Capitulum VI

I. Quaeritur de hoc quod dicit: Claritatem ab hominibus non accipio.

1. Quia infra ultimo dicitur de Petro: Sigiiificans, qua morle clarificaturus essel Deum. Homines igitur clariDcant Deum.

2. Item, ad Philippenses primo: Magnificabitur Chrislus in corpore meo sive per mortem, sive per vitam.

Respondeo: Uicendum, quod differt dicere clarificari in homine et per hominem et ab homine. Clarificari in homine est suam claritatem homini revelare; clarificari per hominem est per illum aliis propalari; clarificari ab homine est gloriam aliquam ab liomine sibi dari et augeri. Primis duobus modis est verum, sed lertio falsum.

81. Quaest. II. Item quaeritur de hoc quod dicit: Ego non accusabo vos apud Patrem.

Contra: 1. lustus est Christus et non potest non esse iustus: ergo sicut eius est laudare bonos, ita etiam accusare malos.

Secundo, Filius Dei se ma,nifestat conservatoiem.

1. Post haec abiit Lesus trans mare etc. In praecedenti capitulo ostendit se Dominus curatorem, in hac parte ostendit se comervatorem. Et quia ipse est conservator corporum et spirituum, et per visibilia pervenitur ad invisibilia; primo ostendit se conservatorem corporum; secundo vero, spirituum, ibi: Altera die turba.

Primo se manifestat conseivatorem corporum.

Conservatorem igitur corporum se ostendit mireficiendo corporaliter; quae mirabilis refectio describitur quantum ad tria: primo, quantum ad anteccdentia; secundo, quantum ad concomitaniia, ibi: Dicit ergo Lesus: Facite etc; tertio, quantum ad consequentia, ibi: Illi autem homines, cum vidissent etc.

Antccedentia autem, quae fuerunt causa sive occasio faciendi miracalum, sunt quatuor: primum, "2. Item, leremiae vigesimo nono: Ego sum iudex et testis: ergo si veri testis est accusare malos etc.

Respondeo: Dicendum, quod Christus, quantum in se est, morte sua se obtulit; et quia pro omnibus, ideo in quantum est de se, neminem accusat; unde Glossa « dicit: « Sanguis Chrisli neminem accusat, sed clamat veniam, sanguis Abel vindictam», doctrina Moysi vindictam. Unde intelligendum, quod ipse non accusat ex se, sed ex causa nostra. — Vel dicendum, quod non primo et principaliter accusat; sed raagis principaliter Moyses, cui non credunt praedicenti Christum.

82. Quaest. III. Item quaeritur de argumento Domini: Si non creditis litteris Moysi, quomodo verbis meis credetis? — Videtur esse locus a minori negando.

Respondko: Etsi sit minus simpliciter, non tamen ludaeis minus, sed maius. superveniens multitudo; secundum vero, bci et temporis apliludo; tertium, defectus pretii ad ciborum emptionem; quartum, insufficientia cibiad multitudinis refectionem.

2. (Vers. 1.). Prima igitur occasio faciendi miraculum fuit superveniens multitudo, quae secuta est Christum extra patriam suam ad videnda eius miracula. Propter quod dicit: Post haec abiit Lesus trans mare Galilaeae, quod est Tiberiadis; mare Galilaeae dicitur a regione, Tiberiadis a civitate.

3. (Vers. 2.). Et sequebatur eum multitudo magna; et ratio huius subditur: Quia videbant signa, quae faciebat super his qui infirmabantur. Propter haec signa videnda sequebantur Christum, quia, sicut dicitur primae ad Corinthios primo « ludaei signa quaerunt»; et cum vident signa, magnificant Deum; Lucae quinto: «Repleti sunt timore et ecstasi dicentes: Quia vidimus mirabilia hodie ». Propter haec signa attrahuntur ludaei et etiam confirmantur; Exodi decimo quarlo: « State et videte magnalia Domini, quae facturus est ».

liic secunda occasio, scilicet loci et temporis aptitudo. Locus aplus erat ad miraculum faciendum, quia desertus erat, in quo eral refectionis defectus; ideo dicit: Abiit ergo in montem Lesus et ibi sedebat cum discipulis suis. Locum, quem loannes vocat montmn propter altitudinem, vocat Matthaeus desertum propter solitudinem; Matthaei decimo quarto: « Secessit Lesus in navicula in locum desertum seorsum ». Et iste locus ad faciendura miracula erat aptus, quia non erat ibi cibus; unde dicitur Matthaei decimo quarto, quod dixerunt discipuli Domino: « Desertus est locus; dimitte turbas, ut euntes in castella emant sibi escas ». — Erat etiam aptitudo tempori, quia Pascha; unde dicit:

5. (Vers. 4.). Erat autem proximum Pascha, dies festus ludaeorum; in hoc Dominus fecerat miracula, et illa nunc debebat renovare, quia novum Pascha debebat facere. Notandum, ut dicit Chrysostomus, quod « a Paschate incarcerationis loannis usque ad hoc fluxerat annus unus, licet Evangelista pauca narret de hoc », quia alii narraverunt.

6. (Vers. 5.). Cum sublevasset ergo oculos etc. Notatur hic tertia occasio, scilicet defectus pretii ad emendum cibos, unde reficiatur tanta multitudo; et ad hunc defectum manifestandum quaerit Dominus a Philippo de pretio. Propterea dicit: Cum sublevasset ergo oculos Lesus, per misericordiae benignitatem, quia, sicut dicitur in Psalmo, « ocuH Domini super timentes eum, et in eis qui sperant super misericordia eius». Et vidisset, quia multitudo maxima venit ad eum, propter devotionem; unde dicitur Matthaei decirao quarto, quod « secutae sunt eum turbae pedestres de civitatibus ». Dicit ad Philippum, per providentiae circumspectionem; primae Petri ultimo: « Ipsi cura est de vobis». Unde ememus panes, ut manducent hi? ad corporum refectionera, quasi dicat: Nunquid habemus sufficiens pretium ad emendura? Nec ipse argento indigebat; Isaiae quinquagesirao quinto: « Venite, emite absque argento ». Hoc non quaerebat, quia dubitaret, sed ut Philippum probaret; unde dicit:

7. (Vers. 6.). Hoc autem dicebat tentans eum, non dubitans; ipse enim sciebat, quid esset faeturus. Ideo dixit, ut probaret et probando ostenderet, quod pretium deficeret. Ideo sequitur responsio Philippi.

8. (Vers. 7.). Respondit ei Philippus: Ducentorum denariorum panes non sufficiunt eis, ut Vulgata Subiil. Subinde ex D supplevimus faciendum. gnum pretium erat necessarium, et ipsi pauperes erant et non habebant etiara parvura; omnia enim reiiquerant, secundum quod dixit Petrus Matthaei decimo nono: « Ecce, nos reliquiraus omnia et secuti sumus te » etc.; et Actuura tertio: « Argentum et aurum non est mihi ».

9. (Vers. 8.). Dicit ei unus ex discipulis eius etc. Notatur hic quarta occasio, scilicet insufficienlia cibi ad tantae raultitudinis refectionera. Cum enira essent quinque raillia, non habebant panes nisi quinque; et hoc notatur in responsione Andreae. Propterea ait: Dicit ei unus ex discipulis eius, Andreas, fraler Simonis Petri, Doraino scilicet a Philippo quaerenti de turbarum refectione:

10. (Vers. 9.). Est h.ic puer unus, qui habet quinque panes hordeaceos et duos pisces; tot, inquit, panes nos habemus, sed.non sufflciunt; ideo dicit: Sed haec quid sunt inter tantos? In quo notatur mira inopia Doraini et discipulorum, quod paucos panes habebant et viles; unde et frequenter cum Doraino passi sunt faraem; Matthaei duodecimo: « Abiit Lesus per sata; discipuli autera eius esurientes coeperunt vellere spicas et manducare ».

1 1. Moraliter. Panes quinque, quos habet puer, sunt quinque refectiones affectus, quae orlum habent ex quinque considerationibus intellectus: ex consideratione proprii peccati, panis compunctionis, de quo in Psalmo: Cibabis nos pane lacrymarum etc. Iste est panis, de quo ludicura septimo: Videbatur mihi quasi panis subcinericius ex hordeo. — Ex consideratione passionis Christi, panis affliclionis; Deuteronomii decimo sexto: Septem diebus comedes absque fermenlo afflictionis panem, quoniam in pavore egressus es de Aegypto, ut memineris diei egressionis tuae de Aegypto etc.; Threnorum tertio: Recordare pauperlatis et transgressionis meae, absinthii et fcllis. — Ex consideratione defectus fratrum., panis compassionis; Ecclesiastae undecimo: Mitte panem super transeuntes aquas, scilicet tribulationis. Sine hoc nullus debet praefici; Isaiae quarto: Non sum medicus, et in domo mea non est panis neque vestimentum; nolite constituere me principem populi. — Ex consideratione supplicii aeterni, panis tremoris; Tobiae secundo: Manducavit panem cum luctu et tremore, memorans illum serraonera, quem dixit Dorainus per Amos prophetara: Dies festi vestri converteniur in lamentationem et luctum. — Ex consideratione dilationis praemii, panis devotionis, qui est in perfectis; Psalmus: Fuerunt mihi lacrymae meae panes die ac nocte, dum dicitur mihi quotidie: Ubi est Deus tuus?

12. Quaest. I. Incidit liic quaestio de conlrarietate litterae:

13. Quia dicitur Matthaei decimo quarto, quod discipuli accesserunt ad Dominum et dixerunt ei, quod turbas dimitteret; et dicitur similiter Matthaei eodem, quod Dominus respondit discipulis: Non habent necesse ire; liic dicitur, quod petiit a Philippo consilium eos reficiendi.

14. Item obiicitur, quia dicitur, quod Philippus dicit: Ducentorum denariorum panes non sufp.- ciunt etc.; Marci sexto dicitur, quod discipuli dixerunt: Euntes emamus ducentis denariis panes, et demus illis manducare.

Respondeo secundum Augustinum, quod contrarietas solvitur ex hoc, quod frequenter unus dicit quod alter omittit. Et intelligendum est, quod discipuli primo iverunt ad Dominum, et post Dominus inspexit turbas et allocutus est Philippum; et tunc Philippus respnndit, et alius Evangelista responsionem Philippi attribuit ahis, ut Marcus, per synecdoclien. Et deinde Dominus quaesivit, quot panes haberent; et hoc loannes omittit; et respondit Andreas, quod quinque. Et hoc loannes dicit de Andrea specialiter; alii attribuunt pluribus, quia in persona plurium loquebatur.

13. Quaest. II. Est etiam quaestio de ralione litterae. — Cum Philippus non esset dispensator, sed ludas; videtur, quod Dominus debuissel a luda quaerere, non a Philippo.

Respondet Chrysostomus, quod illa quaestio 1. fuit ad probandum et instruendum, quia PhilJppus magis indigebat doclrina, sicut patet infra decimo quarto, quando quaesivit: Ostende nobis Palrem; 3. ideo magis ab ipso quaesivit. — Aliter potest dici, quod Philippus erat circa illam patriam oriundas; unde et turbis notus erat, et ideo de ipsis magis sollicitus; et ideo credendum, quod ipse primo Dominum de turbis soUicitavit, el post Dominus ab ipso quaesivit.

1 Psalm. 41,4.

14. Quaest. III. Est etiam quaestio de veritate litterae, quia dicitur liic: IIoc autem dixit tentans eum.

CoNTOA: 1. lacobi primo: Deus neminon tentat; unde ibidem: Deus intenlator est.

