De sancto Andrea Apostolo

Sekmo t.

Lignum vilae, desiderium veniens, Proverbiorum decimo lertio-.

(Prothema). Lingua placabilis, lignum oilae, Proverbiorum decimo quinto.

Sicul Dominus in prima conditione mundi, quando condidit hominem et posuit eum in paradiso, diversa lignorum genera in paradiso produxit: quaedam ad continnandam vitam, quaedam ad perpelnandam, ut lignum vilae; n Deus (dedit) homini quasdam doctrinas ad ordinem vitae hominis, quasdam doctrinas ad acquirendum vitani aeternam; et haec est sacra scientia; et ideo omnes aliae isti famulantur, et ista omnibus aliis antecellit. Et ideo de ista scientia, quae est lingua phicabilis, dicit: Lingua placabilis, lignum vilae. Et videte, quod, sicut non potest aliquis accipere doctrinam ab aliquo, nisi intelligat linguam suam, sic nec nos islam scientiam accipere possuraus, nisi intelligamus linguam eius. Lingua eius est Spirilus sanctus, per quem ipsa sacra scientia intelligitur. Proba luculenter. LociUi sunt pastores et piscaiores in scientia ista et fecerunt libros. Unde habuerunt auctoritatem loquendi? Nisi quia loquebantnr a Spiritu sancto, non video, vmde. El ideo dicit Petrus in Canonica sm, im] Spirilu saiicto inspirali, locuti sunl sancti Del /loiiiines: Psalmus: Lingua niea calanius scribae n-loriler scribenlis, Spiritus sancti, supple. Et quomodo poterimus intelligere linguam islam? Non polesl liomo intelligere eam, nisi Spiritus sancUis loquatur ud cor eius. Nihil facinuis nos praedicatores et doctores extra clamantes, nisi ipse interius operetur in corde per gratiam suam. Ut igitur possimus istam linguam intelligere et audire, rogabimus Spiritum sanctum, ut iuvet nos per gratiam suam, me ad loquendum, vos ad audiendum etc.

Lignum vilae, desiderium veniens.

Et ideo islud assumsimus ad laudem praesentis solemnitatis, pro eo quod liic insinuatur mirabili quadam insinnatione passio sancti Andreae, et hoc quantum ad tria, scilicet quantura ad passionis modmn vei patiendi modum; quantum ad hoc fuit acerba passio ipsius; et hoc, propter dinturnam suspensionem in cruce; et hoc notatur, cum dicitur: Lignuin. Fuit etiam salvifica qua.i]ium m] fruclum; propler quod subdit: vitae. Fuit etiam desidera.la i]n.iiil iid jKitienlis affectum; propter quod subdit: desidrfiiiiii rr.niens. Acerba fuit passio sancti Andreae, quia cruciflxoria; salvifica, quia vivificativa; desiderabilis, quia multum affeciata et desiderata; et hoc, quia anima eius erat tota ab amore Christi absorpta.

I. Est attendendum, quod inler patiendi modum et patientis ajfectum interponil passionis fructum, quia modus patiendi erat de se horribilis, nisi ipsum faceret desiderabilem consideratio fruclus passionis. Crux (iiiin, i'lsi i1e se esset liorribilis et maxime.inlc i,issi()item Christi, esl lanien nmltum desider.iiHla, quia ipsa osl vivificalim. Desiderabat igitur beatus Andreas crucem non propter crucem, sed quia sciebat, ibi se invenire fructum, scilicet vitam aeternam. Hanc desideravit bealus Andreas et hanc in cruce invenit. Unde et in ipso impletum est illud

PsalQii: Desideriam animae eius tribuisli ei. Et quod fuit illud desiderium, statim subditur: Vitam petiit a le, et tribuisti ei longitudinem dierum in saeculum et in saeculum saeculi. — In hoc dedit Dominus illi desiderium cordis sui, quia dedit iili vitani aeternam, quam desiderabat, et eo modo, quo desiderabat eani liabere, quia per crucem. Hic est debitus modus veniendi ad vitam. Omnes petunt et desidepant vitam aeternara; non invenitur aliquis ita flagitiosus, qui non dicat, se desiderare et petere illam. Sed tamen non debito modo petunt ant desiderant eam mali, quia cum flagitiis suis, cum foeditalibns peccatorum suorum volunt habere eam. Non est ista via ad vitam aeternani, carissimi, sed per pontem Christi: per crucem, per pugnam et victoriam inimicorum. Perfectus igitur athlela Christi, tam nisi per pugnam, per crucem; et ideo vitam aeternam desiderans, desiderabat crucem, quia scieesi bat, quod crux erat sibi lignum vitae, lignum dans ei vitam et perducens ipsum ad vilam. Unde Aegeae dixit, cum - vidit. comminari sibi patibnlum crucis: «Ego, si crucis patibulum expavescerem, crucis gloriam non praedicarem «. — Et unde illam non expavescebat? Certe hoc erat, quia mysleriuin crucis attendebat.

Crux enim exterius apparet horribilis, sed in- De terius desiderabilis, quia, exterius tantum considerata, apparet lignum mortis; sed interius consideranti niysterium crucis apparet lignum vitae per ipsum, qui in ea pependit. Cum enim sit fons vitae, vitam tribuit infundendo gratiam; ad Romanos: Slipendia peccati, mors; gratia autem Dei, vila aeterna. — Item, ipse fons vitae vitam tribuit imprimendo iustiliam; Sapientiae quinto: 7m5/« autem in perpetuum viuent etc. — Item, vitam tribuit inspirando sapientiam, quia sapientia filiis suis vitam inspirat. — Sed certum est, quod omnis praevaricatio legis divinae impugnat et viam gratiae et iustitiae et sapientiae: ergo omnis praevaricatio est lignuni mortis; propter quod dicitur in Genesis secundo: In quocumque die comederis ex eo, morte morieris; sed non, quia lignum hanc haberet efficaciam, sed propter praecepti divini praevaricationem et propter inobedientiam. Si igitur lignum praevaricationis et inobedientiae est lignum mortis, lignum subiectionis, humilitatis et obedientiae est lignum vitae; et est lignura vitae, quia est lignura vivificantis gratiae, vivificantis iustitiae el vivificantis sapienliae. Et hoc est lignum crucis; quapropter lignum crucis est maxime desiderabile; et lioc est mysterium crucis.

