eum iam parata credere; quid restat, nisi ut Dominus aperiat ei se ipsum? Propter hoc sequitur:

41. (Vers. 26.). Dicit ei Lesus: Ego sum,qui loquor tecum. Similiter Dominus respondit caeco infra nono, cum caecus quaereret, quis esset Dei Filius, in quem deberet credere, Dominus respondit: « Vidisti eum, et qui loquitur tecum, ipse est ». lam fide pronuntiata, terminatur praedicatio et colloquium, quia discipuli reverluiitur. Ideo subdit:

42. (Vers. 27.). Et continuo venerunt discipuli eius el mirabantur, quia cum muliere loquebatur. Admirabantur eius clementiam et dignationem; Augustinus: « Bonum admirabantur, non maluni suspicabantur ». Et haec admiratio non duxit in quaestionem, sed in reverentiam et timorem. Ideo dicit: Nemo tamen dixit ei: Quid quaeris, aut quid loqueris cum ea? Quid quaeris? quasi, quae est huius locutionis necessitas? Quid loqueris? quae scilicet est huius locutionis utilitas? « Verbum enim, quod caret ratione iustae necessitatis vel piae utilitatis, ut dicit Gregorius, otiosum est ».

43. Quaest. I. Incidit hic quaestio primo de hoc quod dicit: Venit hora, quando neque in monte hoc neque lerosolymis adorabitis Patrem.

44. Si hoc verum est: ergo non deberent construi templa ad orationem.

45. Iteni, si eos qui adorant, in spiritu oportet adorare: ergo peccant, qui ad orandum faciunt imagines corporales.

Respondeo: Dicendum, quod conditiones oratioquaedam smt essentiales, ut recta intentio et "'iusta petitio; quaedara accidentales, ut tempus et locus. Dico igitur, quod Dominus non dixit, locum determinatum ab oratione vera esse resecandum ut superfluum; sed cognoscendum, non esse de orationis essentia, quia veri adoratores ubique Deura adoraut. Et licet non sit necessarius locus, non tamen est superfluus; valet enim ad memoriam habendam, ad devolionem excitandara, ad unitatem servandam. ad societatem Angelorum ohmmAm, quia praevenerunt principes coniuncti psalkntibus.

2. Quod obiicit de iiinaginibus, dicendum, quod raodo non obsunt, quia non creditur, aliquid in eis esse divinum, nec Deura esse ibi corporaliter, sed solum significalive.

3. Quaest. II. Itera quaeritur de hoc quod Dominus de se et de ludaeis dicit: Nos adoramus quod scimus. — Contra: Infra octavo: Neque me scitis neque Patrem meum scitis, dicit Dominus Lesus ludaeis.

Respondeo: Infra de infidelibus intelligit, qui erant ludaei solonoraine; hic autem de ludaeis veris loquitur, qui re et merito ludaei appellantur.

43. Quaest. III. Item quaeritur: cum «verbum abbreviatura fecerit Dominus super terram »; unde hoc est, quod Samaritanam per tot verba protraxit?

Respondet Chrysostomus quod si statim dixisset mulieri: Ego sum Christus, videretur delirare; et ideo paulatim tanquam bonus doctor provexit et nobis exemplum tribuit, ut non dedigneraur paucis auditoribus praedicare, quando ipse uni vetulae tara longum serraonem fecit.

46. Quaest. IV. Item quaeritur: cum discipuli dubitarent, et Petrus audacter soleret a Domino quaerere'2; quare non quaesierunt a Doraino, quid loqueretur?

Ad hoc est responsio, quod si quaesissent, viderentur iam ipsum habere suspectum; ideo timebant argui de stulta quaestione et de indisciplina; et ideo non fuerunt ausi quaerere.

47. Reliquit ergo hydriam suam etc. lam terrainata est pars, in qua Dominus praedicavit et se ostendit mulieri Samaritanae singulariter et private; hic incipit secunda pars, in qua Dominus communiter Samarilanis praedicat et eis se ipsum raanifestat. Et quia haec nianifestatio partira facta est praeconio mulieris, partim sermone Christi, et hoc discipulis audientibus, qui ad hoc idem debebant esse solliciti; ideo proceditur in hac manifestatione secundum hunc ordinem. Primo enim notatur diligentia mulieris ad nomen Christi annuntiandum; secundo, desiderium Christi ad suscipiendum; tertio, animatio discipulovoiio ad credendum, ad quam ordinantur omnia, quae hic determinantur.