2. Item, tentatio est via in peccatum; sed Deus neminem ad peccatum inclinat. — Si dicas, quod tentat non ad malum inclinando, sed probando, iuxta illud Psalmi: Proba me, Domine, et lenta me; sed contra: Eius est probare vel experimentum sumere, qui hominem non cognoscit; ergo si Deus hominem cognoscit, non tentat nec probat.

Respondeo: Dicendum, quod est tentatio ad malum inclinans, et liaec est a carne, mundo, diabolo, non a Deo; et est tentatio probans, et haec potest esse tripliciter: aut ut innotescat probanti, aut ut innotescat a/HS, aut ut probatus innotescat siftz ipsz. — Primo modo non tentat Deus, sed homo; Ecclesiastici decimo tertio: Ex multis loquelis tentabit te. Secundo modo tentat Deus virum perfectum ad exemplum; Genesis vigesimo secundo: Tentavit Deus Abraham. Tertio tentat imperfectum ad humilitatis meritum, quia homo humiliatur, dum sibi eius infirmitas innotescit; Psalmus: Proba me, Domine, et tenta me.

IS. Dicit ergo Lesus. Postquam sunt antecedentia ad mirabilem refectionem, hic notantur concomitantia, quae sunt tria: primam, sessio discumbenlium; secundum, multiplicatio panum; tertium, coUectio fragmentorum..

(Vers. 10.). Primo igilur notatur sessio (ZwcMmbentium ad Christi imperium; unde ait: Dicit ergc Lesus, scilicet discipulis: Facite homines discumbere, hoc est, ut comedant, residere; discumbere enim vj3l recumbere proprie est comedentium; unde Lucae decimo quarto: « Cum vocatus fueris ad nuptias, recumbe » etc. Et locus ad recumbendum erat aptus; unde dicit: Eral autem foenum multum in loco. Et in illo loco convenienti fecerunt discipuli eos recumbere; ideo dicit: Discubuerunt ergo viri numero quasi quinque millia; quasi dictum est, quia forte aliquis deerat vel supererat; sed quia Scriptura non facit vim in minutiis, alii dicunt, quod quinque millia; Matthaei decimo quarto: « Manducantium autem fuit numerus quinque millia virorum, exceptis parvulis et mulieribus ».

Supcrius pro inclinando, sed N sed

hic secundum, scilicet multipUcatio panum, quae impetrata est in gratiarum actione et consummata in panum distributione. Ideo dicit: Accepit ergo Lesus paiws, ad multiplicandum; manus enim potestativa est; unde Numerorum undecimo dixit Dominus Moysi: « Nunquid invalida est manus Domini? lam nunc videbis, utrum sermo meus compleatur ». Et cum gralias egisset, ad sanctificandum; primae ad Timotheum quarto- « Nihil abiiciendum, quod cum gratiarum actione sumitur. Sanctificatur enim per verbum Dei et orationem ». Distribuit discumbenlibus, scilicet ad comedendum, per Apostolos, ut scilicet diversis darent secundum suam voluntatem; Esther primo: « Rex statuerat, praeponens mensis singulos de principibus suis, ut sumeret unusquisque quod vellet». Similiter ex piscibus, quantum volebant, id est usque ad saturitatem; Exodi decimo sexlo: « Vespere comedetis carnes, et mane saturabimini panibus ».

17. (Vers. 12.). Ut autem impleti sunt. Tangitur hic tertium, scilicet collectio fragmentorum, ne scilicet perirent; propter quod dicit: Ut aulem impleti sunt, id est saturati, dixit discipulis suis: Colligite quae superaverunt fragmenta, ne pereant. Quia enim panis in usum hominum factus est, tunc fragmenta pereunt, quando in usum hominum non assumuntur; Psalmus: « Panis cor hominis conflrmet». Et discipuli Domini imperium exsequuntur; unde dicit:

18. (Vers. 13.). Collegerunt ergo et impleverunt duodecim cophinos; ecce, mensura et plena mensura. Chrysostomus: « Ego multiplicationem panum non solum admiror, sed certitudinem eius quod superfluit, et quod pares erant cophini numero Apostolorum, in quo doctrina Apostolorum per totum orbem erat distribuenda ex reliquiis doctrinae Christi ». Collegerunt, inquam, et impleverunt duodecim cophinos fragmentorum ex quinque panibus hordeaceis, quae superfuerunt his qui manducaverant. Has reliquias fecit colligi, ut appareret abun-

19. Allegorice. Puer unus habebat quinque panes hordeaceos et duos pisces, qui in duodecim cophinos reliquiarum sunt multiplicati. Puer iste est Moyses, lator Legis, qui puer dicitur, quia famulus; ad Hebraeos tertio: Moyses in omni domo fidelissimus, tanquam famulus. — Panis est eruditio verbi; Deuteronomii octavo: Non in solo panevivit homo, sed ex omni verbo, quod procedit ab ore Dei. — Quinque igitur panes sunt verba, de quibus Apostolus primae ad Corinthios decimo quarto: Malo loqui quiique verba in sensu meo etc; Hieronymus: « Quinque verba sunt quinque libri Moysi, de quibus Apostolus loquitur ». — Isti panes multiplicanlur, dum multiplex eorum intelligentia a Domino aperitur; Lucae ultimoi: Incipiens a Moyse, inter-pretabatur illis in omnibus Scripturis, quae de ipso erant. — Ex horum multiplicatione remanent duodecim cophini fragmentorum, id est doctrina duodecim Apostolorum, qui dispersi per orbem, iuxta illud Psalmi: In omnem terram exivit sonus eorum; et Marci ultinw: Euntes in mundum universum, praedicate Evangelium omni creaturae.

20. Quaest. I. Quaeritur de multiplicatione panum. Si enim Dominus suam potentiam manifestare volebat; et maioris potentiae est panes creare quam multiplicare, quia illud ex nihilo, hoc ex aliquo; et aeque facile erat Domino utrumque: ergo elc.

Respondeo: Dicendum, quod utrumque est potentiae infinitae, tam multiplicatio ex tam parva materia in tantam quantitatem, quia hoc erat potentiae infinitae, quam creatio. Magis tamen multiplicavit, quam creavit, ut ora haereticorum concluderet, qui dicunt, haec visibilia ad Deum tenebrarum, non ad Deum lucis pertinere. Ut ergo ostenderet, quod ipse esset, qui omnia visibiiia creaverat, iam creata voluit multiplicare.

Utrum autem Deus multiplicaverit panes, novam in- aliunde apponendo materiam, vel creando; vel illam gjgjjfjgjjjQ. (jubium esse videtur, nec lioc determino. Sine praeiudicio tamen dicendum, quod fuit ibi multiplicatio sine creatione et extrinseci appositione; nec fuit extensio materiae tantum, sicut est per virtutem agentis naturalis, sed simul fuit crementum in materia et forma per virtutem infinitam; et hoc non habet simile in natura, sicut nec creatio

21. Quaest. II. Quaeritur hic: cum Dominus, supra secundo, optimum vinum fecerit, unde est hoc, quod panem hordeaceum et vilem turbis distribuit?

Respondeo: Dicendum, quod ratio Militteralis ex hoc, quod supra trammutavit aquam in vinum et optimam formata dedit; hic multiplicavit et auxit; ideo, forma manente, perfectam quantitatem dedit, quia ultra necessitatem duodecim cophinos. — Spiritualis ratio est: quia per quinque panes quinque hbri Moysi intelHguntur; doctrina autem Moysi aspera est et dura: et ideo panes hordcaceos multipUcavit.

22. Quaest. IK. Item quaerit Chrysostomus: propter quid in hoc miraculo faciendo gratias egit, cum in aliis non fecerit? — Videtur in se ostendisse impotentiam.

Responsio est, quod illud non fecit propter miraculum impetrandum, sed propter consuetudinem, quam habebat, in principio comestionis gratias agere et escas benedicere; in quo nos instruxit, quod cum gratiarum actione et oratione debemus sumere cibum.

23. Quaest. IV. Item quaestio est: cum omne superfluum sit evitandum; et Dominus omnia fecerit in certo pondere et mensura: ergo videtur, quod non debuerit ultra sufQcientiam panes multiphcare.

Respondeo: Dicendum, quod etsi fuerint ultra necessitatem, non tamen ultra utilitatem, immo utilitas fuit refectionis et nostrae eruditionis: refectionis, quia postmodum discipuU manducaverunt; eruditionis, ut cognoscamus, quod Deus ultra nostram indigentiam potest et paratus est dare; cognoscamus etiam, miraculum fuisse verum; et ex certo numero superantium fragmentorum Apostolorum intelligamus doctrinam et eius fructum multum. mitantia; hic describuntur consequentia, quae sunt quatuor, scihcet turbarum devotio ad Christum honorandum; absconsio Domini ad honorem fugiendum; descensm discipulorum ad transfretandura; adventus Christi ad succurrendum.

(Vers. 14.). Primura ergo consequens ad praedictum miraculum fuit turbarum devotio ad Christum honorandum, et hoc, cognoscenles eum per signum, quod fecerat; unde dicit: Illi ergo homines, cum vidissent, quod Lesus fecerat signum, id est, considerassent signi magnitudinera, dicebant: Quia hic est vere Propheta, qui venturus esl in mundum, id est Christus, qui exspectabatur tanquam Dominus totius mundi. Hoc propter signa dicebant; infra septirao: « Nunquid Christus, cum venerit, plura signa faciet, quam quae hic facit »?

25. (Vers. IS.). Lesus ergo. Tangitur hic secundum, scilicet absconsio Domini ad honorera fugiendura, quem praevidit turbas sibi velle offerre. Propterea dicit: Lesus ergo, cum cognovisset, tanquam Deus scilicet, quia venturi erait, utraperent eum, quasi violenter, et facerent eum regem, fugit iterum in montem ipse solus, quasi prae celeritate discipulos non exspectans. Volebant enira eum rapiendo regem facere ante terapus, sicut ipse dicit infra decimo octavo: « Regnum meum non est de hoc mundo ». Augustinus: « Fugit Christus, cum eura voluerunt facere regera; orania enira bona terrena conterapsit homo Christus, ut conteranenda monstraret; orania raala sustinuit, ut nec in ilhs quaereretur felicitas, nec in istis timeretur adversitas ».

26. (Vers. 16.). Ut autem sero factum est elc. Tangitur hic tertium, scilicet discipulorum descensus ad recedendum; volebat enim Dominus turbas

praemisit discipulos suos, ut descendentes de monte transfretarent. Propterea dicit: Ut autem sero factum est, haec est hora redeundi ad hospitium; descenderunt discipuli eius ad mare, ut scilicet transfretarent.

27. (Vers. 17.). Et cum ascendissent navim, venerunt trans mare in Capharnaum. Venerunt, id est, venire coeperunt, per anticipationem dictum. Ideo venerunt, quia ibi Dominus habitabat; Matthaei quarto: « Descendit Capharnaum et habitavit ibi ».

