Nn. 375–444

375. Notandum est ad thesim nostram apprime intelligendam quod : a) inter veritates credendas computantur tum fa^ta historica, quae univoce et sensu obvio accipi debent, qualia sunt, v. g. , Christus natus est ex Maria Virgine, passus, crucifixus, mortuus et sepultus; tum mysteria diviita quae analogice intellgi debent, juxta Vaticanum^ : ** Ratio quidem, fide illustrata... aUquamj Deo dante, mysteriorum inteUigentiam eamqae fru6luosissimam, assequitur tum ex eorum qtuz naturaliter cog7ioscit anatogid^,,\ et sic inter duos excessus anthropomorphismi et agnosticismi media stat dodtrina cathoHca^^b) verba quibus enuntiantur dogmata sumi debent sensu quem exigunt adjundla historica definltionis et interpretatio communis fidehum et theologorum; expHcatio autem philosophica^ qua^ nihil ahud est quam penitior et explicitior propositio dogmatis, maxime reverenda est et sedulo tenenda : quae tamen, si non est communis inter theologos, hbera est.

' Drnz -Rann., 2022, Decret. Lamefitabili, 22. 2 Denz.-Bann., 2026. — ^ A. A S., U, p. 670.

§ II. De incremento dogtnatum.

376. Praenotanda. Duas epochas distinguere oportet : a) unam quse ab Adamo usque ad Christi et Apostolorum aetatem inclusive se protendit, b) alteram ab Apostolis, id est, a morte S. Joannis, ultimi Apostolorum, usque ad nos.

1° In prima epocha, fidei articuli creverunt simpliciier^ seu successive revelatse sunt novae veritates; ac, praeter hoc incrementum quantitativum, contigit etiam qualitativum incrementitm quoad veritates jam revelatas, quae clarius et expHcitius manifestabantur. Scilicet : a) ab initio, Adamo innocenti existentia Dei au6loris ordinis supernaturalis et speciaHs ejus Providentia circa hominum salutem fuerunt revelatae; b) ab Adamo ad Moysen, patriarchis promissio aHcujus Redemptoris fuit subobscure iterata, dum praecepta et ritus eis injungebantur tum ad servandum monotheismum, tum ad praefiguranda quaedam ex mysteriis postea revelandis; c) per Moysen et Prophetas praevaluerunt notiones clariores circa Deum ejusque attributa, Redemptionem et promissi Messiae regnum; d) tandem christiana revelatio mosaicam mirifice perfecit, Deum manifestando ut Patrem nos redimentem a servitute peccati per FiHum incarnatum atque nos indesinenter san6lificantem per Spiritum san6lum.

Dici tamen potest omnia dogmata jam contineri in duabus veritatibus ab initio revelatis : etenim esse divinum quasi contrahit et impHcite dicit omnia mysteria essentiae et vitae divinae, et in divind Providentid includuntur omnia quae temporaHter a Deo dispensantur circa hominum salutem.

2° In secunda epocha, nempe a comphtd cetate apostolicd^ dogmata suh uno respe^u inimota manserunt^ sub altero respeflu profecerunt.

I. De stabilitate dogmattim,

377. Thesis : Revelatio divina ita cetate apostolicd completa est^ ut post cetatem apostolicam^ nulla nova revelatio publica possit exspectari. De fide est cathoHca ex universaH Ecclesiae praedicatione. Constat.

A) Script. quse : a) opponit Veteri Testamento Novum ut imperfe6to et inchoato perfe6lum et consummatum^;

vocat Novum testamentum " regnum immobile^ "; proponit sacerdotium ut intime connexum cum oeconomia religiosa et dicit simul novae legis sacerdotium manere in 3eternum et esse sempiternum^; unde satis apparet novam oeconomiam non esse instituendam, quidquid dixerunt Mo7itanisice^ Manichcei^ Fraticelli et prcecones evangelii ceterni in Medio ^vo, Anabaptistce^ Swedenborgiani et Irwingiani mttr Protestantes; b) inducit Apostolos qui didicerant " omnem veritatem 3 " a Spiritu san<5lo, eorumque successores tantummodo dogmatum jam revelatorum custodes et expositores ; " For^nam habe sanorum verborum quce a me audisti.., O Timothee, depositum custodi^... " Unde in novi Testamenti oeconomia non sunt exspedlandae novae publicae revelationes, quidquid contendunt Liberales et Modernistce.