48. (Vers. 28.). Primo igitur describitur strenuitas diligentiae mulieris, quam habuit ad maniifestationem nominis Christi et conversionem suae gentis, quia statim ivit annunliare veritatem, quam perceperat; propter quod dicit: Reliquit ergo hydriam suam mulier. Audito verbo fidei, reliquit hydriam, ut citius curreret et annuntiaret, ne forte Dominus recederet; vel quia prae fervore oblita eius, pro quo venerat, Christum praeconizare volebat. Unde Chrysostomus: « Docet nos haec mulier in spiritualium auditione omnia contemnere temporalia ». Et abiit in civitatem, ad vulgandum scilicet nomen Christi. Unde et sequitur: Et dicit hominibus illis:

49. (Vers. 29.). Venite et videte hominem, qui dixit mihi quaecumque feci. Eos attrahebat per hoc, quod secreta revelaverat; non dixit: Venite et videte prophelam; sed vitam suam divuigat, ut omnes evellat et attrahat. Nunquid ipse est Chrislus? Non asseruit, ne decepta videretur; non asseruit, sed dubitando proposuit, ut ipsi pariter dubitent, et per hoc veniant certificari. Chrysostomus: « Nolebat ex propria admonitione eos inducere, sed ex auditione illius »; propter quod excitati veniunt. Unde sequitur:

50. (Vers. 30.). Exierunt de civitate et veniehant ad eum. Recte exihant, quia Christus ante portam erat tanquam ignotus et extra portam passus est; unde ad Hebraeos ultimo: « Christus extra portam passus est; exeamus igitur ad eum extra castra,, improperium eius portantes ». In hoc innuitur, quod qui volunt doceri a Christo debent relinquere civitatis tumultum; leremiae quadragesimo octavo: « Relinquite civitates et habitare in petra, habilatores Moab »; quia dicitur in Psalmo: « In terra deserta et invia et inaquosa, sic in sancto apparui tibi ».

51. (Vers. 31.). Interea rogabant etc. Tangitur I hic secundum, scilicet Christi desiderium ad voca- tos suscipiendum; quia eorum salutem desiderat ut cibum, immo amplius quam cibura corporalem in tempore indigentiae, quando erat famelicus. Propterea didi: Interea, id est, dum mulier ivit, et Samaritani Magistro soUiciti, dicentes: Rabhi, manduca; quia cibos attulerant, et hora comedendi iam transierat. Chrysostomus: « Videntes eum fatigatum ex itinere et calore et ieiunio, rogabant, ut manducaret»; sed Dominus magis cibum spiritualem desiderans quam corporalem, manducare recusat. Propter quod dicit;

52. (Vers. 32.). Ille autemdixit eis: Ego cibum habeo manducare, quem vos nescitis; illum huic praefero. Illum nesciebant discipuli, quia erat spirituahs, cum ipsi essent carnales; primae ad Corinthios secundo: « Animalis homo non percipit ea quae sunt spiritus Dei ». Ideo patet, quod nesciebant, quia carnaliter intelligebant. Unde ait:

53. (Vers. 33.). Dicebant ergo discipuli ad invicem: Nunquid aliquis attulit illi munducare? Augustinus: « Quid rairum, si mulier illa non intelligebat aquam? Ecce, discipuli non intelligunt escam». Et quia magistri est docere discipulos non intelligentes, ideo sequitur explanatio.

54. (Vers. 34.). Dicit eis fesus: Meus cibus est, quem scilicet vos nescitis, ut faciam voluntalem eius qui misit me. Voluntas Dei nostra salus; infra sexto: « Haec est voluntas Patris mei, qui misit me, ut omnis, qui videt Filium et credit in eum, habeat vitam aeternam ». Hanc voluntatem volebat Dominus consummare per opus redemptionis; ideo dicit: Ut perficiam opus eius. Opus Dei dicitur per excellentiam opus misericordiosissimae reconciliationis; unde in Psahno: « Miserationes eius super orania opera eius ». Opus igitur De« est nostra ad Deum per fidem conversio; infra sexto: « Opus Dei est, ut credatis in eum, quem ille misit ».