Et Cenebrae iam factae etc. Tangitur hic quartum, scilicet adventus Christi ad succurrendum, quia ipsi erant in periculo constituti propter obscuritatem noctis et tempestatem maris; ideo dicit: Et tenebrae iam factae erant; ecce, periculum noctis, et maxime quia deerat ductor; ideo dicit: El nondum venerat ad eos Lesus;deo erant in periculo; infra duodecimo: « Qui ambulat in tenebris nescit, quo vadat». Eral etiam periculum tempestatis; propterea dicit:

28. (Vers. 18.). Ma7-e autem, magno vento flanie, exsurgebat, Mare enim exsurgit ad ventum; unde lonae primo: « Misit Dominus ventum magnum in mare, et facta est tempestas magna ». Et quia Dominus prope est « his qui tribulato sunt corde »; ideo infertur adventus Domini ad succurrendum. Propterea dicit:

29. (Vers. 19.). Cum remigassent ergo quasi stadia viginli quinque aul triginta; quasi dicit propter incertitudinem spatii in mari; viderunt lesum ambulantem super mare et proximum navi fieri, ad succurrendum; sed non cognoverunt eum; ideo subditur: Et timuerunt; et ratio huius redditur Marci sexto: « Putaverunt, phantasraa esse ». Et quia confortat Dominus cordatimida, ideo subdit:

30. (Vers. 20.). Ille autem dixit eis: Ego sum, scilicet qui protego; nolite timere. Cum Dominus adest, non est timendum, iuxta illud Psalmi: « Dominus protector meus; a quo trepidabo »? Et ex hoc confisi sunt.

31. (Vers. 21.). Voluerunt ergo accipere eum in navim, agnoscentes et secure gaudentes; et sta- Vers. 13. ad quam, quia Dominus oranipotens ibi erat, qui a nave non portabatur, sed portabat; ad Hebraeos primo: « Portans orania verbo virtutis suae »; et statim, quia Sapientiae duodecimo: « Subest enim tibi, cum volueris, posse». Unde triplex fuit miraculura, scilicet super raare ambulatio, terapestatis quietatio et ad portum velocissima applicatio.

32. Spiritualiter notandura, quae villa, ad quara vadunt, quomodo transeunt et quo ductore perveniunt. — Villa, ad quam vadunt, Capharnaum, quae interpretatur villa pulcherrima. Haec est caelestis patria, in qua summa pulcritudo, ut dicitur de Sanctis Sapientiae quinto: Accipient regnum decoris et diadema speciei de manu Domini. — Ad hanc villam transitur per mare, id est per tribulationum amaritudines; Actuum decirao quarto: Per multas tribulationes oporlet nos intrare in regnum Dei. — Per hoc raare transvehit navicula poenitenliae, in qua homo salvatur, iuxta illud Actuum vigesirao septimo: Nisiinnavi manserilis, vos salvi fieri non poteslis; similiter: Si poenitentiam non egerimus, incidemus in manus Domini, Ecclesiastici se-' cundo. — Haec navicula concutitur, cum tentationura flatibus vexatur; Matthaei septirao: Venerunt flumina, et flaverunt venti. — Navigantes vident Dorainum ambulantem, sicut hic; pugnantes vident stantem, Actuum septimo; contemplantes, sedentem, Isaiae sexto: Vidi Dominum sedentem. — Sed adest Dominus et ad portum perducit, iuxta illud Isaiae quadragesimo tertio: Cum tramieris per aquas, tecum ero, et flumina non operient te; et secundura illud Psalmi: Cum ipso sum in tribulatione, eripiam eum et glorificabo eum; longitudine dierum replebo eum et ostendam iUi salutare meum.

33. Quaest. I. Quaeritur hic primo de hoc quod turbae dicunt de Christo: Hic est vere Propheta, utrum dicant verum, vel falsum. — Quod verum, videtur: quia dicitur Deuteronoraii decimo octavo:

Prophelam suscitabil vobis Dominus; et Glossa dicit, quod ad litteram intelligit de Cliristo.

Sed contra: Prophetia non est comprehensorum, qui vident in claritate, sed isti vident in speculo: si ergo Christus fuit comprehensor, non ergo est propheta.

Respondeo: Dicenduni, quod propheta dicitur dupliciter: vel ratione interioris inspirationis et reygjjQQjg gj gj importat secum coniunctam ignorantiam; dicitur etiam propheta ratione infallibilis et veracis denuntiationis. Ratione primi non dicitur Christus propheta, sed ratione secundi, quia verum dixit in oranibus et infallibililer.

34. Quaest. II. Quaeritur de hoc, quod Dominus fugit in inontem.

35. Si enim ipse erat rex, ergo recipiendus erat ut rex, et ipse debebat velle, quod sui eum reciperent, ut debebant: ergo non debebat fugere, immo se offerre.

36. Item, quando salus popuh pendet ex aliquo electo, talis non debet se absentare: ergo si salus populi ex Christo, ergo etc.

37. Item, quare solm fugit, cum prius non solus ascenderit, sed ipse et discipuli eius?

Respondeo: Dicendum, quod Christus recipitur i. ut rcx, quando recipitur, ut regnet in corde per fidem; sed quia ilh de fide et salute non curabant, sed de temporah refectione: ideo se iuste absentat.

2. Et per hoc patet solutio ad sequens: quia 2. non pendebat salus populi ex regno Christi carnali, sed &x regno spirituaU.

3. Quod quaeritur: quare solus fugit? respon- 3. deo: propter accelerationem alios non exspectavit; propter absconsionem societatem habere noluit; propter instructionem, ut ostendat, quod in susceptione honorum ab amicis familiaribus non est petendum quia in hoc verificatur illud Michaeae: Jnimici hominis domestici eius.

4. Quaest. III. Quaeritur de descensu discipulorum:

5. Quia dicitur, quod descenderunt, cum sero factum est; quomodo Magistrum solitarium reliquerunt? — Videtur, quod reprehensibiles fuerunt.

6. Ilem dicitur, quod discipuli venerunt Capharnaum; quia Marci sexto dicilur, quod praecepit eis, ut venirent Bethsaidam.

Respondeo: Dicendum, quod, sicut dicit Matthaeus, Dominus compulit discipxdos suos ascendere in nauim; ideo non fuerunt reprehensibiles, quia Doraino obediverunt.

2. Quod obiicitur de contrarietate, dicendum, quod Marcus nominat villam proximam, sed loannes, ad quam ire intendebant.

3. Quaest. IV. Quaeritur etiam de ambulatione Domini super mare:

4. Ex qua parte fuerit miraculum vel aquae supportantis, vel corporis superincedentis.

5. Et quare etiara hoc rairaculuin non ostendit turbis?

Respondeo: Quidam dicunt, quod fuit ex parte corporis, et quod pro terapore illo dotem assumsit agilitatis; hoc dicit magister Hugo. — Alii dicunt, quod ex parte aquae, quae sub pedibus Creatoris se calcabilem praebuit; et accipitur a Gregorio. — Sed melius est, quod utroque in sua natura et proprietate salvato, divina virtute corpus superefferebatur aquis.

2. Magis autem raanifestavit discipulis quam turbis, quia, sicut discipuli praecellebant in intelligentia verborum ut magistri, sic etiam in aspectu miraculorum; unde multa in secreto

Seciuido, manifestat se conseivatorem spirituum.

37. Altera die turba etc. Ostendit supra Dorainus, se esse conservatorem refectione corporaU; in hac parte ostendit, se esse conservatorem refectione spirituali. Et quoniara nerao reficitur spiritualiter nisi consentiens; et liberura arbitrium non consentit, nisi alliciatur et excitetur: ideo haec pars duas habet, quia primo fit turharum excitatio, secundo vero proponitur eis spiritualis refectio, ibi: Dixerunt ei: Domine, semper da nobis panem etc.

Excitatio igitur turbarum hoc ordine describitur. Prirao notatur turbarura ad quaerendura Dorainum Christum sollicitudo; secundo vero, inordinate quaerentium correctio; tertio, dubitantium instructio; quarto, superbientium humiliatio.

Insinuatur ergo primo turbarum sollicitudo ad Christum quaerendum proveniens ex viso miraculo; et quia eura nesciebant, ideo quaerebant, quia nesciebant, quando et quomodo recesserat. Propterea dicit:

trans mare; stabat, inquam, per exspectalionem; dicere poterant illud Petri, Matthaei decimo septimo: «Domine, bonum est nos hic esse », ideo Don statim recesserant; trans mare, ubi scilicet refecti fuerant. Vidit, per co7isiderationem, secundum illud: « Dedi tibi cor sapiens et intelligens». Vidit, quod navicula aiia non erat ibi nisi una, in qua scilicet Lesus potuisset transire, nec in illa transivit. Et, vidit supple, quia non introisset Lesus cum discipulis suis in navim, sed solum discipuli abiissent. Et quia eum non inveniebant, mirabiliter eum transisse credebant; et quaerere volebant et poterant, quia naves advenerant. Propterea subdit:

39. (Vers. 23.). Aliae vero supervenerunl nuves a Tiberiade, a civitate, a qua denominabatur lacus ille; iuxta locum, ubi manducaverant panem, gratias agentes Deo, quia sic manducandum est.

40. (Vers. 24.). Cum ergo vidisset turba, quia Lesus non esset ibi, nec discipuli eius; et ipsi propter lesum venerant; ascenderunt naviculas et venerunt Capharnaum, quaerentes lesum; ideo eum quaerebant, quia eos refecerat in praesentia, secundum illud Ecclesiastici 5: « Qui edunt me adhuc esurient». In ligno quaerebant, qui salutem operatus est, iuxta illud Sapientiae decimo quarto: « Exiguo ligno committunt homines animas suas, et transeuntes mare per tatem, liberati sunt ».

41. (Vers. 2b.). Et cum invenissent etc. Tangitur hic secunduHi, scihcet inordinate quaerentium correctio. Quaerunt enim ludaei lesum et ei invento quaestionem faciunt; propterea dicit: Et cum invenissent eum trans mare, qui transire eum non viderant; dixerunt ei: Rabhi, quando huc venisli? Ex admiratione quaerunt, nescientes, quomodo venerit; et tempus curiose quaerunt; sicut discipuli, Matthaei vigesimo quarto: «Dic nobis, quando haec erunt »? Et Dominus non respondet inquisitioni, sed inordinate quaerentium intentioni. Propterea subdit:

42. (Vers. 26.). Respmdil Lesus et dixit: Amen, amen dico vobis: Quaerilis me, non quia vidistis signa, quae feci, ut per signa venialis ad fidem, et ita nihil spirituale quaeritis, sed carnale;

1 Vers. 4. catis, manducastis et saturati estis. Et hoc ludaei carnales requirebant, scilicet corporis saturitatem, sicut et patres eorum; Exodi decimo sexto: « Utinam mortui essemus per manum Domini in terra Aegypti, quando sedebamus super ollas carnium et comedebamus panem in saturitate». Et quia inordinate quaerebant, ideo Dominus eos dirigit et ordinat.

43. (Vers. 27.). Operamini, id est, operose requirite, non cibum, qui perit, id est carnalem; quia primae ad Corinthios sexto »: « Esca ventri, et venter escis; Deus autem et hunc et has destruet»; Matthaei decimo quinto: «Omne, quod in os intrat, in ventrem vadit » etc.; sed cibum, quipermanet in vilam aeternam, id est cibum spiritualem. Iste cibus- est verbum Dei, qui in aeternum permanet; unde Isaiae quadragesimo dicitur: « Verbum Domini manet in aeternum »; et ideo dat vitam aeternam; infra eodem: «Domine, ad quem ibimus? Verba vitae aeternae habes ». Hunc cibum dat Christus; propterea dicit: Quem Filius hominis dabit vobis, tanquam bonus pastor; infra decimo: « Per me si quis introierit, salvabitur et ingredietur et egredietur et pascua inveniet ». Et quod ipsius sit hunc cibum dare, ostendit: Hunc enim Pater signavil Deus; signavit, signo sui testimonii ipsum esse suum Filium ostendit, qui possit vitam et cibum dare; Matthaei tertio, in baptismo: « Hic est Filius meus dilectus ».