378. B) Traditione. a) Primis Ecclesiae saeculis jam expresse credebatur nil addi posse dodlrinae ab Apostolis traditae, ut constat ex testimoniis S. Clementis Rom.^ S^ Ignatii^ S. Polycarpi^ et imprimis S. Irencei dicentis : '* Non oportet adhuc quaerere apud alios veritatem, quam facile est ab Ecclesia sumere, cum Apostoli, quasi in depositarium dives, plenissime in ea contulerint omnia quae sint veritatiss ". b) Fuit semper praxis Ecclesiae nunquam appellare ad novas revelationes ad haeresim dam nandam aut dogma definiendum, sed inquirere quid hac de re in Scriptura vel apostolica Traditione contineretur^ c) Vaticanum luculenter et expresse : " Neque enim Petri successoribus Spiritus sandlus promissus est, ut eo revelante novam dodlrinam patefacerent, sed ut eo assistente traditam per Apostolos revelationem seu fidei deposition san^e custodirent et fideliter exponerenti ".

II. De profe^u dogmatum,

379. Errores. a) Plerique antiqui Protestantes negarimt omnem dogmatum progressum etiam accidentalem. b) E

' Heb., XII, 27-28. Quod confirmatur ex didlis de Ecclesiae indefeclibilitate (241). 2 Heb., VII, II sq. — ^Joan., XVI, 12-13; XIV, 26.

contra Setni-rationahsice^ duce Gunthero, talem progressum admittunt, ut, scientiarum et philosophiae ope, dogmatum sensus haberi possit alius ab eo quem. antiauitus Ecclesia definierat. c) Longius procedunt Modernistce : i) juxta SymbO' listasy formulas dogmaticas, etiam ab Ecclesia definitse, cum veritatem absolute non exprimant, immutabiles esse nequeunt, sed perpetua evolutione immutantur : u^ autem novae formulae verae sint, sufficit ut religioso sensui indesinenter in anima manenti respondeant : immo formulae quas publicum magisterium aptas ad communem conscientiam exprimendam judicaverit, cum reverentii sane accipi debent, sed a credente adhibendae sunt quatenus ipsum juverint ad sensum religiosum fovendum; 2) juxta Pragrnatistas^ immutabilis est quidem prailica direftio quam dogmata tradunt, sed mutabiles omnino sunt conceptus intellecfluales quibus exprimuntur^

380. 1° Thesis I^ : Frogressus dogniatwn non in eo consistit ut eis sensus iribuendus sit alius ab eo quem intellexit Ecclesia. De fide est ex Vaticano ; " Si quis dixerit fieri posse ut dogmatibus ab Ecclesia propositis aliquando secundum progressum scientiae sensus tribuendus sit alius ab eo quem intellexit et intelligit Ecclesia, A. S.^ '^

381. Et merito ita solemniter damnavit Vatic, theoriam Guntherianam quae : a) divinum depositum concipit ut philosophicam do61rinam humanis ingeniis perficiendam, b) magisterium ecclesiasticum transfert ab Episcopis ad philosophos, ita ordinem hierarchicum a Christo institutum evertens, c) fidem rationi subjicit, d) evertit infalHbilem auctoritatem Ecclesiae, cum, juxta Guntherum^ sensus ab Ecclesia definitus tandem desinat in errorem. Cavendum est igitur, et quidem maxime, ab iis Rationalistis et Modernistis^ qui, sub praetextu progressus et criticae, dogmata intelligere volunt sensu altiori et profundiori quam ab Ecclesia hactenus fuere intelle6la.