55. Nonne vos dicilis etc. Tangitur hic tertium,. scilicet animatio discipulorum ad pmedicandum propter salutem Samaritanorum. Et ad hoc animal eos tum ex consideratione hahilitatis eorum ad credendum, tum ex consideratione mercedis praedicatorum.

(Vers. 35.). Ad considerandam habilitatem credentium instigat sub parabola dicens: Nonne vos dicilis, quod adhuc quatuor mensessunt, et messis venit? Ad litteram aestas erat propinqua; et hoc quidem dicunt homines, cum vident

uppropiniiuare, quod per totum annum exspectant. £('((', (//(0 nobis: Levate oculos, id est consideratiouoin, ei videte regiones, id est multitudines gentilium; quia albae sunt ad messem, id est propinquao ad fidem, quia parati ad credendum, si est qui annuntiet; Matthaei nono: « Messis quidem multa, operarii autem pauci. Rogate ergo dominum messis, ut mittat operarios in messem suam ». Sic igitur animal ex consideratione promptitudinis ad credondum; animal etiam ex consideratione fructus metentium. Ideo dicit:

56. (Vers. 36.). Et qui metit mercedem accipit, non temporalem, sed aeternam. Unde dicit: Et congregat fructum in vitam aeternam, « ubi neque aerugo nec tinea demolitur, nec fures effodiunt nec furantur i>, Matthaei sexto. De hac mercede dicitur Lucae sexto: « Gaudete et exsultate; ecce enim, merces vestra multa est in caelo ». Et haec merces est communis et metentium et seminantium. Ideo dicit: Ut et qui seminat etc. Bene dico, quod fructum congregat qui metit non seminanti tantum, sed etiam sibi; ut et qui seminat simul gaudeat, et qui metit; Psalmus: « Euntes ibant et flebant, mittentes semina sua; venientes autem venient cum exsultatione » etc. Et rationem reddit, quare tam metentes quam seminantes gaudere debent; quia secundum proverbium ahi sunt isti et ilh. Ideo dicit:

57. (Vers. 37.). In hoc verbum verum est, scihcet quod consuevit dici: Quia alius est qui seminat, alius qui rnetit; nam seminaverunt Prophetae, sed post messuerunt Apostoli, et hoc quidem Domini beneficio et imperio, cuius erat messis. Ideo dicit:

58. (Vers. 38.). Ego misi vos metere quod non laborastis. De hac messione et missione Matthaei nono: « Rogate ergo dominum messis, ut mittat operatio? in messem suam ». Alii laboraverunt, et vos in labores eorum introistis; quia fructus praedicatipnis eorum coUigitis; primae Petri primo: « Revelatum est » Prophelis, « quia non sibi ipsis » prophetabant, « vobis autem annuntlabant ea quae nunc nuntiata sunt vobis ».

59. (Vers. 39.). Ex civitate autem illa. Tangitur hic Samaritanorum devotio ad credendum quae inchoata est in sermone mulieris; propter quod dicit: Ex civitate autem illa multi crediderunt in eum Samaritanorum. Et ratio subditur: Propter verbum mulieris testimonium perhibenlis, de eius Divinitate: Quia dixit mihi quaecumque feci. Ad testimonium mulieris crediderunt Samaritani, sed ludaei recusaverunt credere loanni; unde Dominus dixit ludaeis Matthaei vigesimo primo: « Amen dico vobis, quod publicani et meretrices praecedent vos in regno Dei ». Et licet non crederent firmiter, credebant tamen devote. Ideo subdit:

60. (Vers. 40.). Cum ergo venissent ad eum Samarilani, rogaverunt eum, ut ibi manerel; Lucae ultimo: « Mane nobiscum, quoniam advesperascit»; quocontra ludaei eum expulerunt. Chrysostomus: « Pharisaei, multa signa videntes, non solum non crediderunt, sed a regione abiecerunt ». Unde Matlhaei octavo dicitur, quod « tota civitas Gerasenorum exiit obviam Iesu, et viso eo, rogabanteum, ut transiret a finibus eorum ». Et Dominus Samaritanorum precibus condescendit; unde dicitur: Et mansit ibi duos dies, ad fidem eorum conflrmandam et multiplicandam; quod et fecit. Unde dicit:

61. (Vers. 41.). Et multo plures crediderunt propter sermonem eius. Nec mirum, quia, sicut dicit ei Petrus infra sexto, « Domine, ad quem ibimus? Verba vitae aeternae habes». Nec tantum multiphcavit, sed etiam conflrmavil. Unde sequitur:

62. (Vers. 42.). Et mulieri dicebant: Quia iam non propter loquelam luam credimus, quasi mendicantes rationem humanam; ipsi enim audivimus et scimus, quia hic est vere Salvator mundi; id est, audiendo scivimus, quia, sicut dicitur ad Romanos decimo, « fldes ex auditu, auditus autem

tum ludaeorum; unde supra tertio: « Sic Deus dilexit mundum, ut Filium suum unigenitum daret » etc. Ideo primae loannis secundo.- « Ipse est propitiatio pro peccatis nostris, non tantum pro nostris, sed etiam pro totius mundi ». Iste signatus est per loseph, de quo dicitur Genesis quadragesimo primo, quod « Ptiarao vertit nomen eius vocavitque eum lingua Aegyptiaca Salvatorem mundi ».

63. Quaest. I. Incidit hic quaestio: cum dicatur in Psalrao: Testimonia tua credibilia facta sunt nimis; et testimonium mulieris sit vanum et fragile, sicut sexus infirmus; videtur, quod Dominus non debuerit per mulierem se ipsum Samaritanis manifestare.

Respondeo: Dicendum, quod Christus non accipit humanum testimonium propter suam indigentiam, sed 1. solum propter indigentiam audientium. Quia igitur testimonium mulieris rainime erat suspectura Samaritanis, voluit Dominus per raulierera eis innotescere, non quia eius testiraonium haberet robur, sed quia - Samaritanis credibile. — Alia ratio fuit ad ludaeorum duritiam conderanandam in iudicio: quia ipsi non crediderunt loanni Baptistae, sed Saraaritani uni rauliercuiae, sicut ipse Dorainus dicit eis, quod regina austri et Ninivitae surgent in iudicio contra ludaeos, Matthaei duodecimo.

64. Quaest. II. Item quaeritur de testimonio mu- Ueris, quod dixit: Venite et videte virum, qui dixit mihi omnia, quaecumque feci. — Contra: Non dixit ei nisi de viris, quos habuerat.. Aut ergo mulier plura non fecerat, quod falsura est; aut mentiebatur et falsum dicebat.

Respondeo: -Dicendum, quod mulier, quando hoc dixit, non tantum respexit ad sermonem dicentis, sed ad sapientiara, per quam dicebat. Et sicut ei unura secretum dixerat, eadem virtute poterat dicere omnia, quaecumque fecerat. Ideo raulier volens Christi virtutem exprimere, dixit in universali etc.

63. Quaest. III. Item obiicitur: cum lex evangelica non sit umbrae vel figurae, sed potius veritatis apertae; unde est hoc, quod Dorainus discipulis suis loquitur in parabolis? — Videtur, quod sic non deberet loqui, sed aperte.

Respondeo: Dicendum, quod loqui in figuris est dupliciter: aut ita, quod veritas ibi claudatur non explicetur audientibus; et hoc dicit umbrara et obscuritatem, et hoc pertinet ad legera veterem, non ad novam. Alio modo est loqui in similitudinihus, ita quod similitudo illa explicetur et manifestetur; et tunc non est loqui in umbra, sed potius in hice; et hoc raodo loquitur Dorainus, ut res obscure proposita in figura per expositionem clare intelligatur, et sensus huraanus humilietur, et veritas ardentius ametur et firraius teneatur. Veritas enira aliquantulum latens gratior efficitur, dum aperitur.