Vel: signavit, id est, proprio signo disc?-evit ab aliis, ut sit singularis et «in omnibus primatum tenens"». Discrevit enim Pater Christum triplici discretione, scihcet Verbi unione, supraprimo: « Verbum caro factum est »; donorum plenituiline, supra tertio: « Non ad mensuram dat Deus spiritum »; peccati immunitate, supra primo: «Ecce, Agnus Dei; ecce, qui tollit peccata mundi ». Ista signatio praesignata est Aggaei ultimo: « Assumam te, Zorobabel, serve meus, dicit Dominus, et ponam te quasi signaculum; quia te elegi, dicit Dominus exercituum». Per Zorobahel intelligitur Christus; ideo de agno, Exodi decimo tertio: « Erit quasi in manu tua ».

44. (Vers. 28.). Dixerunt ergo: Quid faciemus etc. TangituF hic tertium, scilicet dubilantium insli-uctio; non enim intelligentes Christi correctionem, incipiunt dubitare et quaerere. Propter hoc ait: Dixerunt ergo ad eum, scilicet ludaei: Quid faciemus, ut operemur opera bona Dei? Ideo quaerebant de operatione, quia per illam volebant venire in refectionem. Is enim est ordo; secundae ad Thessalonicenses ultimo: « Qui non laborat non manducet »; Proverbiorum duodecimo: « Qui operatur terram suara saturabitur panibus ». Et Dominus quaerentes eos instruit; unde subdit:

45. (Vers. 29.). Respondit Lesus et dixit eis, scilicet quaerentibus et dubitantibus: Hoc est opus Dei, ut credatis in eum, quemmisit ille. Hoc est opus bonum, principium omnium bonorum operum, quoniam dicitur ad Hebraeos undecimo: « Sine fide impossibile est placere Deo ». Qui vult bene operari a fide debet incipere; Genesis decimo quinto: « Credidit Abraham Deo, et reputatum est ei ad iustitiam ».

46. (Vers. 30.). Dixerunt ergo ei etc. Tangitur hic quartum, scilicet contemnentium et superbientium humiliatio; nolebant enim Christo credere per signa, quae viderant, quasi maiora signa vidissent patres eorum. Propterea dicunt: Quod ergo tu signum facis, ut videamus et credamus tibi? Non enim credunt Hebraei, nisi signa videant; primae ad Corinthios primo: « ludaei signa quaerunt ». Quid ope)-aris? Quasi dicant: quid magnum fecisti? Modicum est, quod fecisti respeclu eius quod factum est in deserto.

47. (Vers. 31.). Patres noslri manducaverunt manna in deserto, non panem hordeaceum, sed caelestem; unde et subdunt: Sicut scriptum est: Panem de caelo dedit eis manducare. Scriptum est in Psalmo: «Panem Angelorum manducavit liomo, cibaria misit eis in abundantia ». Sic eflferebantur de miraculo ostenso patribus, contemnentes miraculum Christi; et Dominus eos hurailiat ostendens, quod Scriptura illa non est impleta per Moysen, sed impletur per ipsum. Propterea subdit:

48. (Vers. 32.). Dicit ergo eis Lesus: Amen, amen dico vobis: Non Moyses dedit vobis panem de caelo, sicut illa Scriptura loquitur; non, inquam. vere, sed typice, quia, sicut dicitur primae ad Corinthios decimo, « omnia in figura contingebant illis ». Sed Pater meus dat vobis paiem verum de caelo; et ideo ab ipso petimus: « Panem nostrum supersubstantialem da nobis hodie», Matthaei sexto. Et rationem huius reddit:

49. (Vers. 33.). Panis enim verus est, qui de caelo descendit et dat vilam mundo; et hic panis non fuit manna, sed Christus; infra decimo: «Ego veni, ut vitam habeant et abundantius habeant ». Descendere de caelo, hoc est in carnem venire; unde Augustinus: « Verbum, quod erat panis Angelorum, dum descendit in carnem, vertitur in lac parvulorura ».

50. Quaest. I. Quaeritur de hoc quod dicit: Quaeritis me, non quia vidistis signa. — Contra: Supra eodem: Sequebatur eum multitudo magna, quia videbant signa etc.

Respondeo: Dicendum, quod contrarietas haec solvitur dupliciter: uno modo per relationera zAdiversa tempora: quia illi iidem, qui primo secuti sunt propter signa, postmodum refecti, secuti sunt propter escas. Alio modo solvitur per relationem ad diversas per-ionas: quia utrumque verum est; quidam enim sequebantur propter signa, quidam propter escas. — Unde notandum, quod quinque fuerunt causae, quare aliqui sequebantur Dominum, quae his versibus continentur:

Morbus, signa, cibus, blaspliemia, dograa fuere Causae, cur Dominum turba secuta fuit.

bl. Quaest. II. Item quaeritur de hoc quod dicit: Operamini non cibum, quiperit. Quaerit Chrysostomus: utrum debeat homo operari pro cibo corporali? — Quod non, videtur:

Per litteram istain. — Item, Matthaei sexto: Nolite solliciti esse, quid manducetis etc. — Item, Lucae decimo reprehendit Dominus Martham, quae circa cibum corporalem sollicita erat. Ergo non videtur, quod debeat homo pro cibo corporali operari.

CoNTRA: Priraae ad Thessalonicenses quarto: Operamini manibus vestris, sicut praecepimus nec adhvc quidem poteslis. Ergo dando lac descendit ad par-

Qui non laborat non manducet; ubi etiam Apostolus dicit, se praebuisse exemplum.

Respondeo: Dicendum, quod bonum est operari pro habendo cibo corporali, sicut dicitur: Labores manuuni tuarum manducabis; bealus es etc. Sed circa hanc manuum operationem triplex contingit esse inordinatio: in intenlione, ut cum fmaliter hunc cibum requirit, et Dominus hoc prohibethic; in solUcilvdine, ut quando absorbetur mens circa terrena, et sic prohibet Dominus in Matthaeo; in tempore, ut quando debet vacare auditioni verbi Dei, vacat operi vel cibo corporali; et sic Christus reprehendit Martham, quae debuisset audire Dominum praedicantem.

S2. Quaest. III. Quaeritur de hoc quod dicit: Opus Dei est, ut credatis in eum quem ille misit.

CoNTRA: Dicit Apostolus ad Romanos tertio: Arbitramur, hominem iuslificari per fidem sine operibus Legis: ergo credere non est opus.

Respondeo: Opus accipitur communiler ad opus operans et ad opus operatum, spirituale etcorpo- rale, interius et exterius; alio raoAo proprie secundum alteram horum differentiam. Primo modo credere est opus, secundo modo minime.

b. Quaest. IV. Item quaeritur de hoc quod dicit: Moyses non dedil vobis panem de caelo:

Quia dicitur Sapientiae decimo sexto: Paratum panem de caelo praestitisli eis.

Respondent quidam, quod est caelum empyreum et est aereum; a primo non habuerunt panem, sed a secundo. — Haec solutio non solvit, quia Christus non fuit panis de caelo empyreo; et praeterea dicitur in Psalmo: Panem Angelorum manducavit homo, sed panis Angelorum non est de aere.

Respondeo: Dicendum, q uod manna cibus fuit 2. materialis et de caelo materiali, gerens tamen figuram cibi veri, caelestis et spirituahs Auctoritates ergo, quae dicunt illum cibum caelestem, intelligendae sunt secundum figuram et typum; oppositae vero secundum veritateni apertam. iam excitatis et petentibus tribuit instructionem. Et quoniam Christus est panis reficiens secundum divinam naturam et secundum humanam, ideo haec pars habet duas. In prima agitur de refectione huius caelestis panis secundum divinam naturam; in secunda, quantum ad humanam, ibi: Et panis, quem ego dabo, caro mea est etc.

Prima pars habet duas partes. In prima ponitur instructio ad ludaeorum petitionem; in secunda vero, instructionis confirmatio propter ludaeorum murmurationem, ibi: Murmurabant ergo ludaei etc.

Instruit igitur ludaeos de huius panis caelestis refectione hoc ordine: primo ostendit, quis sit iste panis reficiens; secundo vero, qui hoc pane reficiunlur; tertio, quare illos et non alios reficit.

55. (Vers. 34.). Primo igitur ad ludaeorum petitionem docet, quis sil iste panis reficiens; propter quod introducit ludaeos petentes: Dixerunt ergo ad eum, ludaei scilicet: Domine, semper da nobis hunc panem; quia eis promiserat panem vivum, ideo petunt, ut non esuriant, sicut mulier aquam; supra quarto: « Domine, da mihi hanc aquam, ul non sitiam neque veniam huc haurire ». Sic igitur petentibus Dominus spirilualem panem ostendit.

56. (Vers. 33.). Dixit autem eis Lesus: Ego sum panis vitae, id est panis dans vitam; quia ipse est Sapientia, de qua Ecclesiastici quarto: « Sapientia fihis suis vitam inspirat »; nec tantum est vitam dans, immo etiam satians et affectum et intellectum; unde dicit: Qui venit ad me, per caritatem scilicet, non esuriet; Matthaei undecimo: « Venite ad me omnes, qui laboratis et onerati estis, et ego reficiam vos ». Et qui credit in me non sitiet in aeternum, quia, sicut dicitur supra quarto, « qui biberit ex aqua, quam ego dabo ei, non sitiet in aeternum; sed aqua, quam ego dabo, fiet in eo fons aquae salienlis in vitam aeternam ». — Et notandum, quod caritas pascit, quia esl in affectu, qui magis unitur; fides polat, quia respicit aclum intellectus, qui minus unitur. Et propterea, quemadmodum potus ducit cibura per membra, sic fides et operatio intellectus viam dirigit virtutibus existentibus in affectu, in quo est cibatio.

57. (Vers..36.). Sed dixi vobis. Hic notatur secundum, qui scilicet hoc pane reficiuntur: quia non increduli, sed fideles a Deo electi et vocati. Propterea dicit: Ita dixi, quod « qui venit ad me non esuriet»; sed vos, quia non creditis, refici non potestis; unde ait: Sed dixi vobis: Quia et vidistis me el non credilis. Supra tertio dixit: « Nos quod scimus loquimur, et quod vidimus testamur, et testimonium nostrum non accipitis »; item supra quinto: <t Quomodo vos potestis credere, qui gloriam ab invicem accipitis, et gloriam, quae a solo Deo est, non quaeritis »? Item supra eodem: « Quaeritis me, non quia vidistis signa, sed quia de panibus meis manducastis ». Et quia non creditis, refici non potestis. Unde Beda: « Panem de caelo desideratis? Ante vos habetis et non comeditis», quia non creditis; sed illi comedunt, qui electi a Deo sunt et vocati credunt. Unde dicit:

58. (Vers. 37.). Omne, quod dat mihi Pater, per aeternam electionem et temporalem vocationem;

me veniet, per fidem et dilectionem. De hac datione in Psalmo: « Postula a me, et dabo tibi gentes hereditalem tuam ». Has postulavit Dominus infra decimo septimo: « Pater, quos dedisti mihi, serva eos in nominc tuo B etc. De isto aduentu ad Christum dicitur Isaiae secundo: « Venite, ascendamus ad montem Domini et ad domum Dei lacob, et docebit nos vias suas ». Ad hunc adventum hortatur Isaias quinquagesimo quinto: « Omnes sitientes, venite ad aquas». Sic venientes reficit; unde et subdit: Et eum qui venit ad me, non eiiciam foras; non eiiciam, sed reficiam; non eiiciam foras, sed introducam, iuxta illud Canticorum secundo: « Introduxit me in cellam vinariam » etc. — Vel: non eiiciam eum, sed intrabo ad eum; Apocalypsis tertio: « Ecce, ego sto ad ostium et pulso; si quis audierit vocem raeam et aperuerit mihi ianuam, introibo ad eum et coenabo cum illo ». Et in hoc ostenditur Dei iustitia, quia non reficit nisi venientes, et benignitas, quia omnes suscipit et nullum abiicit.