Quod autem crux sit lignum vivificantis gratiae, hoc patet, quia hoc ligno complantamur Christo per irriguum gratiae baplismalis; Psalmus de viro isto sic plantato: Et erit tanquam lignum, quod plantatum est secus decursus aquarum, quod fructum suum dabit in tempore suo. Aqua haec est affluentia gratiae sacramentalis, vel aquae hae sunt sacramentalium gratiarum affluentia, inter quas gratia baptismalis obtinet principatnm, quia per eam mundamur et Christo complanlamur; ad Galatas dicit Apostolus: Quicumque in Christo baptizati eslis, Christum induistis. Baptisma enim habet virtutera conferendi gratiara a virtute et efficacia passionis Chrisli; unde Apostolus- Hoc scientes, quia vetus homo noster simul crucifixus est, ut destruatur corpus peccati. — Omnes igitur, qui baptizati estis, esse debetis crucifixi; et ideo beatus Andreas tanquam verissimus Christianus desiderabat crucifigi; et erat totum desiderium suum ad crucem, quia sciebat, lignum crucis esse vivificantis gratiae. — Iterura est lignum vivificantis gratiae, quo renovamur Christo per irriguura gratiae poenitenlialis; lob: Lignum habet spem; si praecisum fuerit, rursum virescit, et ra.mi eius pullulant. Quod esl illud lignnra, quod habet efficaciam reducendi horainem a siccitate ad viriditatem, a niorte ad vitam? Hoc est lignum crucis Christi. Quare passus est Filius Dei pro hominibus, non pro angelis? Quia homo snsceplibilis est poenitentiae, non angelus. Homo enim est illud lignum, quod ad hurnorera aquae, hoc est poenilentialis gratiae, germinat. — Quia igitur crux est lignum vivificantis gratiae, et nos, qui toties per peccata nostra mortui sumus, istud lignum desideremus, poenitentiam agamus el cum Christo paliamur. Christo igitur pa-iso in carne, et vos eudem cogitatione armamini, dicit Petrus; et hoc attendens beatus Andreas, non tantura desiderabat ferre continue crucera poenitentiae, sed etiam ligno crucis affigi, ut Christo assimilaretur. Et nos miseri, tot pleni peccatis, quid poterimus dicere? Nisi poenitentiam agamus, non video, quomodo poterimus in iudicio respondere.

Est etiam lignura vivificantis gratiae, quo perpetuamur cum Christo per irriguum graliae finalis; leremiae decimo septimo: Et erit quasi lignum, quod transplantatur super aquas, quod ad humorem mittit radices suas; et in tempore siccitatis non erit soUicitum, nec aliquando desinet facere fructum. — Homo per gratiam finalem transplantatur, scilicet de paradiso terrestri ad caelestem; et ad humorem mittit radices suas etc. Vides, quomodo exit de raortali peccato; mittit

radices suas ad humorem gratiae; et illain potest perdere et desinere facere fructum. Sed cum erit in gloria et ad illam deductus erit per irriguura finalis gratiae; tunc millit radices suas ad humorem gloriae et non desinet facere fructum; et hoc totum facit in nobis crux. Unde est lignuMi viviflcantis gratiae; unde Apostolus: Fidelis sermo; nam si commorlui sumus, el convivemus, scilicet in gloria; si commortiii sumus, cum Christo in poenitentia, in cruce poenitentiae. Carissime, vis tu esse cum Christo in gloria? Non refugias pati pro eo, non refugias crucem; hoc sciebat bealus Andreas, et ideo ad crucem toto desiderio anhelabat. — Est iterum crux vivip,- canlis gratiae, qua fecundamur a Chrislo per irriguum gratiae universalis; in Ezechiele de isto irriguo: Pluviae benedictionis erunt. Hae pluuiae sunt affluentia gratiarum, per quas anima fidelis se in virtutibus exercet et fert fructus spirituales, non carnales; fructus autem Spiritus est caritas, gaudium, pax, patientia etc. Si vis igitur fructiflcare spiritualiter, necesse est, te mori carnaliter; in loanne exemplum de Christo: Nisi granum frumenti, cadens in terram, mortuum fuerit, ipsum solum manet; si autem mortuum fuerit, multuni fructum affert. Si igitur volumus habere fructum ligni vitae cum Christo, qui mortuus est et cruciflxus, debemus cum ipso crucifigi, ut possimus spiritualera fructum facere.

De his quatuor simul dicitur in Genesis secundo 2: Produxit Dominus Deus de humo omne lignum pulcrum visu et ad vescendum suctve. Lignum eliam vitae in medio paradisi lignumque scientiae boni et mali. Et fluvius egrediebatur de loco voluptatis ad irrigandum paradisum, qui inde dividitur in quatuor capita. Quod est lignum vitae in medio paradisi, hoc est in medio Ecclesiae Christi crux Christi vel Christus cruci afiixus, qui dat per suam crucem vitam mundo. Minoris autem utilitatis erat illud lignum vitae, quod erat in medio paradisi, quam lignura crucis, quia illud lignum tantum poterat continuare vitam in hominibus dispositis, hoc est in homine, quamdiu servaret innocentiam suam; non dabat vitam; istud autem crucis dat vitam, conservat et continuat. Item, illud lignum irrigat flumen materiale; sed istud fluenta gratiae. Dicitur, quod fluvius iste inde dividitur in quatuor capita, et nominantur ibi, quae quatuor flumina possent aptari quatuor gratiis, de quibus locutus fui. Sed nimis longura esset hoc pertractare. — Quia igitur beatus Andreas cognoscebat virtutes et mysterium crucis et sciebat, istud esse lignura vitae; ideo sitiebat et desiderabat crucera. Unde poterat dicere: Sitivit anima mea ad Deum fortem vivum, quasi dical: non sitio lignum, sed fontera vitae, Christum, qui pependit in ligno. Et quod sic discrete desideraret Andreas lignum crucis propter ipsum Cruciflxura, apparet ex verbis suis. Dicebat enim: «Salve, crux pretiosa, quae in corpore Christi dedicata es et ex raembris eius tanquam margaritis ornata! Contentus et gaudens venio ad te, et tu exsultans suscipias me, discipulum eius, qui pependit in te. 0 bona crux, quae decorem et pulcritudinera de raembris Doraini accepisti » etc. Ecce, quid raovebat eum ad crucem: amor Crucifixi; ita desiderabat crucera, quasi videret exemplum in cruce; propter quod totus ferebalur ad crucem. Si igitur nos, qui debemus esse fldeles, per fidem nostram scimus virtutem crucis, quare non.currimus ad crucem? Quomodo ita eam derelinquimus et de ipsa non curamus, ncc solum crucem, sed etiam Crucifixum? De quo conqueritur Dorainus, per leremiara dicens: Duo mala fecit populus meus: Me dereliquerunt, fontem aquae vivae, et foderunl sibi cislernas, cisternas dissipatas, quae continere non valent aquas.