66. Quaest. IV. Item obiicitur de hoc, quod Dorainus nostrara salutera suum vocat cibum, similiter fidem nostram supra vocavit suum potum. — Hoc non videtur debite dictura. Cibus enim conservat eum qui cibatur; sed Christus conservat nos, non nos Christum: ergo non sumus cibus Christi.

Respondeo: Dicendum, quod triplex est in cibo proprietas. Prima est, quod vehementer desideratur; secunda, quod per ipsura ille qui cibatur, reficitur; tertia, quod cibus in corpus traiicitur. — Ratione priraae proprietatis est Christus cibus noster, quia eura desideraraus, et nos, suus, quia ipse nostram Sfilutera desiderat. Ratione secundae proprietatis, quia nutrit et reficit, Christus est cibus noster, non e converso. Ratione tertiae nos suraus cibus Christi, quia ipse Iraiicit nos in corpus suura; unde Augustinus dicit, quod in cruce raanducavit latronem.

67. Quaest. V. Est etiara quaestio: cum Dominus videret eos habiles ad credendum, quid est, quod tantum per duos dies apud eos voluit morari? — Videtur, quod amplius et diutius debuisset cum eis esse.

Respondeo: Dicendum, quod hoc fecit propter vitandum scandalum ludaeorum, ne indignarentur, quod eis relictis, transiret ad alienigenas.

68. Quaest. VI. Itera quaeritur de hoc quod Dorainus dicit discipuhs suis: Alius est qui seminat, alius qui metit; unde dicit Apostolos messores, non seminatores.

Sed contra: 1. Verbum Dei est semen: erga qui praedicat seminat; sed Apostoli fuerunt praedicatores: ergo etc.

2. Itera, secundae ad Corinthios nono: Qui parce seminat parce et metet: ergo qui nihil serainat nihil metit.

3. Ilem videtur, quod Apostoli non sint messores, sed Angeli; unde Matthaei decimo tertio: Messis est consummatio saeculi, messores sunt Angeli: non ergo Apostoli.

Respondeo: Dicendum, quod haec tria tempora habent ordinem: tempus legis Moysaicae, gratiae et gloriae. Tempus gratiae est sicut fructus respectu temporis legis Moysaicae; tempus gloriae est sicul fructus respectu temporis gratiae. — Secundum hoc, 7nessis dicit collectionem fructus, duplex est messis: prima in tempore gratiae; et liuius sunt liiessores Apostoli, sed seminatores Prophetae, qui de hac gratia praedixerunt et populum exspectare fecerunt. Alia est in tempore gloriae; et huius sunt messores Angeli, et seminatores Apostoli quoad aliquos, sed omnes quoad se ipsos. — Et procedunt rationes per diversas vias, quia Dominus loquitur de messe gratiae.

Qaait& manifestatio, quae faota est Galilaeis.

69. Post duos autem dies etc. Manifestavit se supra Dominus discipulis, ludaeis et Samarilanis; hic incipit quarla pars huius partis, in qua Dianifestat se ipsum Galilaeis, suis compatriotis, tanquam durioribus ad credendum. Et proceditur in hac manifestatione, quae facta est per miraculum, hoc ordine. Primo insinuatur in GaUlaeis defectus reverentiae ad honorandum; secundo, defectus fidei ad credendum; tertio vero, impetratio miraculi; quarto, ex hoc aedificatio fidei.

Primo igitur insinuatur defectus reverentiae ad venit ad eos Christus, ut in miraculis se ostendat eis. Propterea dicit:

(Vers. 43.). Post duos autem dies, quibus scilicet fuit in Samaria, exiit inde et abiit in Galilaeam, patriam scilicet suam, ut eos duriores converteret. Ideo subdit:

70. (Vers. 44.). Ipse enim Lesus testimonimn perhibuit, id est, tanquam verum asseruit, quia propheta in patria sua honorem non habet; Lucae quarto: « Nemo propheta acceptus est in patria sua ». Glossa dicit, quod quia in primo adventu in Galilaeam honorem non habuerat, ideo adhuc secundo revertitur, ut vel sic saltem in eum credant per signa. lam enim quodam modo habilitati erant per signa, quae lerosolymis viderant. Propterea dicit:

71. (Vers. 45.). Cum ergo venisset in Galileam, exceperunt eum Galilaei, quasi paulisper honorare coeperunt; ad Phihppenses secundo: « Excipite Epaphroditum cum omni gaudio in Domino et eiusmodi cum honore habetote ». Et ratio subditur: Cum vidissent omnia, quae fecerat lerosolymis in die festo; vidissent, inquam; et ipsi enim ascenderant ad diem festum. Ista enim omnia, quae viderunt, fuerunt signa et miracula; supra secundo: « Cum esset lerosolymis in die festo, multi crediderunt in eum, videntes signa, quae faciebat ».

72. (Vers. 46.). Venil ergo iterum in Cana Galilaeae; scilicet ut vel sic credant; it6« fecit aquam vinum, quod fuit signorum suorum initium, per quod innotuit discipuhs; unde Glossa: « Hoc miraculum pauci crediderant, id est discipuli »; supra secundo: « Hoc initium signorum fecit Lesus in Cana Gahlaeae, et crediderunt in eum discipuh eius».

73. Et erat quidam regulus. Tangitur hic cundum, scilicet defeclus fidei ad credendum. Sicut quodam modo honorabant, quodam modo non; ita etiam quodam modo credebant, quodam modo non. Et hoc patet in hoc, quod regulus non credebat, eum posse sanare fllium nisi praesens. Propter quod dicit: Erat quidam regulus, a regni scihcet parvitate; cuius filius infirmabatur Capharnaum, et ita in Domini absentia.

74. (Vers. 47.). Ilic cum audisset, quia Lesus venit a ludaea in Galilaeam, quia fama adventus eius percrebuerat; Marci primo: « Processit rumor eius statim in omnem regionem Galilaeae»; abiit ad eum, per devotionem; Matthaei octavo: « Accessit ad eum centurio, rogans eum.» etc. Et rogabat eum, ut descenderet, per praesentiam corporalem; supra secundo: « Descendit Capharnaum ipse et Mater eius » etc. Et sanarel filium eius, per potentiam mirabilem; Lucae sexto: « Virtus de illo exibat et sanabat omnes ». Incipiebat enim mori, per impotentiam naturalem; quarti Regum vigesimo dictum est Ezechiae: « Morieris tu et non vives », secundum causas sciUcet inferiores. Et quia iste regulus, etsi petebat, non tamen firmiter credebat; ideo Dominus eum arguit increduUtatis. Propter quoddicit:

75. (Vers. 48.). Dixit ergo Lesus ad eum: Nisi signa et prodigia videritis, non creditis; et ita. ad Glossa interlinearis: iiejMM, propler parvitatem vel redigia sunt maiora miracula. De hac ludaeorum duritia infra duodecimo: « Cum tanta signa fecisset coram eis, non credebant in eum »; econtra Samaritani solo verbo crediderunt, ut probatum est.

76. (Vers. 49.). Dixit ad eum regulus. Tangitur hic tertium, scilicet impelratio miraculi, quae, etsi uon fieret propter fidem perfectara, est tamen facta propter parentis instantiam. Unde et regulus iterum petit: Domine, descende, priusquam moriatur fdius meus. Quia instanter petiit, obtinuit; Matthaei septimo: « Omnis, qui petit, accipit, et qui quaerit invenit, et pulsanti aperietur; et Lucae undecimo: «Et si non dabit, quia amicus eius sit, propter improbitatem tamen illius surget et dabit quotquot habet necessarios », panes scilicet. Ideo subditur:

77. (Vers. 50.). Dicit ei Lesus: Vade, filius tuus vivit, id est, sanus factus est. Ideo dicit vivit, quia ab inflrmitate mortali convaluerat. Et hoc quidem homo meruit, quia, quamvis nondum crederet in Christum, credidit tamen verbo Christi. Ideo dicit: Credidit homo sermoni, quem dixit ei Lesus, et ibut; Glossa: « Sic meruit salulem filio ». Unde Dominus Marci nono viro roganti pro salute fllii dixit: « Si potes credere, omnia possibilia sunt credenti »; id est, impetrari ab eo possunt.