59. (Vers. 38.). Quia descendi de caelo elc. Tangitur hic tertium, quare scilicet reficit tantum praedestinatos et a Deo vocatos. Ratio est conformitas voluntatis suae ad divinam; propterea dicit: desccndi de caelo, carnem assumendo, non ut faciam vohmtatem meam, a Patre discordando; sed vohmtatem eius qui misit me, per orania ipsi obediendo; unde ad Philippenses secundo: « Factus est obediens » Patri « usque ad mortera, raortera autera crucis»; supra quinto: « Non quaero voluntatem meam, sed voluntatera eius qui raisit me». Sed voluntas Patris est, ut elecli et vocati hoc pane reficiantur; propter quod subdit:

60. (Vers. 39.). Haec est enim volunlas Pa- Iris mei, qui misit me, ut omne, quod dedit mihi, per electionera; ad Romanos octavo: « Quos praescivit et praedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui »; non perdam ex eo, per reprobationem, iuxta illud primae ad Corinthios primo: « Perdam sapientiara sapientium et prudentiam prudentium reprobabo». Sed resuscitem ilhid in novissimo die, ad aeternae beatitudinis participationera; ad Roraanos octavo: « Si Spiritus eius qui suscitavit lesum a mortuis, habitat in vobis; qui suscitavit lesura Christura a mortuis vivificabit et mortalia corpora vestra». Hanc voluntatem implevit pro.parte; infra decimo octavo: «Pater, quos dedisti mihi, non perdidi ex eis quemquam». El quia sic eligit nos Deus, ut per raerita fidei beatitudinem consequamur; ut ostendat arbitrii nostri cooperationem, iterura repetit:

61. (Vers. 40.). Haec est autem voluntas Patris mei, qui misit me, ut omnis, qui videt Filium, secundum huraanitatem, et credit in eum, per sui arbitrii libertatera, quia, sicut dicit Augustinus « non potest horao credere nisi volens »; habeat vitam aeternam, in praeraiura; et ego resuscilabo eum in novissimo die, et ita hanc vitam consequetur per Filium; ad Ephesios secundo: « Cum essemus mortui peccatis, convivificavit nos in Christo et conresuscitavit et consedere fecit in caelestibus in Christo Iesu »; et hoc in novissimo die, quia, sicut dicitur primae ad Corinthios decimo quinlo, «novissima omnium destruetur iniraica raors».

62. Quaest. I. Quaeritur de hoc quod dicit: Qui venit ad me non esuriel.

discipulis eius abierunt retro; et constat, quod prius ad ipsum venerunt: ergo falsum dicit.

Respondeo: Intelligendum est de illis qui venerunt corde perfecto, non flcto; et isti sunt, qui veniunt cum caritate perseverante; alioquin habentur, ac si non venerint, eo quod omnes iustitiae in ohliuionem dantur.

63. Quaest. 11. Quaeritur de hoc quod dicit: Vidistis me et non creditis. — Videtur, quod nihil dicat, quia fides est earum rerum quae non videntur hypostasis: ergo nihil potest eos reprehendere de hoc, quod non credunt, cum videant. — Si dicas, quod videre secundum humanitatem est, sed credere secundum Divinitatem; hoc nihil est, quia visio humanitatis potius impedit fidem Divinitatis, quam adiuvet: ergo non debet eos arguere ex hoc.

Respondeo: Dicendum, quod intelUgit de visione. non humanitatis purae vel inflrmae, sed de visione virtutis et potentiae in efTectu. Et quoniam videbant divinam virtutem in effectu, ideo credere debebant.

Quod obiicit, quod visio repugnat fldei; dicen-, dum, quod verum est de visione essentiae, sed non est verum de visione, quae est in effectu tanquam in speculo, quia fldei est videre per speculum etin aenigmate.

64. Quaest. III. Item quaeritur de hoc quod dicit: Omne, quod dedit mihi Pater, non perdam ex eo.

Contra: Infra decimo septimo: Nemo ex eis quos dedisti mihi, periit nisi filius perditionis: ergo aliquis periit ex sibi datis.

Respondeo: Dicendum, quod vis potest fieri in ihoc quod dicit dedit, quia dare est dupliciter: vel 'secundum praesentem iustitiam, et sic datus fuit ludas, et sic periit; vel dare est secundum eleclionem aeternam, et sic dati sunt praedestinati, ex quibus nullus perit.

Aliter respondetur, quod fiat vis in hoc quod dicit perdam, quia ipse Christus diligentissime custodit; unde nuUus perit propter defectum pastoris; sed quia neminem invitum salvat, aliqui pereunt propter malitiam suam. Unde Christus non eos perdit, sed ipsi se.

65. Murniurabant ergo ludaei etc. Posuit su- 'pra instructionem ad ludaeorum petitionem, hic secundo ponit confirmationem ad compescendam eoordine: primo ponitur ludaeorum murmuraiio; &ecundo vero, murmuralionis cohibitio; tertio, erroris amotio; quarto, veracis doctrinae confirmatio.

(Vers. 41.). Insinuatur ergo primo /MrfaeorMWi murmuratio de hoc, quod Dominus se de caelo dixerat descendisse; propter quod dicit: Murmurabant ergo ludaei de iUo. Murmuratio est occulta detractio; unde Chrysostomus: «Non aperte, sed occulte contradicebant, quia signum de panum multiplicatione adhuc recens eral ». Morem patrum suorum servabant, de quibus Numerorum decimo quarto: « Usquequo multitudo haec pessima murmurat contra me »?.Et subdit de quo murmurabant: Quia dixisset: Ego sum panis vivus, qui de caelo descendi. Ipsi enim quaerebant panem temporalem ad manducandum; unde, quia spe sua frustrati erant in hac responsione, ideo murmurabant.

66. (Vers. 42.). Et dicebant: Nonne hic est filius loseph? Lucae tertio: « Erat incipiens quasi annorum triginta, ut putabatur, filius loseph »; cuius nos novimus patrem et matrem, de terris, non de caelis; Matthaei decimo tertio: « Nonne hic est fabri filius, et mater eius dicitur Maria, et fratres eius et sorores apud nos sunt »? Quomodo ergo dicit hic, quia de caelo descendi? cum sciamus, eum natum esse in terris. Et sic verificatum est illud quod dictum est supra quarto: « Propheta in patria sua honorem non habet ». Quia enim cognoscebant temporalem generationem, negabant aeternam; et quia contempserunt Christum humilera, non potuerunt videre sublimem.

67. (Vers. 43.). Respmulit ergo Lesus et dixit eis. Tangitur hic secundum, scilicet mui-murationis cohibitio. Cohibet enim eos a murmuratione; unde dicit: Nolite murmurare ad invicem; et vere, quia nihil prodest; Sapientiae primo: « Custodite vos a murmuratione, quae nihil prodest », sed obest; primae ad Corinthios decimo: « Neque murmuraveritis, sicut quidam eorum murmuraverunt ». Et ratio, quare non debent murmurare, est, quia Christum non intelligunt; et quia eum non intelligunt, stulte repreliendunt; et vere non intelligunt, quia non credunt; et non credunt, quia non eis est a Patre datum. Propterea dicit:

68. (Vers. 44.). Nemo potest venire ad me, per fidem et dilectionem et cognitionem; nisi Pater, qui

misit me, traocerit eum, per revelationem, sicut Petrus, cui dicitur Malthaei decimo sexto: « Beatus es, Simon Bariona, quia caro et sanguis non revelavit tibi, sed Pater meus, qui est in caelis «. Ita Pater trahit ad me per revelationem. Et ego resuscitabo eum in novissimo die, per redemptionem et Uberationem a morte; primae ad Corinthios decimo quinto: « Quoniam quidem per hominem mors, et per hominem resurrectio raortuorum; et sicut in Adam omnes moriuntur, ita in Christo omnes vivificabuntur ». Et ut magis eis silentium imponat, confirmat per Scripturam.

69. (Vers. 45.). Scriptum est in Prophetis: Erunt omnes docibiles Dei, id est, omnes docebuntur a Deo; in Prophetis dicitur, quia in pluribus invenitur; leremiae trigesimo primo: « Dabo legem meam in visceribus eorum et in cordibus eorum scribam eam, et ero eis in Deum, et ipsi erunt mihi in populum; et non docebit ultra vir proximum suum, et vir fratrem suum dicens: Cognosce Dominum; omnes enim cognoscent me a minimo usque ad maximum »; item, Isaiae quinquagesimo quarto.: « Ponam omnes filios tuos doctos a Domino )); et loelis secundo: « Effundam de spiritu meo super omnem carnem, et prophetabunt filii vestri et filiae vestrae, senes vestri somnia somniabunt ».

Omnis, qui audivit a Patre etc. Tangitur hic tertium, scilicet erroris amotio. Quia enim dixerat, quod omnes docentur a Deo; ne quis crederet, quod videant Deum, a quo docentur, dicit, quod non wdent, sed audiunt. Unde dicit: Omnis, qui audivit a Patre meo et didicit, per inspiralionem, iuxta illud Psalmi: « Audiam, quid loquatur in me Dominus Deus»; ille, inquam, venit ad me, per fidem et dilectionem, iuxta illud Apocalypsis ultimo: « Et qui audit dicat: Veni ».

70. (Vers. 46.). Et non quia Patrem vidit quisquam, scilicet mortalis et passibilis, quia Exodi trigesimo tertio dicitur: « Non videbit me homo et vivet »; nisi is qui est a Deo, hic videt Palrem. Hic est unigenitus Fihus, de quo supra primo: « Deum nemo vidit unquam, sed unigenitus Filius, qui est in sinu Patris » elc.

71. (Vers. 47.). Amen, amen dico vobis etc. Hic ponitur proficerfenfts instructionis confirmatio; unde iterat quod dixerat et adverbium afQrmandi geminat; propter quod dicit: Amen, amen dico vobis, id est, vere, vere dico: Quicredit in me habet vitam aeternam; et hoc probat, quoniam ipse est panis, qui vivificat credentes; unde dicit:

72. (Vers. 48.). Ego sum panis vitae; et hoc credentibus, quia, sicut dicitur Proverbiorum tertio, « lignum vitae est his qui apprehenderint eam », scilicet per fidem; « et qui tenuerit eam beatus », qui tenuerit per comprehensionem. Et quod sit panis vitae, ostendit per effectum, quia scilicet dat vitam graliae et vitam gloriae; vitam graliae, quam non dabat panis ille typicus; unde dicit:

73. (Vers. 49.). Patres vestri manducaverunt manna in deserto, per quadraginta annos scilicet, sicut dicitur Deuteronomii octavo: « Dedit tibi cibum manna, quod ignorabas »; et mortui sunt, morte scilicet culpae et infidelitatis; ad Hebraeos quarto: « Non profuit eis sermo auditus, non admixtus fidei ».

74. (Vers. 50.). Hic est panis de caelo descendens, per incarnationem, ut, si quis ex eo manducaverit, per fidem et dilectionem; non moriatur, per praevaricationem; quia, sicut dicitur Habacuc secundo, « iustus in fide sua vivit ». Sicut fides a morte liberat, sic etiam dilectio; primae loannis tertio: « Nos scimus, quoniam translati sumus de morte ad vitam, quoniam diligimus fratres; qui non diligit manet in morte ». Nec tantum dat vitam gratiae, immo etiam vitam gloriae; propter quod subdit:

75. (Vers. 51.). Ego sum panis vivu.s, er essentiam, quia vitam habens in semetipso; supra quinto: « Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et Filio vitam habere in semetipso ». Qui de caelo descendi, per misericordiae abundantiam; Exodi tertio: « Vidi afflictionem populi mei in Aegypto et dolorem eius et descendi, ut hberem eum ».