382. 2^ Thesis II^ : Progressus genuinus dogmatum in eo consistit quod uberior et clarior prcebeatur eorumdem explicatio. Certum est ex Vaticano dicente : '' Crescat et multum vehementerque proficiat tam singulorum quam omnium, tam unius hominls quam totius Ecclesiae, aetatum ac saeculorum gradibus, intelligentia, scientia, sapien-

' " Ce qui est invariant dans un dogme, cest rorientation qu'il donne k notre activite pratique... Mais les th^ories explicatives, les repr^sentations intelledluelles changent incessaminent au cours des ages selon les individus et les ^poques. " Le Roy, Dogme et Critique, p. 33-34.

tia; sed in suo duntaxat genere, in eodem scilicet dogmate, eodem sensu, eademque sententia^".

Et sane : a) in fontibus revelationis veritates quaedam obscure tantum et implicite continentur : quod Deus sapientissime ordinavit ut homines inducerentur ad intensius mentem suam revelationi applicandam, spe novos aspecftus in profunditate depositi christiani reconditos detegendi; b) Ecclesia autem jus habet ea quae obscura et implicita sunt dilucide et diserte definiendi {Tra^. de Eccles.^ n. 252), et hoc munus a primis saecuHs exercuit, Ita : i) regulam ^^^/ catechumenis impositam decursu temporum ampHavit; 2) in co7icilns praesertim cecumenicis, novis formuHs clarius definivit consubstantialitatem Verbi, divinitatem Spiritus sancfti, B. Mariae divinam maternitatem, etc. Jamvero, si in dogmatibus maximi momenti aliquod fuit incremen4:um, nonne etiam majus exspecftandum est in illis fidei veritatibus quae sunt veluti consecftaria fundamentaHum dogmatum, v. g., quoad cultum Christi, B. Virginis et San6\orum, quoad Sacramentorum elementa et efficaciam, etc.

383. 3° H(RC autem explicatiofit triplici modo :

a) Lucida et scientificd propositione eorum quae antea quidem explicite credebantur, sed ohscure et modo populari. Sic mysterium SS. Trinitatis primiim obscure traditum fuit sub hac generaU formula : '* Credo in Deum Patrem, et FiHum et Spiritum sanftum "; dein Ecclesia successive definivit FiHum Patri esse consubstantialem, Spiritum San6lum una cum Patre et FiHo esse adorandum, FiHum a Patre procedere per viam generationis, Spiritum San6lum ab utroque procedere, etc.

b) Explicitd propositione eorum quae nonnisi impliciie in fontibus revelationis continentur : hic habetur major progressus, nempe ex fide impHcita ad fidem expHcitam, et quidem quoad veritates quae non sunt expHcite credendae de necessitate salutis. Ita^ ex eo quod in Christo duplex est natura, divina et humana, concluditur in eo esse pariter dupHcem voluntatem.

c) Disertd et certd propositione eorum quae obiter^ aut praxi tantum edo6la fuerant^ vel in dubiutn revocata : hic progressus valde affinis est praecedenti, nec proinde competit nisi veritatibus secundariis quas expHcite credere ne-

cesse non est. Ita, v. g., validitas baptismi ab hsereticis collati non fuerat quidem ab initio diserte tradita, sed orta inter S. Cyprianum et S. Stephanum controversia, res expHcite definita fuit.

Corjtrovertitur autem utrum necne progressus fieri possit veritates virtualiter tantmfi revelatas definiendo^ ita ut hse de fide divina credi possint ac debeant. De qua controversii jam supra n. 320 sq. di(5lum est.