78. (Vers. 51.). lam autem eo desceiulente. Tangitur hic quartum, scilicet aedificatio fidei, quae facta est ex cognitione virtutis et miraculi, quod cognovit ex relatione servorum. Propter quod dicit: lum autem eo descendente, occurrerunt ei servi eius; bonum scilicet nuntium habentes, non sustinuerunt, quousque domum perveniret. Occurrerunt prae gaudio festinanter, sicut servi domino; Matthaei vigesimo quinto: « Ecce, sponsus venit, exire obviam ei ». Et nuntiaverunt ei, quod filius eius viveret, id est, curatus esset.

79. (Vers. 52.). Interrogabat ergo horam, qua melius habuerat, ut per horam recognoscat in filio Christi potentiam. Et dixerunt ei: Quia heri hora septima 7'eliquit eum febris; et ex hoc cognovit Christi virtutem. Unde sequitur:

80. (Vers. 53.). Cognovit ergo pater, quia illa hora erat, in qua dixit ei Lesus: Filius tuus vivit, et ita, quod ipsius verbo virtuoso sanatus fuit; iuxta illud Sapientiae decimo sexto: « Non herba neque malagma sanavit eos, sed sermo luus, Dofidei. Ideo dicit: Et credidit ipse et domus eius tota. lam flde perfecta ipse credidit huic secundo signo, qui tamen propter primum non crediderat. Ideo subiungit Evangelista:

81. (Vers. 54.). Hoc iterum secundum signum fecit Lesus; secundum, scilicel respectu illius quod fuit in nuptiis; cum venisset a ludaea in Galilaeam, ut, quia per primum non crediderant, per secundum credant; Exodi quarto dixit Dominus Moysi: « Si non crediderint neque audierint sermonem signi prioris, credent verbo signi sequentis».

82. Moraliter. Hic considerandum est.quis »«- gulus, quis reguli filius, qua infirmitate detinetur, qua hora sanatur. — Rex dicitur superior pars rationis, cui totum regnum animae est commissum ad iudicandum; unde in Psalmo: Etnunc, reges, intelligite. Iste dicitur regulus a iustitiae parvitate, quando animam male et pueriliter regit; Ecclesiastae decimo: Vae terrae, cuius rex puer est, et cuius principes mane comedunt! — Huius regis filius dicitur inferior pars rationis, quae eiusdem naturae est et ab ipsa docenda; Ecclesiastici trigesimo'-: Qui docet filium suum laudabilur. — Hic regis filius infirmatur febre, quando ratio sequitur concupiscentiam, quae est tanquam febris calida et putrida; Ecclesiastici vigesimo tertio: Anima calida quasi ignis ardens, non exstinguetur, donec aliquid glutiat. Concupiscentia haec tanquam febris hominem inquietat, modo per calorem, modo per frigus; Isaiae quinquagesimo septimo: Impii quasi mare fervens, quod quiescei-e non potest, et redundant fluctus eius in conculcationem et lutum. — Iste liberatur hora septima diei. Dies hic potest dici Christus, quia ipse est sol lucens super terram; infra octavo: Ego sum lux mundi. — Horae istius diei sunt diversi status Christi, ex quorum consideratione anima a diversis aegritudinibus hberatur.

83. Prima hora est incarnatio, et haec flberat a superbia illuminando ad humilitatem, quia humiliavit se in incarnatione; ad Phihppenses secundo: Exinanivit semetipsum, formam servi accipiens. — Secunda est nativitas, et haec liberat ab avaritia illuminando ad paupertatem, quia Christus natus est pauper, sicut dicitur Lucae secundo: Peperit Filium suum primogenitum et pannis eum involvit et reclinavit eum in praesepio, quia