Carissimi, qui vult invenire Dominura invenit eum in cruce; et ideo, qui derelinquit crucem, et Dominum; et qui desiderio fervet ad cruceni et ad Dominum invenit ibi eum; nec invenit vacuum, sed cum fluentis gratiarum, de quibus dictum est. Anima vero, quae sequitur delectationes suas el quaerit delectationes carnis suae, quae non facit nisi comedere et bibere et lascivire, ipsa fodit sibi cisternas dissipatas, non valentes continere aquas, id est fluenta gratiarum. Carissimi, nullus est ita fafuus, qui, si sciret, esse venenum in aliquo cibo quantumcumque delectabih et pretioso de se, quod libenter ex eo coraederet. Et lamen delectantur mulli in eis, in quibus est venenura spirituale, animam spirilualiter intoxicans. In omnibus enim delectationibus prohibitis est laqueus, venenura et aculeus mortis; in Ecclesiaste dicit Sapiens: Inveni amariorem morte mulierem, quae laqueus venatorum est. Melius esset, quod gladius alicuius interficeret hominem corporahter, quam ipsius neci consentiendo illis se interflceret spiritualiter.

Secundo crux est lignura vivificantis iuslitiae; de quo Sapiens: Benedictum lignum, per quod f>,t iustilia. — Hoc est lignum crucis, quod inducit benedictionem et vitam, sicut e contrario lignura praevaricationis maledictionem et mortem. Christus enira in cruce suspensus fuit seu tulit maledictionem, quia malediclus est omnis, qui pendet in ligno; et hoc, ut a maledicto nos liberaret. Unde sua maledictione convertit nostram maledictionem in benedictionem. Sicut enira serpens, suggerendo primis parentibus esura ligni vetiti, (id est) delectationes inordinatas, cui unt, inferfecit nos spiritualiter sic Supple deretinquit.

Christus poenara peccalorum nostroi-uni porlaiido vivificavit nos et ad vitara reduxit. Ipse enim, ut dicit Petrus, peccata noslra perlulil in corpore mo super lignum, ul peccatis mortui iustitiae vivamus.

Et sicut (patet) in peccalo et praevaricatione primorum parentumquailruplex ruit inonlinalns appetitus, scilicet appclilns (xccll-inli. rnin ilixil siMpcns: Nequuquam moricmiui, scil crills sicul ilii, scicnles bonum et malum. 0 pervorsissime satan! qui nesciebat nisi superbiam docere, ut raderent primi parentes per superhiaiu sicut et ipse. — Secundus inordinatus appetitus Init aiipetilns delectandi; vidit lignum pulcruni uspectu gusluqiie delectabile etc. — Ad hos duos aipelitns secutus est appetitus usurpandi aheuuni, quando tulit de ligno el comedit dedilque viro suo; et iste est appetitus avaritiae; primus, superbiae; secundus, gulae. — Et ad iiaec tria secutus est appetitus malignandi; quando viderunt se nudoi et fecerunt sibi perizomata, se excnsaveruDt et culpam in aiiuni refuderunt. Appetitus enim maiignandi in lioc ostenditur, quod abscondit se Adam, defendit se et culpam refudit in ahuni ex uiahgnitate. — Isti quatunr appetitus sunt in quatuor partibus raundi, quibus cruciliguntur multi; et de istis orilur mors, sicut etiam in parentibus, et fere omnes per istos appetitus raoriuntur spiritualiter. Propter appetituni excellendi et dominandi damnatur angelus et homo; propter appetitum delectandi delela esl omnis caro a facie terrae in diluvio; propter appetitum alienum nsurpandi submersus est Phnrao el exercitus eius, quando sequebatur filios Israel per mare, quos Dominus vocabat ad servitium suura; propter appetitnni malignandi mortui sunt filii Israel in deserto et non intraverunt in terrara proraissionis, sed ibi prostrati sunt, quia peccatores pessirai et ingrati. Iste igitur quadruplex appetitus inductivus mortis fuit in ligno praevaricationis.

Quia igitur crux est arbor viviflcantis iustiliae, habel quatuor virtutes contrarias illis quatuor appetitibus et defectibus, quae sunt: humilitas, paupertus, ausleritas et benignitas. Profundissimam hnraihtatem habuit crux, quae (figuratur) in stipite; rigidissimam austeritatem, in transverso vel lato crucis, in quo fuit lolaliler distentus, nt omnia ossa dinumerabilia (essent); altissimam paupertatem, quae in ligno ei'ecto; et benignitatem misericordiae, ex omni parte.

Propter primnm dicitur in Ezechiele in designatioue proruiidissimae humilildtis: Scient omnia ligna regionis, quia ego Dominus iiumiliavi lignum sublime el exaltavi lignum humile. Istud est lignum crucis, in quo tanta relucet humilitas, ut nullus possit nisi caecus dubitare, quod oportet se huiniliare; Apo- Episl. 1. c. 2, 24; sequilur Gcn. 3, 4. seqcf. stolus: Ilumiliavit semetipsum, factus obediens usque ad mortem, morlem autem crucis; propler quod et Deus exaltavit iltmn et donavit illi nomen, quod esl super omne nomen etc. In hoc voluit contra superbiam atterrendam inveniri in oslensionein pro- 1'nndissiinae hurailitalis. « Est inagna humilitas in snhiiciendo se superiori; maior, non praelercndo se, sed snhiiciendo pari; maxima et suinina, snhiiciendo se inferioriv. IVlatthaei tertio super illud: Sic decet, nos implere omnem iustitiani, dicit Glossa: id est « perfectam humililatem »; et hoc, quando tradidit seraetipsum in manus perversorura peccalorura et sustinuit patienter quidquid voluerunt facere de eo. Et nos, quid debemus facere? Oportet nosmetipsos exinanire et humiliare, si tanta Maiestas se exinanivit et humiliavit; unde ipsemet dicit: Si quis vult post me venire, abneget semetipsum et tollat crucem suam et sequatur me. Hoc sciebat Andreas, priraus vocatus a Domino ad sequendura ipsura, quia adduxit et fratrem suum Petrum; et ideo istum beatura Andream voluil honorare dando illi quod aliis parabat, scilicet crucein portare post ipsum; et sic lignum vitae esl crux, quo ligno liberantur ab appetitu excellendi per profundissimam humilitatem.