384. 4° De causis et occasione hujus profiS^us, a) Progressus dogmatici causa principalis et invisibiUs est assistentia SpiritHs San^i^ juxta promissum Christi : " IUe vds docebit omnia et suggeret vobis omnia qusecumque dixero vobis^ ".

b) Causce secundarice sunt : i) investigatio studiosa theologorum^ qua, ope Scripturarum, Patrum et Conciliorum, philosophiae et humanarum scientiarum, sed dirigente et corrigente Ecclesia, caelestis do6lrinae puncta lucidius et explicitius intelliguntur; 2) fidelium devotio^ praesertim in iis quae ad cultum spectant; quae tamen externo Ecclesiae magisterio dirigi debet, secundum haec vexhdi Leonis XIII'' : " Sandli Spiritus admonitiones et impulsiones plerumque non sine quodam externi magisterii adjumento ac veluti comparatione persentiuntur ".

385. c) Inter occasio7tes^ quae ad dogmatum profectum conferunt, recenseri debent : i) hcereses^ quibus ortis, juxta S» Augustinum^^ veritates fidei " et considerantur diligentius, et inteUiguntur clarius, et instantius praedicantur "; 2) profeSlus naturalium disciplinarwn^ prcBsertim philosophice^ quorum ope accuratius exponuntur veritates revelatae : ita transsubstantiationis notio elucidatur distindlione inter substantiam et accidentia. 3) Pariter definitioni infallibiUtatis Pontificiae viam paravit socialis evolutio^ vi cujus in dies augetur centrah's Imperii civihs au6toritas, ad unionem servandam inter dissitas reipublicas partes.

' Litt. apost. Tesfe^n henevolentice, '22. Jan. 1899. 3 De civii, Dei, 1. XVI, c. 2, n. i, P. L., XLl, 477; cfr. De dono per uveraniice, c. XX, n. 53, P. L., XLV, 1026.

§ III. De habitu inter dogmata et theologiam.

386. Assensum praebendo veritatibus a Deo revelatis, aliquani cognitionem veritatum fidei adipiscimur, quse ad salutem plane sufficit. Sed, praeter hanc simplicem intelligentiam, datur explicitior et magis methodica rerum divinarum cognitio, quae theologia dicitur. Ut haec scientia proficiat, uti debet fontibus propriis, nempe fontlbm theologicis^ necnon methodo propria seu methodo theologicct,

I. De fontibus theologicis,

387. Theologia utitur imprimis ^i potissimiun duobus fontibusrevelationisalibidescriptis (n.275 sq.),nempe 2>^ditio7te et Scriptura : ibi enim inveniuntur dogmata quae exponere et probare debet theologus. Cum autem conclusiones e veritatibus revelatis deducat, variisque analogiis illustret, o^^q philosophice^ historice et scientiarum naturalium^ tres sunt subsidiarii fontes theologici : philosophia^ historia^ scientice qucedam naturales,

388. 1° De usu philosophiae in theologia. Philosophia, quam hic sumimus sensu lato pro quoUbet rationis exercitio in rebus suprasensibiUbus, theologo utilis est eique multa proebet argumenta,

Quatuor praesertim praestat : A) Fidei fundamenta demonstrat : tria enim fides supponit, nempe Dei existentiam ac veracitatem, alicujus reHgionis necessitatem, nec non christianae rehgionis atque Ecclesiae catholicae veritatem; porro philosophia ad haec demonstranda non parum confert.

B) Aliquam mysteriorum intelligentiam prcEbet : a) modo distin^iori nohh proponendo veritates revelatas ope legum criticae et hermeneusis, v. g., mysteria SS. Trinitatis et Transsubstantiationis; b) mysteria illustrando analogiis ex rebus naturahbus desumptis; c) comparando inter se mysteria ipsa, Trinitatis, v. g., et Incarnationis,

C) Veritates divinitus traditas tuetur contra adversarios; quod praestari potest dupUciter, ostendendo videUcet ea quae opponuntur vel esse falsa, vel saltem non neces saria.