non erat eis locus in diversorio. — Tertia, circumcisio, et haec liberat ab inobedientia illuminando ad obedientiam. Cum enim Christus non esset Legi subiectus, tamen se Legi subiecit; unde de eo recte dicitur illud Apostoli primae ad Corinthios nono: Cum essem liber ex omnibus, omnium me se)-vum feci. — Quarta est apparitio, et haec hberat ab invidia illuminando ad doctrinae communicantiam, quia ipse tunc notitiam sui gentibus revelavit; Sapientiae septimo: Laetatus sum in omnibus, quoniam antecedebat me ista sapientia, quam sine inindia conimunico et honestatem illius non abscondo. — Quinta est in templo oblatio, et haec liberat ab ingratitudine iiluminando ad orationem, quoniam tunc ipse Dominus in teraplo oblatus est in signum, quod per gratitudinem se totum debet homo offerre; Lucae secundo: Tulerunt puerum lesum in lerusalem, ut sisterent eum Domino. — Sexta est ipsius baplizatio, et haec liberat ab immunditia illuminando ad vitae novitatem, quia Christus lavatus est in lordanis flumine; Matthaei tertio: Venit fesus a Galilaea in lordanem, ut baptizaretur ab eo; primae Petri tertio: Saluos facil baptisma, non camis dcpositio sordium etc. — Septima est in ieiunio tentatio, et haec liberat a febre filium reguli illuminando ad carnis mortificationem, quia tunc Christus carnem suo ieiunio maceravit; Matthaei quarto: Ductus est Lesus in desertum a Spiritv, ut tentaretur a diabolo; et cum ieiunasset quadraginta diebus et quadraginta noctibus, postea esun«i. — Octava est passio, et haec liberat ab iraeundia illuminando ad patientiam, quia Christus in patiendo fuit patientissimus; primae Petri secundo: Christus passus est pro nobis, vobis relinquens exemplum, ut sequamini vestigia eius qui peccatum non fecit, nec inuentus est dolus in ore eius. — Nona est ad inferos descensio, et haec liberat a duritia illuminando ad misericordiam, quia Dominus misertus est his qui erant in tenebris et umbra mortis; Zachariae nono: Tu quoque in sanguine testamenti tui eduxisti vinctos de lacu. Maxima misericordia est sanguinem pro captivis dare. — Decima est in sepulcro requietio, et haec liberat a muruii pressura illuminando ad pacem, quia Christus in sepulcro quievit; Psalmus: /n pace in idipsum dormiam et requiescam; el iterum: In pace factus est locus eius. — Undecima, resurrectio, et haec liberat a vitae velustate illuminando ad vitae novitatem, quia tunc Christus novus homo factus est; ad Romanos sexto: Quomodo Christus surrexit a mortuis per gloriam Patris, ita et nos in novitate vitae amhulemus. — Duodecima, ascensio, et haec liberat ab amore terrenorum illuminando ad desiderium aeternorum, ad quae Chrislus nos praecessit; ad Colossenses tertio: Quae sursum sunt quaerite, ubi Christus est in dextera Dei sedens; quae sursum sunt sapite, non quae super terram.

84. Quaest. I. Quaeritur de hoc quod dicit, quod propheta in patria sua honorem non habet.

CoNTRA hoc: 1. Quia homo non honoratur, nisi ubi cognoscitur: ergo si cognoscitur inter compatriotas, non inter alienigenas; videtur, quod magis honoretur in patria sua quam in aliena.

2. Item videmus, quod David propheta in patria sua regni honorem habuit. — Item videlur, quod Christus habuerit honorem. Dicitur enim in littera, quod exceperunt eum Galilaei: ergo honoraverunt.

Respondeo: Dicendum, quod propter duplicera rationem non honoratur propheta in patria sua: ratione generationis carnalis, tum ratione conversationis familiaris. Ratione generationis; quando enim habet patrem et matrem ignobiles et viles et pauperes, sicut Christus credebatur habere, ratione horum despicitur. Ratione conversationis familiaris, quia famiharitas parit contemptum; ideo, cum parentes Christi pauperes nossent et eius educationem, nihil divinum in eo esse credebant.

1. Quod ergo obiicit, quod notitia facit hominem honorari; dicendum, quod notitia virtutis adiuvat, sed notitia originis et infirmitatis impedit.