Secundo est lignura vitae, quo liberamur a petulantia carnis per rigidissiraara austeritatem poe- nae. In libro Sapientiae dicitur de Sapientia aeterna, quod sanavit per contempiibile lignum nationes etc. Quare venit diluvium aquaruin super terrani? Certe, quia omnis caro corruperat viam suam, sequendo delectationes carnis in peccatis carnalibus. Et ideo voluit Christus in cruce suraraam austeritatem ostendere et docere. — Magna est austeritas in fuga delectabiliura; maior,m sustinentia poenarum; maxima, in sustinentia tribulationura, quae inducunt morlem. Hanc austeritatem voluit Christus sustinere, ut ostenderet et doceret nos, quoraodo possemus carnis petulantiam vincere. Aliqui enim non faciunt raaiorem vita de Christo snspenso in patibulo pro ipsis quara de uno latrone. Videmus ipsum totum perforatum et cruciatum, et nihil volumus proeofacere?

Tertio crux Christi est lignum vivificantis iustiliae, quia liberat nos a naufragio avaritiae per altissimam Chrisli paupertatem; Sapientiae decimo quarlo: Exiguo ligno corarailtunt homines animas suas; non auro aut argento, quia deprimit suo pondere, lignum autem elevat sua agilitate; et ideo non de auro faciunt naves, sed de ligno. Sic et appelitus auri et argenti inordinatus est occasio naufragandi; ad Timotheum: Qui volunt divites fieri incidunt in tentationem et in laqueum diaboli et desideria midta inutilia et nociva, quae mergunl homines

in interilum et perditionem. Sicut igitur homo, qui appenderet et iigaret molam collo suo et proiiceret se in mare, parum diligeret vitam siraul corporalem; sic qui aurum diligit parum videtur diligere vitam suam spiritualera. Carissirai, Ptiarao submersus est, quia sequebatur filios Israel ex cupiditate. Unde cupiditas liominem spiritualiter submergit, et e contrario agilitas pauperlatis pervenire facit ad portum salutis. Propter quod Apostolus ad Galatas dicit: Mihi absit gloriari nisi in cruce Domini nostri Iesu Chrisli elc. — Quare in sola cruce gloriabatur Paulus? Certe, quia sola crux prodest ad habendam vitam aelernara; divitiae enim non proderunt in die ultionis, dicit Sapieos. — Haec igitur altissima paupertas, quae relucet in cruce, liberat nos a naufragio avaritiae. Alta est paupertas, quae habetur in patientia; altior, quae est in complacentia; aUissima, quae est cum gloria, quando homo inde gloriatur nec vellet aliud habere. Alta est, quae est contenta modico; altior, quae est contenta minimo; altissima, quae nihil penitus habet. Talem paupertatem habuit Chrislus: nihil habuit penitus, nec m6j capul suum reclinarel; in cruce caput eius pendebat, et extra portam passus est et nudus. — Et hoc considerans beatus Andreas, volens imitari Magistrum suum, vestimenta sua dedit quaestionariis et ad crucem pervenit nudus. Ad istam crucem nudaoi debemus aspirare nudi, maxime omnis, qui vult esse perfectus. Hieronymus ad quandam muliereDi: « Si vis esse perfecta et primum obtinere fastigium dignitatis, fac quod fecerunt Apostoli: Vade, vende omnia, quae habes, ut nudam crucem nuda sequaris». Nunquid insaniebat Hieronymus? Neque enim Christus insanivit, qni lioc fecit, forma et exemplar omnium perfectorum.

Lignum vitae, desiderium veniens.

(Prothema secundum). Ego veni, ut indicarem tibi, quia vir desideriorum es, Danielis nono.

Verbum est Angeli ad Danieleni, qui venerat ad revelandum ei mysteria; in quo datur intelligi, quod maxima dispositio ad percipiendum arcana Scripturarum est desiderium; unde Sapiens: Auris bona audiel cum omni concupiscentia sapientiam, id est bonus auditor, pars pro tolo. Et sicut videmus, quod (desiderium) maleriam unit cum forma,quia appetit el desiderat perflci per formam; sic desiderium est illud potissimum, quod unit animam rationalem cum sapientia; et vix accidit, quod aliquis perveniat ad magnam scientiam sine magno desiderio. Non habeo vobis magna dicere, tamen quae dicuntur de Deo semper sunt magna, secundum Augustinum de Doctrina christiana. Ideo rogabimus Dominum, quod- det nobis ita fervens desiderium ad verbura suum, ut percipere mereamur verbi mysterium arcanum.

Lignum vitae, desiderium veniens.

Dictum fuit, quod hic explicatur passio beali Andreae et quantura ad modum passionis et quantum ad fructum et quantum ad patientis desiderium. Dictum etiam fuit, quod crux desiderata fuit ab eo, quia lignum vitae; et quod hoc esset verum, monstrabatur per hoc, quod est vivificantisprafoae, viviflcantis iustitiae et vivificantis sapientiae. De prirao dictum fuit et de secundo aliquantulum; aliquid lamen adhuc restat de secnndo. Dictum enim fuit, quod in ligno praevaricationis fuit quadruplex appetitus inordinatus, propter quod fuit lignum mortis; et quod crux Christi habuit quatuor contraria illis appelitilius, propter quod est lignura vitae. Et dictum est de tribus. Dictum enim est, qualiter in cruce lucet humilitas profundissima, paupertas altissima et austerilas rigidissima. — Nunc dicendum est Nonne a ligno indulcala est aqua amara? quasi dicat: immo. Tangit historiam, quam habemus in Exodo, quomodo filii Israel, quando venerunt in Mara, invenerunt ibi aquas amaras, qms mn poterant bibere. Et clamabat populus ad Dominura pro aquis, et oslendil Moysi famulo suo lignum, quod praecepit mittere in aquas; et per illud dulcoratae sunt el sanalae. Non video aliara rationem secundum litteram, quare per lignum fuerunt dulcoratae; sed voluit hic Spiritus sanclus secretum mysteriura ostendere. Per lioc enim lignum intelligitur lignuni crucis, per quam crucem et benignitatem Christi in cruce ostensara omnis malignitas et amaritudo malitiae tollitur. Cum enim ostenditur benignitas Christi, quod scilicet pro peccatoribus et etiam pro cruciflxoribus suis passus est et pro eis oravit pacem; debet oranis amaritudo malitiae indulcorari. Quis enim iion concipiat dulcorem benignitalis erga proximum, qui audiat Christi benignitatem? Sic igitur crux Christi liberat nos a veneno malitiae per benignissimam suam liberalitatem. — Magna liberalitas est dare sua; maior liberalitas est dare se ipsum ad impendenda obsequia; sed summa liberalilas est dare se ipsum ad perferenda supplicia. Sic fecit Christus. Etquare? Ut nos doceret benignitatem; loannes in Canonica:

In hoc esl carilas Dei, non quasi nos dilexerimus Deum, sed quoniam ipse prior dilexit nos. — Hac benignilate fuit repletus beatus Andreas, « quem dilexit Dominus in odorem suavitatis », dum penderet in cruce; et ideo desiderabat crucem. Sic igitur crux est lignum vivificantis iustiliae, quia vivificat per qualuor iam dicta; et gaudium est iusto facere iusliliam -. Omnis ei-go vir perfecte iustus perfecte delectatur in cruce et in ipsa quadruplici virtute. illo ergo ligno deleclemur. Ergo verum est quod dicitur in Proverbiis: Lignum vilae, fruclus iusli.

Ilae sunt virtules evangelicae, quas non docuerunl philosophi, sed Christus et discipuli eius; et quaelibet triplicatnr, quia non solum est profunda humilitas, sed prolundioret profundissima; etsicdealiis; et sic sunt duodecim fruclus, quos ferebat lignum vitae per singulos menses, secundura quod dicitur in Apocalypsi. Ligni deleclatio est in fructu isto multiplici et bona et desideranda; et desiderium, si complealur, delectat animam. Delectatio est in complemento desiderii; ideo, (quia) Christus fuit exemplar iustitiae, desideravit crucem; unde dicit: Desiderio desideravi hoc pascha manducare vobiscum, antequam patiar; et istud idem desideravit beatus Andreas; unde poterat illud dicere: Cupio dissolvi el esse cum Christo. Ipse enim in cruce pendens docebat populum, unam manum habens ad populum, alteram ad Deum. Unde dicebat: « Non me patiaris, Domine, deponi de cruce, donec recipias spiritum meum »; in quo apparet satis, quod non patiebatur invitus, sed cum desiderio et delectatione patiebatur. Sic et nos debemus desiderare, ut simus iusti; unde Sapiens: Desiderium iustorum omne bonum est. — Carissiuie, omne bonum esl in Christo; regula iustitiae Christusest; si tu concordes Christo, iustus es; si discordes, non es iustus. Sed timeo, ne multi magis concordent Aegeae quam Andreae. Aegeas erat inimicus crucis Christi; sic et multi sunt hodie, de quibus Apostolus: Inimici crucis Christi, scilicet propter malignitatem; quormn Deus venter est, propter carnalitatem; et gloria in confusione ipsorum, propter ambitionem; qui terrena sapiunt, propter cnpiditatem, quae est radix omnium malorum et maxime adversatur cruci Christi.

Tertio videndum est, quomodo lignum crucis stolus primae ad Corinthios primo: Nos praedicamus Chrislum crucifixum, ludads quidem scandalum, gentibus autem stultiliam. Quomodo igitur tu dicis, quod in cruce sit sapientia? Hoc mysterium Est anliph. 2. ad 2. Noct. ex oHicio huius Sancli. fuit revelatum beato loanni in Apocalypsi. Unde dicit: Oslendit mihi Angelus fluvium aquae vitae, procedentem de sede Dei et Agni; et ex ulraque parle fluminis lignum vitae, afferens fructus duodecim per menses singulos. — Fluvius iste procedens de sede Dei et Agni Spiritus sanctus est, qui procedit a Palre et Filio. Lignum vitae ex utraque parle fluminis est Verbum incarnatum, quod est increatum secundum aeternam generationem et creatura sive factum secundum temporalem, et tamen in persona idem. Verbum increatum est origo omnium creaturarum; dixit enim, et facta sunt, id est, Filium genuit, in quo omnia sunt creata et per quem. Sed Verbura incarnatum temporaliter est origo reparationis oranium; et utraque opera irrigantur per virtutera Spirilus sancti. Isla enim conservanlur, scilicet creata, et illa meliorantur, scilicet opera reparata; et consequens est, quod a Verbo aelerno, quod est principium essentiarum, fluunt duodecim vilae ordinatae, scilicet vegetabihs, sensibilis, rationalis, vita angelica, archangelica; et sic de aliis novem ordinibus. Et sicut istae vilae, illi duodeciin gradus, emanant a Verbo, quod est fons vitae; sic etiam duodecim immissiones manant ab ipso animas vivificantes, quae per Verbum vivilicantur. Istae duodecim immissiones sunt tres virtutes theologicae, quatuor cardinales, quinque sensus spirituales, quibus elevatur (anima) ad conteinplandum suinme pulcrum, ad gustandum summe dulce, ad olfaciendum summe suave, ad audiendum surame harmonieum, ad complexandum sumrae tene et deleclabile.

Quia ergo Verbuin increatum est origo oranium pullulationum naluralium, Verbura incarnatum, oraniura pullulationum gratuilarura; ideo dicitur in Apocalypsi, quod ex utraque parte fluminis erat lignum vitae, afferens fructus duodecim per menses singulos. Quia Verbum increatum est origo duodecim vitarura naturalium ordinatarum, Verbum incarnatum est origo immissionura spiritualium; et hoc est lignum vitae, in quo consistit sapienlia et origo universi esse. Quia igitur Verbura increatum et incarnatura est Verbum sapientiae, et illud coniunctum cruci; ideo crux est fons sapientiae, quia continet in se Christum, fontem sapientiae, thesaurum sapientiae et scientiae, quia im Christo sunt omnes thesauri sapientiae et scientiae abscondili, secundum Apostolum. El ut hoc magis clareat, liceat nobis notificare sapientiara christianam sic. Sapientia est habitus nobilissimus menlis, quo sublevatur anima rationalis ad eomprehendendum alta, ad speculandum arcana, ad degustandum suavia, ad