76. (Vers. 52.). Si quis manducaverit ex hoc pane, vivet in aeternum, per gloriam. De hac comestione Canticorum quinto: « Comedite, amici, et bibite et inebriamini, carissimi »; hoc erit in gloria. Ab huiusmodi comestione prohibitus est peccator in figura Adae; Genesis tertio: « Nunc ergo, ne forte sumat de ligno vitae et comedat et vivat in aeternum ».

77. Quaest. I. Quaeritur hic primo de hoc quod dicit, quod Judaei murmurabant.

78. Dominus sciebat, quod ludaei de doctrina veritatis cadere debebant in murmurationem: ergo

dicus salutis, non debuit dare.

2. A.d hoc facit quod scribitur Matthaei septimo: Nolite sanctum dare canibus neque spargere margarilas ante porcos; ad hoc ipsum Proverbiorum nono: Qui erudit derisorem, ipse sibi iniuriam facit: ergo videtur, quod talibus non deberet dari instructio, qui cadunt in detractionem.

Respondeo: Sicut dicit Augustinus in libro de Bono perseverantiae, salus unius boni praeferenda est multis malis; hoc elicitur ex verbis eius; unde dicit ibidem, quod cum scimus, doctrinam nostram prodesse bonis, etsi sciamus, inde scandaUzari malos, non debemus tacere. Quoniam igitur opportuna erat doctrina de pane vitae et perutilis valde bonis, et qui tunc aderant et nobis, qui legimus; et tempus se offerebat, quia mirabilis et magna refectio facta fuerat: ideo bene fecit docendo, non propter malos, sed propter bonos. — Unde solvendum, quod etsi Dominus malis loqueretur, tamen erudiebat bonos.

78. Quaest. II. item quaeritur de hoc quod dicit: Omnis, qui audivit a Patre; non quia Patrem viderit etc.

CoNTRA: 1. Constat, quod hic loquitur de videre et audire ipsius intellectus; sed in intellectu non differt visus et auditus, et qui audit intelligibiUter videt intelligibiliter: ergo si auditur Pater interius, et videtur.

2. Praeterea, si dicas, quod aliud; certum est, quod intelligere est videre; qui igitur audit, aut intelligit, aut non; si intelligit, videt; si audit et non intelligit et venit ad auditum: ergo venit non intelligens tanquam brutum.

Respondeo, quod visio respicit loquentem, sed auditus locutionem; proprie locutio Dei inspiratio Dci cst, secundum quod hic accipitur. Haec inspiratio effectus Dei est in anima; hunc effectum potest anima in se ipsa cognoscere, quamvis non plene Cognoscat, a quo est. Unde dicendum, quod illam inspirationem et videt et audit, sed tamen ex hoc non sequitur, quod videat Deum. Unde optime dicit: Omnis, qui audit a Patre, id est inspirationem provenientem a Patre, et z'Wam, inquam, videt, sicut et audit. Sed non ex hoc sequitur, quod videat inspirantem; quia auditus non eum respicit, sed effectum, sicut et visus.

79. Quaest. III. Quaeritur de hoc quod dicit: Nemo potest ad me venire, nisi Pater traxerit eum.

CoNTBA: 1. TVacfto est motus violentus; omne meritum est voluntarium: ergo nuUus meretur, cum facit aliquid tractus.

2. Item, si non potest nisi tractv, ergo non est in sua potestate ad Deum venire; et si hoc: ergo cum nuUus sit reprehensibilis, si non facit impossibile, nullus est reprehensibilis, si ad Deum non venit.

3. Item, cum trahere sit totius Trinitatis, quod est per revelationem, quae proprie est Filii, vel Spiritus sancti; quomodo attribuitur Patri? quia non per proprietatem, nec per approprialiorwm.

Respondeo: Dicendum, quod est manere in se, et hoc naturae est institutae; descendere vel incli nari infra se, hoc naturae corruptae; sed supra se elevari, hoc est naturae per gratiam sublimatae. Unde stare est naturae, descendere culpae, ascendere gratiae. — Quoniam igitur natura corrupta est et ad malum prona; si supra se elevetur, non tantum erit elevatio, sed propter inclinationem ad contrarium, tractio. Quia igitur omnis, qui ad Deum venit, supra se elevatur; nemo venit, nisi trahatur. Propterea bene dicit: Nemo venit etc.

1. Quod obiicit de motu violento, respondetur, quod est tractio coactionis exterioris, et est tractio inductionis; prima violentiam ponit, secunda minirae. — Vel aliter: est tractio affectionis, secundum quod dicit Augustinus, quod poeta dicit: « Trahit sua quemque voluptas »; et haec meritoria est et demeritoria; et est tractio contra volunlatem, et hac non trahit, et de hac non loquitur.

2. Ad secundum dicendum, quod non est in plena potestate venire, sed in potestate est se ad divinum auxilium praeparare.

3. Quod appropriat Patri, dico, quod appropriatio fit in Trinitate ratione intelligentiae dandae, ratione erroris amovendi, ratione humilitatis ostendendae. Sic dico, quod hoc terlio modo Filius ea quae sunt Trinitatis, Patri appropriat, ut nos humiliari doceat; et sic patet.

4. Quaest. IV. Quaeritur de hoc quod dicit: Erunt omnes docibiles Dei:

5. Quia hoc certissime falsum est in orani statu.

6. Item, quomodo verum est illud quod dicilur loelis secundo: Effundam de spiritu meo super omnem carnem; et similiter illud Isaiae: Ponam omnes filios tuos doctos a Domino?

Respondeo secundum.ugustinum, quod omnes distribuit pro generibus singulorum. — Sed tunc auctoritas parum valeret ad propositum.

Propter hoc aliter exponitur, quod qui docti -2. erunt docebuntur a Deo, et nullus nisi per ipsuni; ideo omnes docibiles. Et sic auctoritas valet ad propositum.

81. Et panis, quem ego dabo. Supra ostendit Dominus, se esse panem retlcientem secundum divinam naturam; hic ostendit secundum humanam. Et quoniam hoc videbatur falsura et asperum sive durum, ideo haec pars habet tres partes. Primo ponitur instruclio fidelium; secundo, ipsius confirmatio propter ludaeorum litigiunl, ibi: Litigabant ergo ludaei etc; tertio, ipsius explanatio propter discipulorum scandalum, ibi: Haec dixit in Synagoga docens etc.

(Vers. 82.). Instructio brevis ponitur, inquacarnem suam dicit esse panem; propter quod dicit: Et panis etc.; ita ego sum panis secundum Divinitatem; sum etiam panis secundum carnem; unde dicit: Etpanis, quem ego dabo, scilicet ad reficiendum, secundum quod petimus in oratione dominica: « Panem nostrum supersubstantialem da nobis hodie », Matthaei sexto; caro mea est, quae scilicet reficit; primae ad Corinthios decimo: « Panis, quem frangiraus, nonne corpus Domini est »? Pro mundi vita, data scilicet est caro Christi, cum supphcio est exposita, iuxta illud Threnorum tertio: « Dabit percutienti se maxillam », immo totum corpus; unde Isaiae quinquagesimo:

Cfr. 1. SenU d. 34. q. 3. et Breviloq. p. I. c. 6. — Su- « Corpus meum dedi percutientibus et genas meas vellentibus »; et non tantum ad percutiendum, immo etiam ad immolandum; unde ad Ephesios quinto: « Tradidit semetipsum pro nobis oblationem et hostiam Deo ».

82. Litigabant ergo ludaei. Posita est instructio, hic secundo ponitur propter ludaeorum htigium confirmatio. Et primo ponitur ludaeorum litigatio; secundo, doctrinae confirmatio, ibi: Dixit ergo eis Lesus.

(Vers. 53.). Litigatio igitur erat de hoc, quod carnem suam panem dixerat; quod ipsi camaliter intelligebant. Propterea dicit: Litigabant ergo ludaei. Primo murmurabant, sed modo litigant, quando alto et aperto sermone contradicunt. Litigiosi erant ludaei, quod non debent esse servi Dei; unde secundae ad Timotheum secundo: « Servum Dei non oportet litigare, sed mansuelum esse ad omnes». Ad invicem dicentes: Quomodo potest hic carnem suam dare nobis ddmanducandum? Quasi dicant: hoc est impossibile, nisi se interficiat. Similiter petebat supra Nicodemus: « Quomodo potest homo nasci, cura sit senex? Nunquid potest in ventrem matris suae iterato introire et renasci »? Unde stulte hoc petebant; Chrysostomus: « Quomodo potest carnem dare, petis? Propter quid in panibus non dixisti, quomodo quinque panes in tot extendit »?

83. Dixit ergo eis Lesus. Posita est ludaeorum litigatio, hic ponitur doctrinae confirmatio. Conflrmat igitur quod dixerat, carnem suam esse panem, hoc ordine: primo ponitur manducationis carnis Christi necessitas; secundo, raanducationis Mft'fo'ta; tertio, refectionis veritas; quarto vero, dignitas.

(Vers. 54.). Primo igitur ostenditur manducationis necessitas, quia sine illa non est salus; propter quod dicit: Amen, amen dico vobis, id est in veritate: Nisi manducaveritis carnem Filii hominis, tanquam verum panem, et bibeiitis eius sanguinem, tanquam verum potum; non habebitis vitam in vobis, vitam scilicet gratiae, de qua dicitur in Psalmo: « Viviflca me secundum verbum tuum ».

pus Christi. Si igitur vis vivere de spiritu Christi, esto in corpore Christi». Qui autem manducat corpus Christi est in corpore Christi; qui igitur non manducat non vivit; quia dicitur infra eodera: « Qui manducat meam carnem in me manet ».

84. (Vers. Sb.). Qui manducat etc. Tangitur hic secundum, scilicet manducationis utilitas: qna. qui manducat carnem vivificatur in anima et corpore: in anima; unde dicit: Qui manducat meam carnem et bibit meum sanguvrwm habet vitam aeternam; habet, inquam, in merito; ydhabet, quia iam quodam modo habere incepit; Isaiae quinquagesimo quinto: «Audite, audientes me, et comedite bonum, et delectabitur in crassitudine anima vestra; incUnate aurem vestram et venite ad me, et vivet anima vestra, et feriam vobiscum pactum sempiternum, misericordias David fideles ». — Dat etiam vitam corporalem; unde et subdit: Et ego resuscitabo eum in novissimo die, in illa hora, de qua supra quinto: « Venit hora, in qua omnes, qui in monumentis sunt, audient vocem Filii Dei; et procedent qui bona fecerunt in resurrectionem vitae, qui vero mala egerunt in resurrectionem iudicii».

85. (Vers. 56.). Caro enim mea etc. Tangitur hic tertium, scilicet refectionis veritas. Vere enim reficit caro Christi, quia verus est cibus, et ideo vitam dat. Propterea dicit: Caro enim mea vere est cibus; ita vere dixi, quod habet vitam qui manducat; caro enim mea vere est cibus, non phantastice, sicut cibi corporales, qui ad moraentum reficiunt et deficiunt. Et sanguis meus vere est potus, quia sitim aufert oranino; supra eodem: « Qui venit ad me non esuriet, et qui credit in me non sitiet unquam ». Et quod caro eius sit verus cibus meam carnem raanet in me: ergo qui manducat meam carnem vivit propter me. Huius rationis primo ponit minorem, cum dicit;

86. (Vers. 57.). Qui manducat meam carnem, spirituali manducatione, et bibit meum sanguinem in me manet, per dilectionem; primae loannis quarto: « Qui manet in caritate in Deo manet, et Deus in eo»; etego in eo, per inhabitationem; infra decimo quarto: « Si quis diligit me, sermonera meum scimus et mansionem apud eum faciemus ». Posuit minorem, subdit probationem maioris, illius scilicet, quod qui manet in Filio vivit propter illum. Hanc raanifestat in simili.