D) TheologicR prcebet naturam et indolem vercR scientice; siquidem : a) Philosophia duce, (^ogm^Xd, probamus argumi^ntis au6tOritatis in suo pleno robore expositis; b) Logicae ope, multas conclusiones deduci77ius tum ex principiis revelatis, tiim ex principiis naturaUbus; c) ope Logicae et Ontologise, has conclusiones coordinamus et in unum veluti corpus colligimus; d) ratio, fidei lumine adjuta, convenientias invenit inter dogmata revelata et sanse philosophise principia, ex quibus non parum illustratur fides nostra.

389. Notanda : A) Philosophia, ut pretiosis hisce fru6libus aiiferendis par inveniatur, excolenda est : a) sobrie^ ita ut refugiat majora se scrutari ac veritates ordinis supernaturahs vi propria metiri, incognita pro cognitis incertaque pro certis habere, nimiam operam in res obscuras, difficiles et non necessarias conferre; b) re6ie^ seu ad normam tum fidei, tum principiorum perennium sensus communis et traditionaHs metaphysicse, tum logicaHum regularum. Ita nulla erit vera dissensio inter fidem et rationem. Si enim ahquando apparet contradidlio, id oritur sive ex culpd theologorum qui tanquam de fide habent ea quas revera non sunt de fide, ut in noto casu Gahlaei, sive ex culpd philosophorum aut etiam scientice cultorum qui meras hypotheses pro indubiis fadlis et indu6lionibus exhibent.

B) Haec autem sapienter philosophandi ratio acquiretur : a) revolvendo opera S. Thomse Aquinatis qui ** tkm accurata disserendi ratione, tanta proprietate sermonis praecelHt ut facultatem imitandi posteris reliquisse, superandi potestatem ademisse videatur ^ "; b) sedulo accipiendo " quidquid sapienter di(51um, quidquid utiUter fuerit a quopiam inventum atque excogitatum^''; c) sed simul cavendo ab omni />/^//^rophid quae agnosticismum^ phcenomenismum aut subje£iivis- 7num propugnat : istis enim systematibus evertuntur simul fundamenta fidei et rationis.

390. 2° De usu historiae in theologia. Historia theologo haud parum prodest, quatenus facSla refert sive rehgiosa, sive profana cum rehgiosis connexa, quae ad demonstrationem aut lucidiorem expositionem religionis cathoHcae conferunt.

A) Historia profana prodest : a) ad probandam necessitatem rehgionis (n. 48);b)ad demonstrandam credibihtatem reh-

I Leo XIII, LittercB apostolicm de S, Thomd Aq. Patrono studiorzim,

• Encycl. yEterni Patris, ed. Desclee, p. 112.

gionis christianae : i) confirmatione et elucidatione facflorum a sacris aucfloribus relatorum; 2) adjundlione novorum historicorum argumentorum; 3) comparatioiie religionis christianae cum ahis religionibus quae in mundo praevaluerunt aut etiam hodie vigent; c) ad confirmanda quasdam e dogmatibus christianis, ut lapsum protoparentum, sacrificii et Redemptionis necessitatem.

391. B) Historia ecclesiastica magis etiam prodest, quatenus nobis exhibet qualis fuerit Ecclesiae fides in variis temporibus, describitque reh*gionis christianae originem, diifusionem, efficaciam in instaurandis societatibus civ^iHbus, indefecSlibilitatem in persecutionibus superandis, dogmatum progressum, haereseon causas, incrementa et exstindtionem, mores atque usus fidelium : ex his enim argumenta certa aut probabilia deduci possunt quoad praecipua fidei dogmata.

Sed artis criticae regulis sedulo attendendum est, tum ut genuina documenta ab apocryphis secernantur, tum ut varia historicorum testimonia simul conferantur eorumque audloritas expendatur.

Nunc de prsecipuis documentis pauca.

392. a) Quoad A6la Martyrum^ quae in editione critica ' iegenda sunt, Martyres, in suis responsis coram judicibus, ut fidei testes uiQnto habentur. ^WgiXwx omnes fere consentiiint in quaedam dogmata affirmanda, v. g., divinitatem Christi, aeternitatem poenarum inferni etc, invicflum habetur christianae fidei argumentum.