complexandimi aelerna. Apostolus hoc videtur innuere, cum dicit: Ut possilis comprehendere cuni omnibus Sanclis, quae sil laiiiudo et longitudo et sublimitas et profundum, scire etiam supereminentem scientiae caritatem Christi etc. Si igitur haec est vera definitio sapientiae, et lignum crucis est lignum, per quod deducimur ad comprehendendum alta, ad speculandum arcanaetc.; lignum crucis est lignum sapientiae, et ideo summe amandum est. Et hoc habetur in Apocalypsi: Beali, qiii lamni stolas suas in sanguine Agni, ut sii poteslas eorum in ligno vitae, et sic per portas intreni in civitatem. — Non habet aliquis potestatem in ligno vitae nisi per sapientiam, nec habet sapientiam, nisi lavet slolam suam in sanguine Agni, nec potest lavare siolam suam in sanguine Agni, nisi sanguis fluat de cruce, quia aliunde non fluit. Ordinatum fuit antiquitus, quod pontifex non intrabat sancta sanctorum, nisi aspersisset seplies sanguinem contra velum. — Quid significat ingressus pontificis ad sancta sanctorum ad videndum arcam nisi contemplationem illorum bonorum aeternorum? ad quam non potest homo venire, nisi lavet stolam suam in sanguine Agni per veram fidem et compassionem et frequentem dominicae passionis memoriam, sicut faciebat Apostolus, qui dicebat: Aow enfm iudicavi, me scire aliquid inter vos nisi lesum Christum, ei hunc crucipxum.

Item, secundo sapientia est nobilissimus habitus mentis, quo sublevamur ad speculandum arcana. Dicilur in Genesi, quod Dominus collocavit ante paradisum ad cusiodiendam viam ligni vitae Cherubim et flamnieum gladium. — Per Cherubim intelligitur scientiaetcognitio Scripturae, et per/Zammemn gladium intelligitur zelus Legis. Et ista duo fuerunt in cruce, quia per passionem Christi in cruce reserata sunt occulta; unde et tunc velum templi scissum est in duo, secundum quod dicitur in Marco. Et peccata etiam nostra sunt purgata, in quo intelligitur zelus Legis; ideo dicilur in Apocalypsi: Dignus es, Domine, accipere lib?-um et aperire septem signacula eius, quoniam occisus es et redemisii nos Deo in sanguine tuo etc. — Agnus enim occisus in cruce reseravit occulta Scripturarum mysteria. Unde et crux ab Isaia dicitur clavis David; Isaiae vigesimo secundo: Et dabo clavem domus David super humerum eius, et aperiet, et non erit qui claudat; et claudei, et noii erit qui aperiat; et hoc est: per ipsam intratur ad profunda mysteriorum Dei. Videte, loannes Evangelista fuit repletus sapientia. Quare? Quia stabat iuxta crucem Iesu cum Mai-ia, Matre eius. Et nos similiter, si volumus ad arcana sapientiae attingere, oportet, nos crucem amare. Hieronymus contra lovinianum dicit, quod Plato, ut provocaret discipulos suos ad sapientiam, posuit se Athenis in quodam vicnlo minus bono et minus sano loco, ut, corpore suo facto infirmo, firmior esset animus eius ad capiendura sapientiam.

Tertio sapientia est nobilissimus habitus mentis, quo sublevamur ad degustandum suavia; in Apocalypsi: Vincenti dabo edere de ligno vilae. Quare dicit hoc? Quia per pugnam venitur ad victoriam, per victoi'iam ad pacem; et sic quies est via ad sapientiam, quae facit sentire et degustare suavitatem illam aeternam; in Canticis: Sub umbra illius quem desid.eraveram, sedi, et fructus eius dulcis guituri meo. Per crucem enim totum vincitur, ut fiat quies in anima; et sic disponit ad degustanda suavia; in Canticis: Fasciculus myrrhae dilectus meus mihi, inter ubera mea commorabitur; et post: Botrus cypri dilectus meus mihi, in vineis Engaddi. — Primo est Sponsus animae fideli fasciculus myrrhae per crucis et poenitentiae amaritudinem, et deinde fit boirus cypri inebrians suavitate. Oportet prius sentire crucis amariludinem, quam inebrietur homo degustando divinam suavitatem.

Est tandem sapientia habitusnobilissimus mentis, quo introducimur ad possidendum et comprehendendum aeterna. In Proverbiis dicitur de sapientia: Pretiosior est cunctis opibus, ei omnia, quae desiderantur, huic nonvaleni comparari, quia, supple, deducit ad possessionem aeternam. Sed ad hanc possessionem non potest homo pervenire nisi per crucem; secundae ad Corinthios quarto: Quod in praesenti est momenianeum ei leve tribulationis nostrae supra modum in sublimilate aeternum gloriae pondus operatur in nobis, non contemplaniibus nobis quae videntur, sed quae non videnlur. Christus intravit in gloriam suam ad aeternitalem per crucem; Lucae vigesimo quarto: Nonne haec oportuit paii Christum, et ita intrare in gloriam suam?

Ad istam sapientiam oportet nos aspirare; non desideremus scientiam humanam, quam super bonos videnms habere malos homines, sed sapientiam christianam. Ad istam vocat nos Christus, Sapientia aeterna, in Ecclesiastico dkeus: Ego quasi vitis fructificavi suavitatem odoris. Hoc dicit, in quantum est origo omnium creaturarum, quae sunt per mundum; ipse enim extendit palmites suos usque ad mare, et usque ad flumen propagines eius. Sequitur: Ego mater pulcrae dilectionis et timoris; hoc dicit, in quantum est origo iustitiae; in me gratia omnis viae et veriiaiis, in quanlum est origo sapientiae in nobis; et ideo subdit: Transile ad me, omnes, qui concupiscilis me, ad me cruciflxum pro vobis, ad crucem meam; et a generationibus

meis implenrini, hoc est a plenitudine gratiae, quasi dicat: gustate sapientiam, imitaraini iastitiam. Spirilus enim meus super mel dulcis; idiHi ynstale; el heredilas mea super mel el fauuin, ijuaiii inTnnitto nieis imitaloribus; ideo imitamini ol ail inc traiisile; quod nobis concedat ipse Chrislus, qui ad hoc nos invitat.;Vnien.

Sermo I

Vestigia eius secutus est pes meus, lob vigesimo tertio.