87. (Vers. 58.). Sicut misit me vivens Pater; vivens, per essentiam; el ego vivopropter Patrem, scilicet quia ab ipso vitam habeo; supra quinto; « Sicut Pater habet vitam in semetipso, sic dedit et FiUo habere vitam in semetipso », et hoc a Patre in ipso manente; infra decirao quarto: « Ego in Patre, et Pater in me est »; et ex hoc habetur maior: Qui raanet in rae etc. Et ex hoc infertur conclusio: Et qui manducat me, et ipse vivet propter me; quia scilicet manet in vita manducando, vere propter me vivit, quia, sicut infra undecimo dicitur, « ego sum resurrectio et vita ».

88. (Vers. 59.). Hic est panis etc. Tangitur hic quartura, scilicet refectionis dignitas, quae excellit illara patrura refectionem, quam supra laudabant ludaei, et quia nobilior, et quia permanentior: nobilior, quia iste de caelo; unde dicit: Hic est panis, qui de caelo descendit; supra eodem: « Non Moyses dedit vobis panem de caelo, sed Pater meus liter, iste yero aeternaliter; unde dicit: Non sicut patres vestri manducaverunt manna et mortui sunt, et ita temporaliter conservari, quia in quadraginta annis mortui in deserto, secundura illud Psalmi: « Quadraginta annis offensus fui generationi illi » etc.; Numerorura decimo quarto: « Filii vestri erunt vagi in deserto annis quadraginta et portabunt fornicationem vestram, donec consumantur cadavera patrum in deserto ». Sed iste aeternaliter; unde dicit: Qui manducat hunc panem vivet in aeternum; ille scilicet, qui digne manducat, vivet in aeternum, quia, secundura quod dicitur primae ad Corinthios undecimo, « qui manducat et bibit indigne iudicium sibi manducat et bibit »; qui manducat digne vivet in aeternum. Saepe promittit vitam aeternam, et ut appetant cibum illum, et ut ab amore terrenae vitae eos abstrahat ad aeternam. Sicut enim dicitur Matthaei decimo: « Qui amat animam suam plus quam me non est rae dignus»; Deuteronomii trigesimo: « EUge tibi vitam ».

89. Quaest. I. Quaeritur de litigatione ludaeorum; de qua quaerit Chrysostomus: unde est hoc, quod supra in occullo murmurabant, sed modo litigant in aperto?

Respondeo ad hoc, quod est ex duplici causa: tum quia mali homines et seductores et discoU in peius proficiuHt, quanto magis eis veritas explicatur; tum etiam, quia illud quod supra = dictum erat de Divinitate, etsi videretur falsum, tamen non erat inhumanum; sed quod modo dixerat de carne suu, manducanda non tantum falsum, sed inhumanum et immundum, quod ludaei refugiunt; ideo Utigabant.

90. Quaest. II. Quaeritur hic de manducatione corporis Christi et carnis suae. — Et quod non manducetur, videtur:

91. Quia quod manducatur atteritur et masticatur; sed caro Christi impassibilis dentibus non potest alteri: ergo nec manducari.

92. Item, quod manducatur in manducantem convertitur; sed corpus Christi non convertitur in nos, sed nos in ipsum: ergo ipsum non manducamus, sed ipse nos.

Respondeo: In manducatione tria sunt, quae reperimus, scilicet masticatio, incorporatio et conservatio. Masticatio est duplex secundum duplicem manducationem: quia est manducatio sacramentalis, et in hac est masticatio sacramentalis, quia species masticata est; est etiam manducatio spiritualis, et in hac est masticatio spirilualis, quae est spiritualis discussio per fidem. Est ibi rursus mcorporatio, qua corpori Christi incorporamur; est etiam conservatio, qua per Christi spiritum conservamur, sicut membra corporis per animam. De his tribus dicit Augustinus: « 0 sacramentum pietatis! 0 signaculum unitatis! o vinculam caritatis! Qui vult vivere accedat, credat, incorporetur, vivificetur ».

1. Per hoc patetprimum: quia est ibi mastica- 1. tio non carnahs, sed spiritualis, vel sacramentalis.

' De litigatione Iiidaeorum et de hac quaeslione nihil in-

2. Quod obiicitur, quod non nobis incorporatur; dicendum, quod ultinms effectus cibi est cmservare; et quia, etsi nos incorporemur Christo manducando, quia tamen manducando conservamur per ipsum, recte ipse dicitur noster cibus.

3. Quaest. III. Item quaeritur de hoc quod dicit: Nisi manducaveritis carnem etc. — Ex hoc videtur, quod Sacramentum eucharistiae sit necessitatis, et quod nuUus sine eo possit salvari.

Contra: Aut intelligit de vita gratiae, aut de vita gloriae: gratiae non, quia qui vult digne accedere prius debet habere vitam gratiae: ergo eam non habet per manducationem; nec vitam gloriae, quia, si potest habere vitam gratiae sine manducatione, potest et gloriae.

Respondetur ad hoc secundum Augustinum, quod credere est manducare; unde: « ut quid paras dentem et ventrem? Crede tantum, et manducasti ». Secundum hoc igitur attendendum, quod est manducatio spiritualis, et est manducatio sacramentalis; spiritualis est per fidem et caritatem, sacramentalis sub Sacramento. Sine sacramentali potest esse salus, nec est necessitatis, quantum est de institutione Sacramenti; spiritualis est de necessitate.

92. Sed obiicitur: 1. de parvulis baptizatis, qui salvantur nec unquam manducaverunt sacramentaUter nec spiritualiler.

93. Item, addit manducationi carnis potum sanguinis, ergo sine potu sanguinis nulli salvantur; sed soli sacerdotes sumunt sanguinem: ergo ipsi soli salvantur.

Respondeo: Dicendum, quod, sicut dictum est, duplex est effectus manducationis, scilicet incorporatio et conservatio. NuUus salvatur nisi membrum Christi, et nisi conservetur a Christo; unde nullus sine effectu manducationis salvatur; ideo dicitur manducatio necessaria. — Quia vero in parvulis divina largitate potest esse effectus manducationis sine manducatione; ideo salvantur etiam sine manducatione quacumque. In adultis vero non potest esse incorquae est per fidem et caritatem, sed potest esse sine sacramentali. Ideo haec est necessaria adultis, sacramentalis vero, etsi non sit de necessitate, tamen multam praestat utilitatem, quia virtute Sacramenti augetur in nobis omne bonum.

2. Quod ergo obiicitur de carne et sanguine, 2. exponit Augustinus de potu et cibo spirituali; unde « vult, intelligi cibum et potum societatem corporis et membrorum, quae est sancta Ecclesia in praedestinatis et vocatis sanctis et fidelibus eius », extra quam nullus salvatur.

3. Quaest. IV. Item de utilitate quaeritur: Qui manducat meam carnem etc.

4. Multi enira manducant, qui tamen moriuntur et damnantur, sicut ludas.

5. Item, sicut Filius vivit propter Patrem viventem, sic dicitur in littera, quod nos vivimus propter Filium; sed Filius non manducando vivit: ergo pari ratione et nos; aut si nos manducamus Filium, quare non manducat ipse Patrem?

Respondeo: Dicendum ad primum, quod duplex fuit ex isto verbo haeresis exorta: una, quae dixit, quod ex quo quis manducat Christi corpus, non poterit damnari, dum tamen credens manducaret. Sed haec est irrationalis manifeste propter ludam. — Alii dixerunt, quod qui semel digne manducaret post nunquam damnaretur; et haec manifeste falsa, quia, sicut per Scripturam probari potest, multi fuerunt boni in Ecclesia, qui postmodum sunt damnati Ideo catholice intelligendum est: qui manducat, scihcet digne, et ab illa dignitate non recedit vivet in aeternum.

2. Ad aliud dicendum, quod non est omnino si- 2. mile, licet adducatur pro simili. Filius enim dicitur vivere propter Patrem, quia a Patre habet vitam et quia manet in Patre, sed non quia participatione Patris fiat melior; nos vero vivimus per Futura, quia ab ipso habemus vitam, et a FiHo manente in nobis et participatione eius mehores sumus. Ideo, quia non manet in nobis nisi per manducationem, ideo manducamus, ut vivamus et meliores efDciamur manducationis. Dicit enim, quod manducantes hunc panem non morientur, sicut manducantes, manna.

CoNTRA: Hoc aut intelligit de vita spirituali, aut corporali; si de spirituali, nihil dicit, quia patres sancti, qui comederunt manna, non sunt spiritualiter mortui. Si de corporali, similiter; quia qui manducat hunc panem non vivit corporaliter, sed moritur. — Si dicas, quod indigne manducantes manna sunt mortui spirituali morte, et hos vocat patres eorum; similiter indigne manducantes corpus Christi moriunlur morte spirituah; primae ad Corinthios undecimo: Qui manducat et bibit indigne iudicium sibi manducat et bibit. — Propterea quaeritur: quid est manducare indigne, et quare peccat manducans indigne?

Respondeo: Dicendum, quod cibus iste praeponitur iili cibo ratione viviflcationis dupliciter: tum quia ille non poterat vivificare, nisi per istum quem signabat; ideo dicitur de iustis, quod omnes eandem spiritualem escam manducaverunt, primae ad Corinthios decimo; sed qui solum ad illum habebant oculum mortui sunt spirituahter, quia tantum carnaliter gustaverunt. Ita respondet Augustinus.

Aliter potest dici, quod manna ordinabatur ad conservationem vitae corporalis, sed hic ad conservationem vitae spiritualis. Et vult Dominus dicere, quod ille panis solummodo vitam corporalem continuabat ad tempus, sed iste vitam spiritualem continuat in aeternum in digne sumentibus; et ideo illo est dignior. — Indigne vero accipientes peccant, et convertitur eis panis in venenura, et isti sunt qui remorsura habent mortalis peccati. Ratio, quare peccant, est contemptus, quia tantum hospitem inducunt in tam vile hospitium. — Quomodo autem digne accipiatur, docet Augustinus: « Innocentiam, inquit, ad altare apportate; peccata, si sint quotidiana, saltem non sint mortifera; antequam ad altare accedatis, dicatur: Dimitte nobis debita nostra etc. Tunc securi accedite; panis est, non venenum ».

93. Haec dixit in Synagoga etc. Supra posita.

gium; hic ponitur explanatio propter discipulorum scandalum; et proceditur hoc ordine. Primo enim innuitur cliscipulorum murmuratio; secundo, ob mui'mutationem doctrinae explanatio; tertio redditur murmurandi ratio; quarto, non credentium retrocessio; quinto, credentium confirmatio; sexto, confirmalorum discretio.

(Vers. 60.). Discipulorum murmuratio erat ex hoc, quod dixerat, carnem suam dari ad manducandum, et quod sine hoc non erat salus. Propter quod dicit: Haec dixit in Synagoga docens, in Capharnaum, id est in communi, et ideo multi saevierunt; infra decimo octavo: « Ego semper docui in Synagoga ».

96. (Vers. 61.). Multi ergo ex discipulis eius, audientes, quod nunc scihcet dictum est de manducatione carnis, dixerunt: Durus est hic sermo, id est crudeUs et inhumanus, humanam carnem manducare; quis potest eum audire? Non dicunt credere, sed audire, propter horribiUtatem; ideo non poterant audire, quia aures eorum aggravatae erant, iuxta illud Isaiae sexto: « Excaeca cor populi huius et aures eius aggrava » etc.