393. b) Quoad Archceolo^iam sacram seu scientiam rerum antiquarum vel monumentorum veterum ad res sacras spectantium^ notandum est quod omnia haec monumenta (aedificia, imagines sculptae aut depidlae, mobilia et utensilia, numismata et inscriptiones), saepe vividiori luce percellunt animos quam hbri scripti, quia vitam rehgiosam veterum Christianorum, ideoque eorum fidem ocuUs subjiciunt. Expedit tamen ut, ad mehorem horum monumentorum intelligentiam, plurima comparentur, simulque legantur quaecumque Patres de eisdem scripserunt : sic enim non solum probabiie, sed aliquando certum erui potest argumentum, quando vide- Ucet tot sunt testimonia de uno et eodem dogmate, ut

» Cf. Vacant, Dict. de thdol., vocabulo A^es des Martyrs; H. Le- CLERCQ, in DiCl. d'Archiol. chrit., t. I, p. 373 sq.

■ Cf. H. Leclercq, Manuel d' archiologie chritienne; DOM Cabrol, Diil. d 'A rchio logie chritien ne.

negari non possit hoc ab universali Ecclesia creditum fuisse ^

394. c) De historid dogmatum, Ad inteliigentiam theologiae, multum etiam confert historia dogmatum. Adest enim quidam progressus in veritatum fidei expositione, (n. 381) quatenus veritates 'quse primum implicite et obscure propositse fuerant, decursu temporum, sive occasione haereseon, sive appHcatione philosophias ad theologiam, magis explicite ac diserte declarantur. Unde est valde utile hunc processum historicum cognoscere tum ad melius intelHgendam cujushbet dogmatis expositionem, tum ad perfedliorem confutationem sive Rationahstarum, qui contendunt catholica dogmata, humanorum systematum more, naturahter orta esse ac crevisse, sive Protestantium, qui asserunt multa ex dogmatibus nostris esse corruptelas do6\rinae apostoHcas inconsiderate superadditas,

39S d) Idem dic de historia, hcereseon, Haeretici enim dupHci modo testes esse possunt fidei in Ecclesia vigentis : i) quoad dogmata quae impugnant : si enim a sinu Ecclesiae ejedti sunt ob aHquam do6lrinam, jam invidlum habemus argumentum fidei quas tunc temporis communiter accipiebatur; 2) quoad dogmata quae retinent; nam si, post secessionem ab Ecclesia, articulos invenimus ab haereticis simul et CathoHcis creditos, certum habemus argumentum antiquae iHius fidei, quae in Ecclesii vigebat antequam ab ea expulsi sunt.

396. 3° De usu scientiarum naturalium in theologia. Inter naturales scientias, tres sunt quae theologo praecipue utiles sunt : geologia^ quae cum origine et antiquitate mundi connedlitur, biologia^ quatenus vitae originem, evolutionem ac naturam describit, anthropologia^ quae speciatim disserit de iis quae ad hominem referuntur.

Etenim, non solum harum scientiarum studio et usu vires nostrae cognoscitivae acuuntur, sed etiam : a) quaedam fidei dogmaia confirmari possunt, v. g., materiae creatio, Dei providentia etiam in rebus minimis, humanae speciei unitas, etc; b) comparationes et analogiae inveniuntur ad dogmata illustranda, v. g., docflrina de vita gratiae elucidatur ex iis quae de viti naturaH in Biologid traduntur; c) retunduntur impugnationes physicorum contra cathoHcam dodlrinam.

' Ita, V. g., inscriptiones quae in Catacumbis inveniuntur, simul collatae, ac Patrum testimoniis corroboratae, clare ostendunt jam a primis temporibus Sandlos a fidelibus fuisse invocatos, preces fuisse pro defunctis oblatas, ideoque fidem in Purgatorii existentiam jam viguisse.