(Prothema). Rogavit Rutli, ut spicas colligei'et, sequens messorum vestigia.

Verbum istud secundo proposituoi scribitur in Ruth, in quo datur praedicatoribus forma et modus praedicandi, quomodo scihcet sit praedicandura. Per messores enira magni praedicatores, sicut fuit sanctus Andreas et ahi Apostoli, intelhguntur. Unde Dominus in loanne: Ego misi vos melere quod vos non laborastis. Videte regiones, quia albae sunl iam ad messem. Apostoli ergo et alii magni praedicatores sunt messores. Messores etiam sunt moderni praedicatores, qui habent specialem praerogativam; sed alii pauperculi, qui parum habent de scientia, intelliguntur per Rulh, qui eolligunt post illos «p/eo,? et sequuntur eos. Sed homo, qui parum habet de sanctitate ad dandum exemplum et parum de scientia ad illuminandum, debet sequi Apostolos et alios raagnos praedicatores. Sed hoc facere aliquo modo est in nobis, sed bene facere in gratia Dei; ideo in principio rogemus etc.

Vesligia eius secutv est pes meus.

Sicut dictum est, verbum istud scribitur in lob, et lob dixit hoc de se. Sed si recte attendatur, potest adaplari sancto Andreae. Si enira intelligaraus, qualiter Deus aeternus, invisibilis, qui non habet membra, habet vestigia; intelligendum est, qualiter habet vestigia et qualiter sequenda sunt vestigia eius. Deus enim aeternus non habet corpus nisi in persona Verbi ex tempore incarnati, sed in se invisibilis manens, describitur per figuras et raetaphoras membrorum humanorum, non quod illa habeat, sed quia (quod habet) habet istis figuris respondere. Unde, sicut et dicitur habere pedes, non quod habeal eos ad gradiendum, sed sicut pedibus corporalibus sustentatnr homo, sic sua virtute orania sustentantur; unde dicitur ad Hebraeos =: Qui cum sit splendor gloriae eius el figura subslantiae eius portansque omnia verbo virtutis suae. Unde eius pes, id est virtus sustentativa omnium, calceatus est in incarnatione. Iste pes, Christus, Verbum aeternum, omnia porlans, duplex vesligiirai imprimit in creaturis sive ante incarnationem, sive post. In quantum enim est Dei sapientia, imprimit vestigium veritalis; sed in quantum est Dei virtus, imprimit vestigium virtutis et sanctitatis, quia dicilur de Christo, quod est Dei virtus et Dei sapienlia, primae ad Corinthios primo; est eniin sapientia divinornin et virtus sustentans oinnia. Et iu.Kta lioc iluplex vestigium dedit nobis duplicem potentiam, scilicet intellectivain et alTectivam, unam in veritale, aliam in virtute. El liaec esl duplex perfeclio aniinae rationalis secundum duplicem vitam, activam scilicet et contemplativam. Vita activa est, in qna proficit homo in virlute; contemplativa, in qua proficit in contemplatione. Et hoc duplex vestigium habuil Sanctus iste; unde dicitur in proposito: Vesligia eius secutus esl pes meus.

. De vestigio virlutis, quod habuit Sanctus (dicitur) primae Petri secundo: Christus passus pro nobis, vobis relinquens exemplum, ul sequamini vestigia eius. In istis vestigiis ponendus est pes affectionis, veritatis et contemplationis. Pes autem affectionis ad hoc, quod sequatur vestigium virtutis, debet esse circumcisus, inoffensus et slabililus. Et his tribus modis Sanctus iste secutus est vestigiura virtulis pede affeclionis. Habuit enira pedem afiectionis circumcisum per pudicitiam; '/)!o//tf)mM;i, per innocentiam; sed slabiliium, per patientiam.

Unde primo potest dicere: Vesligia eius,yecittus est pes meus; eius, id est Christi; secutus est enim eum primo pede mundaio per pudiciliam; et ideo potest ei convenire illud Canticorum: /,«1)1 pedes meos; quomodo inquinabo illos? — Lavi, per pudicitiam affectura meum; quomodo inquinabo illum? quia alicui sancto viro, qui diu servavit munditiam, valde est sibi dilBcile ad aliquam immunditiam declinare; et ideo dicit: qii,omodo inquinabo illos etc. Lavi, per pudicitiara; quomodo inquinabo illos, per luxuriam, quia difficile esl hoc viro iusto; et hoc, quando affectio est munda, quia, sicut dicilur in loanne, qui lolus est non indiget, nisi ut pedes lavet, sed esl mund.us totus; scilicet, qui habet munditiam exterius in carne debet lavare pedes, id est affectum. Aliqui enim sunt, qui non faciunt raalum exterius, sed sola cogitaLione inacuiantur.

Sed qualiler sunt affectiones istae lavandae? In lob dicitur: Quis mihi tribuat, ut sim mxto menses prisiinos? Sicut fui in diebus adolescentiae meae, quando secreto Deus erat in tabernaculo meo, quando lavabam pedes meos bulyro, et pelra fundebat mihi rivos olei. — Quid est hoc, quod dicit, quod lavabat pedes bulyro? Hoc non intelligitur de butyro materiali, quia butyrum potius Cap. i, 38. el dein v. 33.

sorclidat, quara lavet pedes; ideo etiam sequiturre petra, fundehat rivos olei; et ideo intelligendum est hoc de butyro et de petra spirituali. In Ecclesia tota die recitatur hoc terapore: Ecce, Virgo concipiet et pariet filium; el sequitur: Butyrum et mel comedet, ut sciat reprobare malmn el eligere bonum. Et quare dicit: Bulyrum et mel comedel, quia non (?) oranis homo haec comedit? Quare etiam dicit: ut sciat reprobare malum et eligere bonum, quia butyrum et mel non est causa discretionis huius? — Unde sciendum, quod butyrum et mel significant Divinitatem et humanilatera Christi; per mel enim Divinitas inlelligitur, per bulyrum humanitas, quod ab inferiori parte venit, scilicet de nutrimento terrae, sed mel Divinitatis desursum, quia mel est de rore caelesti. Unde bulyro pedes lavare est affectionem de adipe pinguedinis caritatis mundare; de hoc ad Hebraeos: Sanguis Christi emundahit conscientiwm nostram ab operibus mortuis ad serviemlum Deo viventi. Et ideo debet homo cogitare, quod Chrislus voluit aspergi sanguine proprio propter enm mnndandum, nt a peccato abstineal, quod non nisi per aspersionem sanguinis Christi mundatur. Et ille valde esl erndelis, qui, hoc attendens, peccare non dimittit. Sed Sanctus iste habuit mundam affectionem, quia effusionem sanguinis Christi in memoria habuit.