97. (Vers. 62.). Sciens autem Lesus etc. Tangitur hic secundum, sciUcet propter murmurationem doctrinae explanatio; et Ucet murmuratio esset in occulto, tamen Dominum non latebat; unde dicit: Sciens autem Lesus apud semetipsum, quia murmurarenl de hoc discipuli eius; non relatione hoc cognovit, sed apud se; infra decimo sexto: « Dixerunt discipuU: Nunc scimus, quia scis omnia, et non est opus, ut quis te interroget ». Sciens ergo murmurationem et volens eam abscindere, explanat quod dixerat, hoc non esse inteUigendum carnaliter, sed spirilualiter. Ostendit ergo, quod non est carnaliter inteUigendum, tum quia falsum, tum quia inutile. Propterea dixil eis: IIoc vos scandalizat, quod sciUcet dixi de manducatione meae carnis, quia carnaUter ipsam dividendam creditis; sicut Pharisaei, Matthaei decimo quinto: « Scis, quia Pharisaei, audito hoc verbo, scandalizati sunt»? Et hoc falsum; unde subdit:

98. (Vers. 63.). Si ergo videritis Filium hominis ascendentem ubi erat prius — defectiva est constructio — func scietis, quia caro non est per frusta dividenda, quia totus Christus integer erit in caelo; Augustinus: « Totus integer est in caelo; manet integer sub Sacramento, manet integer in corde tuo ». — Non solum intellectus eorum erat falsus, sed inutilis; unde:

99. (Vers. 64.). Spirilus est qui vivificat, caro autem, id est carnaUs inteUigentia, non prodest quidquam; secundae ad Corinthios tertio: « Littera occidit, spiritus autem vivificat »; et ideo non sunt verba carnaliter intelUgenda, quia non prosunt, sed spirituaUter, ut sic prosint. Unde verba, quae ego locutus sum vobis, spiritus et vita sunt, quia spirituaUter inteUecta vivificant; unde ad Hebraeos quarto.- a Vivus est sermo Dei et efQcax »; vivus est, quia vivificat; unde Deuteronomii octavo: « Non in solo pane vivit homo, sed in omni verbo, quod procedit ex ore Dei ». Sed non vivificant nisi spiritualiter intelligentem; unde Augustinus: « Intellexisti spirilualiter? Spiritus et vita sunt. InteUexisti carnaUter? Spiritus et vita sunt, sed non tibi sunt ».

100. (Vers. 63.). Sed sunt quidam. Hic tangitur tertium, scilicet murmurationis ratio, quare scilicet discipuU murmurabant: quia fidem non habebant; sed hoc non omnes, sed quidam, qui a Deo electi non erant. Propterea dicil: Sed sunt quidam ex vobis; ita sunt verba spiritualiter intelligenda, sed quidam ex vobis non inteUigunt; unde quidam non credunt. Et hoc non dicit ex coniectura, sed ex certa scientia. Propterea dicit Evangelista: Sciebat enim Lesus ab initio, qui essent credentes; supra secundo: « Ipse enim sciebat, quid esset in homine »; Ecclesiastici vigesimo tertio: « Oculi Domini multo plus lucidiores sunt super solem, circumspicientes omnes vias hominum et profundum abyssi, et hominum corda intuentes in absconditas partes». Et quis traditurus esset eum; unde non fuit traditus ut ignorans, quemadmodum alii homines. Ideo hoc dicit Evangelista, ne videatur Christus deceptus, admittendo discipulos instabiles et discipulos insidiantes, ut proditorem. Ratio autem, quare non credebant, erat, quia, etsi essent vocati exterius et secundum praesentem iustitiam, non tamen secundum electionem aeternam; et hanc supra dixit et repetit. secrat. d. 2; editores tamen notant, quod haeo sententia non

101. (Vers. 66.). Et dicebat: Proplerea dixi vobis: Nemo potest venire ad me, nisi dalum fuerit ei a Patre meo; supra eodem: « Nemo venit ad me, nisi Pater traxerit eum». Venire enim ad Filium « datum est optimum et donum perfectum», ideo «desursum», lacobi primo.

102. (Vers. 67.). Et ex hoc multi discipulo- rum. Hic tangitur quartum, scilicet non credentium retrocessio; unde dicit: Ex hoe, id est post hoc, vel ex hoc, id est occasione huius increpationis et instruclionis, multi discipulorum eius abieruiit retrorsum, non per imitationem, sicut dictum est Petro Matthaei decimo sexto: « Vade retro me, satana », sed per indignationem. Unde non tantum corde recesserunt, sed etiam corpore; unde et iam non cum illo ambulabant. Ideo multi recesserunt, et pauci remanserunt, quia, secundum illud Matthaei vigesimo, « multi sunt vocati, pauci vero electi »; et quia pauci electi ad regnum Dei, ideo pauci sunt, qui non retrocedant, secundum illud Lucae nono: « Nemo mittens manum ad aratrum et aspiciens retro aptus est regno Dei ».

103. (Vers. 68.). Dixit ergo fesus ad duodecim. Tangitur hic quintum, scilicet credenlium, et ekctorum confirmatio; et liaec quidem facta est in fideli confessione Petri; ideo ponitur inquisitio Domini et responsio Pelri. Inquirit Dominus a duodecim, quos specialiter eiegerat: Nunquid et vos vuh tis abire? me derelinquendo, secundum quod praecedentes faciunt; leremiae secundo: « Me dereliquerunt, fontem aquae vivae ». Sed quaerit, non quia dubitet, sed ut fidem Petri in exemplum firmitatis adducat.

104. (Vers. 69.). Respondit ei Simon Petrus: Domine, ad quem ibimus? Quasi dicat: non volumus abire, quia tibi similem non possumus invenire; Psalmus: « Non est similis tui in diis, Domine ». Nec propter haec verba debemus abire; unde dicit: Verba vitae aeternae habes, aliis non credentibus erant dura et mortifera, sed Petro et aliis credentibus erant vita. Et ratio subditur:

105. (Vers. 70.). Et nos credimus et cognovimus, quia tu es Christus, Filius Dei. Similem confessionem fecit Matthaei decimo sexto: « Tu es Christus, Filius Dei vivi », « qui in hunc mundum venisti». Credimus, dicit, et post conotjmws, quia I fides est via in cognilionem. « Nisi enim credideritis, non intelligetis », Isaiae septimo.

106. (Vers. 71.). Respondit eis Lesus. Notatur hic sextum, scilicet remanentimn discretio. Ostendit Dominus, quod etsi nullus de duodecim recederet, non tamen omnes fideles permanerent; propter quod dicit: Respondit Lesus, confessioni Petri, quam pro omnibus dixerat: Nonne ego duodecim vos ekgi, et unus ex vobis diabolus est? ludas dicitur diabolus, quia ipsius suggestionibus consensit; Psalmus de luda: « Constitue super eum peccatorem, et diabolus stet a dextris eius » etc. Unum notat de malitia, ut ceteri timeant; et exponit Evangelista, di quo intelligebat, scilicet de luda; unde dicit:

107. (Vers. 72.). Dicebat autem de luda Simonis Iscariotis; hic enim eral traditurus eum, cum esset unus ex duodecim. Hoc dictum est, ut timerent et ut non mirarentur de aliis, qui recesserant, quia;ion ita specialiter electi erant. De hac electione duodecim dicitur Matthaei decimo: « Et convocatis duodecim, dedit eis potestatem » etc; Lucae sexto: « Elegit duodecim ex ipsis » etc. Electio ista praefigurata est losue quarto: « Elige tibi duodecim viros singulos » etc.

108. Quaest. I. Sed quaeritur hic de hoc quod dicit: Si videritis Filium hominis ascendentem, ubi erat prius. — Hoc non potest dici secundum humanam naturam, quia secundum illam non erat in caelo prius; similiter nec secundum diuinam, quia secundum illam adhuc erat in caelo, cum loquebatur; unde supra tertio: Nemo ascendit in caelum, nisi qui descendit de caelo, Filius hominis, qui est in caelo.

Respondeo, quod illud dictum est, comparando Filium Dei secundum divinam naturam post carnis assumtionem, in qua videbatur esse humiliata, ad se ipsam ante assumtionem; quia tunc non poterat cogitari tanquam infirmus. Idem est ergo, ac si diceret: si videritis Filium hominis ascendere, id est tanlum clarificari, ut credatur Patri esse aequalis.

109. Quaest. IL Item quaeritur de hoc quod dicit: Caro non prodest quidquam. — Si enim nihil prodest: ergo non debet dari ad manducandum nec

est vere cibus. Propter hoc dicunt haeretici, quod verba ista intelligenda sunt spiritualiter, ila quod non carnajiter; nec inteUigendum, quod ad litteram sumamus carnem Christi sub Sacramento. Et dicunt, discipulos suos fuisse reprehensos, qul hoc cogitabant; unde dicunt, quod non est in Sacramento altaris nisi sicut in signo

Sed pessime intelligunt, quia, dum renuunt carnem, fugiunt veritatem. Etsi enim verba Christi sint spiritualiter intelUgenda, tamen nihilominus debent esse vera. Propter hoc dicendum, quod caro, quam traxit de Virgine, est verus cibus. — Quod 1. autem dicitur, quod non prodesC quidquam, intelligitur dupliciter: vel quia nihil prodest sine spiritu; sicut enim carbo non comburit nisi ignitus, tamen ignitus urit; sic caro Christi, si separetur a

3. Verbo, non accendit, sed Verbo coniuncta est tanquam ignitus carbo — Aliter respondetur, quod ca7-o nihil prodest secundum carnalem inlelligentiam, sic intelligendo, quod Christus carnem suam daret dividendo sicut carnes in macello, et materialiter masticando sub forma carnis. Talis, inquam, intelligentia non prodest; sed quod vera caro sine sui sectione in Sacramento comeditur.

4. Quaest. III. Item quaeritur de responsionePetri:

5. Quare Petrus solus respondit etmagisquamalii?

6. Item, quare non est laudata eius confessio, sicut Matthaei decimo sexto?

7. Item videtur, quod mentitus fuerit, saltem pro luda, quia ipse pro. omnibus loquebatur.

Tertio, Filius Dei se manifestat directorem

et iUastiatoiem tripliciter.

1. Post haec ambulabat Lesus etc. Ostendit Dominus supra se curatorem et conservatorem; hic incipit tertia pars, in qua se manifestat et ostendit directorem et illustratorem; et haec pars extenditur Respondeo: Dicendum, quod Pelrus omnibus fuit ferventior, sicut patet in verbis suis, et audacter Domino loquebatur; alii non ita audebant; et ideo erat os Apostolorum et in quaerendo et in respondendo, et ideo pro omnibus respondit.

2. Ad aliud dicit Chrysostomus, quod respondit hic pro omnibus; et quia fides ludae non erat laudabilis, ideo laudatus non est.

3. Nec tamen est mentitus, licet falsum dixerit, quia pio errore decipiebatur, bene iudicando de suis coapostoiis.

4. Quaest. IV. Item quaeritur de hoc quod dicit: Unus ex vobis diabolus est. — Quaerit Chrysostomus: quare non sunt contristati, sicut infra decimo tertio, cum dixit: Unus ex vobis me tradet?

Respondeo, quod infra non tam sunt contristati pro culpa, quam pro Domini iniuria, quae erat sibi a suo discipulo inferenda; hic autem solum expressit malitiam.

112. Quaest. V. Item, quare non abiecit eum, ex quo diabolus erat, et sciebat, quod semper futurus esset malus?