397. Ut autem theologus recte et efficaciter scientiis naturalibus utatur, hasc attendere debet : a) In rebus i7ie7^e scientificis quae cum dogmatibus cathoHcis non necessario connectuntur, conclusioni scientificae certcE anteponi non debet probabiHs interpretatio Scripturae. Imo si scientifica hypothesis sit vere probabilis, regulariter non debet biblicis argumentis oppugnari, ne fides irrisioni infidelium inutiliter exponatur; sed si non placet, solummodo propter rationes scientificas rejiciatur.

b) In iis autem quae essentiaHter cuni aliqtto dogmate connectu7itur^ v. g., si agitur de humanae speciei unitate, quam necessario supponit doctrina cathoHca de originaH peccato, theologus jus habet argumenta adducendi ex Scriptura et Traditione, cum in rebus hujusmocH Ecclesia sit infaHibilis. — Nec veritati fidei catholicce anteponi debet hypothesis scientifica mere probabilis. — Quoad sciei^tificas difficultates ab adversariis propositas, expedit quidem eas scientifice solvere, dummodo prassto sint argumenta vere soHda; si autem deficiunt eo quod res mature adhuc expendi non potuit, melius est sane nullam afferre rationem quam inanem aut falsam. c) Dum theologus scientificas theorias Scripturaruin interpretationi accommodat^ cavere debet ne dogmata fidei ita iis theoriis aHiget, ut, liis rejectis, ipsa dogmata pericHtentur.

II. De niethodo theologicd.

398. Methodus in theologia sequenda ea est quam positivo-scholasticam. appehavimus (n. 9), in qua nempe positiva et historica dogmatum expositio clim scholastica eorumdem expoHtione harmonice consociatur. Ad quam meHus inteUigendam, sciendum est tria in theologia dis-. tinguenda esse : 1° catholicorwn dogmatum expositionem et probationem; 2° conclusiones theologicas e veritatibus revelatis deductas ; 3° systemata a theologis excogitata ad dif^ciHores quaestiones solvendas.

399. I. De modo exponendi et probandi dogmata catholica. i"^ Veritas fidei catholicae exponenda est secundum recentiores Ecclesice definitiones : cum enim quidam sit profectus in intelHgentia dogmatum, lucidior ac plenior expositio invenitur in recentissimis definitionibus.

Ad quas definitiones recte intelHgendas : a) magni refert errores cognoscere quibus opponuntur, et idcirco adversariorum Hbros et Conciliorum acta conferre ; b) verborum sensus determinandus est tiim exsignificatione recepta ipso tempore definitionis, tum e disceptationibus Concilii Patrum et subsequentium theologorum.

400. 2" Cum autem Ecclesia per suas dennitiones aut per suum ordinarium et universale magisterium nobis non proponat credenda nisi qu^ in verbo Dei scripto vel tradito continentur, alleganda sunt et perpendenda testimonia ex Scriptura vel ex Traditione ^

401. A) Quoad biblica argnmenta^ afferantur textus, et quidem quam plurimi, ordine chronologico, ut sic progressus revelationis appareat et efficacius ostendatur inter eos non esse essentialia discrimina; afferantur textus qui contineant thesim sensu litterati ^, aut sensu typico aliunde confirmato, Si autem textus clare et explicite rem declarant, eos adducere sufficit; si vero nonnisi obscure et impHcite, ita elucidari debent ut clare percipiatur thesim in eis contineri. Si vero nonnisi probabiliter rem evincunt, id candide asseratur : non enim necesse est singula dogmata apodidlice Scriptura demonstrare.

402. B) De argumentis ex Tradiiione, Hic sedulo distinguendum est inter documenta quae, etiam seorsim sumpta, irreformabiha sunt, quaHa sunt Symbola fidei et definitiones ConciHorum cecumenicorum aut Pontificum; et ea quse singulatim sumpta eri-ori sunt obnoxia, quaHa sunt decreta ConciHorum particularium aut testimonia Patrum. In priori casu, unum sufficit testimonium clarum ut thesis de fide sit; in posteriori autem, v. g., si agitur de Patribus, theologis, vel de monumentis sacris, non sufficit unum aut alterum testimonium, sed requiruntur tot et taHa testimonia ut certo constet veritatem fuisse universaHter creditam in Ecclesia.