Item, secutus est pede inoffenso per innocentiam; Proverbiorum: Fili, custodi legem meara atque consilium menta; et sequitur: Tunc ambulahis fiducialiter in via tua, et pes tuus non impingel. — Haec est innocentia, custodire legem Dei, quia creaturae rationali impressa est, nt scilicet quod ft"62 fieri non vis alii ne feceris; sed consilium Doraini snperadditur, nt scilicet quod tibi fieri vis, hoc alii facias. Et qui haec duo custodit non oriendil, quia, quando aliquis offendit proximum, olfendit et Deum, quia Deus praecepit, quod proximus non offendatur. Unde qui offendit proximum transgreditur raandatum et in hoc Deum offendit. Unde etiam Sanlus in hoc, quod Christianos per.sequebatur, Christum persequebatur. Et ideo laboremus, ut nullum offendaraus, sed oranibus bene faciaraus. Dicit enim Gregorius: « Quod bona voluntas est nemini velle nocere, sed iuxta vires et etiam supra vires prodesse velle »; et dicit hoc super Evangelium hodiernum in homilia. Et hoc modo Sanctus iste secutus est vestigia Christi, quia ita innocens erat, quod dicebant de ipso: « Innocens huius sanguis sine causa damnalur»; unde in Psalrao: Angelis.mis mandavit de te, ut custodiant te in omnibus viis tuis. In manibus portabunt te, ne forte offendas ad lapidem pedem tuum. Hoc enim est de magna misericordia Dei, quod horao potest esse in hac vita, quod non offendat proxiranra. Et ideo quilibet laboret ad hoc, ut non offendat proximura et maxime ex certa malitia, quia, si fieret ex ignorantia, hoc aliqno modo esset excusabile. Et est valde mirabile: si vadit homo per viam, ubi sunt lapides, bene cavet, ne offendat (pede.s) materiales et corruptibiles, et non vult servare ab offensione pedes incorruptibiles, scilicet ipsam affectionem.

Itera, secutus est Sanctus iste vestigia Christi pede stabililo per patientiam, ut sibi convenire possit illud Psalmi: Statuit supra pelram pedes meos et direxit gressus meos. — Haec petra Christus est, supra quara Petrus, frater Andreae, stabilitus est, et sanctus Andreas similiter. In cuius rei figuram uterque eorum cruci affixus est; unde dixit Dominus ad Petrum: « Venio Romam iterura crucifigi». Et Sanctus iste, quando stabilivit cor suum ad passionem tolerandam, tunc stabilitus est supra petram. Unde dicit Petrus: Christo in carne passo, et vos eadem cogitalione armamini; quia recogitate eum qui talem suslinuit a peccatoribus adversum semetipsum contradictionem, ut ne fatigemini animis vestris deficienles. — Hoc bene cogitavit Sanctus iste; quia non timuit crucem, sed etiam in ipsa pati desideravit. Unde ipse dixit.egeae: « Ego si crucis patibulum expavescerem, crucis gloriam non praedicarem ». — Et in hoc conveniat praedicator, ut non expavescat crucem Christi, quia non debet expavescere qui eam praedicat. Et nos omnes crucis gloriam praedicamus, et tamen oinnes ignominiara crucis expavescimus. Et ratio huius est, quia sumus superficiales Christiani, quia in cruce non consideramns nisi quod exterius est, scilicet poenalitates et passiones, et id quod intus est, non attendimus. Intus enira est Christus, ad cuius iraaginem factus est horao; et ibi debet recogitare, quod Christus hanc pro nobis sustinuit et vult, quod nos eara sustineamus. Haec crux est ornata membris Domini, et ideo, si hactenus habuit homo horrorem sustinendi crucera, iam non horreat, quia in ea est fructus dulcissiraus. Sed pauci sunt, qui crucem velint sustinere; et ratio huius est, quia araaritudinem crucis Christi non porlamus in corde, sicut fecit Sanctus iste. Talis enim, qui haberet amaritudinem crucis Christi in corde, deberet velle, quod

totus mundus erueret ei oculos pro veritate, quae Christus est. Et ideo semper habenda est patientia, quia praemiuni in tribulatione augetur, et patientia in tribulatione necessaria est.

II. Sed est aliud vestigiura, quod impressit Dominus, scilicet esXgmm verUaHs; et hoc impressit, in quantum est Sapientia Dei Patris. De hoc in lob: Forsitan vestigia Dei comprehendes? et in Psalmo: Mirabilis facla esl scientia tua ex me. Et licet esset ita investigabilis Dei sapientia, tamen Christus fecit se imitabilem in doctrina veritatis, in qua Sanctus isto secutus cst vestigium eius pede directo, pede munito et pede accelerato; et hoc totum in doctrina veritatis. Secutus est pede recto ad verum discernendum, pede munito ad verum defensandura et pede accelerato ad verum divulgandum per raundum. Sic et nos vestigium veritatis sequi deberemus.

Pes enim cogitationis debet sequi veritatem, et oportet, quod sit rectus, quia, sicut dicit Anselmus, « veritas est rectitudo sola inente perceptibihs ». Et ideo oportet, quod pes sit rectus. De hoc in Ezechiele: Qualuor facies uni et quatuor pennae uni; pedes eorum, pedes recti. — Per animalia oculata, quae habent alas et facies multas, intelliguntur contemplativi, qui debent habere intentionem rectara, fundatam supra veram fidem. Et quando talis non quaerit aliud nisi veritatem doctrinae, tunc recte ambulat, quia oculus aquilae semper tendit in lucem, unde vanitas araoris facit claudicare; unde ad Hebraeos: Gressus rectos facite pedibus vestris, ut non claudicans quis erret. — Rectos facite gressus, scilicet per illurainationem veritalis; unde in Luca: illuminare his qui in tenebris et in umbra mortis sedent ad dirigendos pedes nostros in viam pacis. — Et haec est illuminatio fiidei; et bonum est de loqui dc fide. Uoa ratio est, quae movet rae ad loquenduui de fide, quia, quando homo audit aliquid loqui de flde et adhibet credulitatem, ex hoc meretur; et etiara, quando fundamentum stabilitum est.