403. Traditionis autem argumentum dupHci modo proponi potest, nempe vid descendente^ exhibendo testimonia a primis saecuHs usque ad tempus quo res ab Ecclesii definita fuit ; et vid regressionis seu prascriptionis^ regrediendo a definitione ad superiora saecula.

a) Vid descendente uti expedit quoties testimonia priorum saeculorum ad thesim contra adversarios stabiHendam sufficiunt. Hinc enim apparet quomodo occasione hasreseon, Patres et ConciHa expHcitiori modo fidem cathoHcam exposuerint, et ita profedlus do6lrinae deHneatur. Pariter

' Potest tamen accidere ut qusedam veritas revelata contineatur tantum in praxi aut in sensu Ecclesiag. • Ita S. Thomas, v. g., in articulis i et 2, quaest. 84, i* 2*.

testimonia ordhie geog7'aphico exhibcri debent, ita ut appareant tanquam professiones fidei variarum ecclesiarum africanae, syrae, alexandrinae, romanas, etc; aut variarum scholarum, ideoque universalis Ecclesice.

Notetur quod theologus uti potest testimoniis non tantum ad demonstrandum aliquid esse de fide, sed etiam ad confirmanda et illustranda religionis nostras dogmata quae aliunde firmiter constant : testimonia enim Patrum, etsi in casu de se insufficientia ad plene statuenda dogmata, ostendunt tamen contra Protestantes, haec non esse corruptelas recenter inventas. Insuper in Patrum operibus multae inveniuntur comparationes, analogi^e ac rationes, quibus dogmata vividis coloribus exponuntur, ad majorem fidelium instru6\ionem et aedificationem.

b) Via autem regressio?tis seu prcescripiionis brevius et efficacius proceditur, prascipue quando priorum saeculorum documenta ita obscura sunt ut nonnisi subsequioris asvi testimoniis clara et certa evadant. Quando enim Ecclesia, per longa sascula, in possessione fuit aHcujus dogmatis, quod universim credebatur, merito infertur dogma illud vere a Christo ipso dimanare, eo quod adulteratio est moraliter impossibilis.

404. Quod argumentum specialem vim obtinet, quando veritas, de qua agitur, praflica est et ^ravissi^ni rnoinenti^ et non solum ab Ecclesia Romana, sed etiam a Grcecis schismaficis et Orientalibus se6lis tanquam fidei dogma accipitur. Tunc enim mutatio multo difficilior erat, cum neque Latini a Graecis, neque hi a Latinis, neque Orientales ab utrisque hanc adulterationem accipere voluissent, propter infensissimas quibus laborabant dissensiones. Remanet igitur ut hasc veritas ab ipso Christo originem ducat.

405. (C) De argumentis convenienticB, Expositis ac probatis veritatibus de fide cathohca, expedit earum intelHgentiam quaerere variis analogiis et convenientiis : fides eftim qucsrit intelle6ium. Quod ut fiat pie et sobrie, ad mentem Vaticaniy haec animadvertantur : a) analogias et convenientiae ex Patribus et Do(ftoribus desumantur, in quantum fieri potest : hi enim, Spiritu Dei illuminati, et approbante Ecclesia, res divinas magis perspicue contemplati sunt et re6\ius exposuerunt. Attamen analogias e scientiis modernis mutuari licet (v. g., vitam deiformem e biologia illustrare), dummodo dogmata fidei minime a genuino sensu detorqueantur.

b) Prse mente semper habeatur ex analogiis etiam perfectissimis nonnisi conceptum analogicum mysteriorum obtineri posse et ex argumentis convenientiae non demonstrari mysteria fidei, sed tantum ostendi ea quamdam affinitatem prae se ferre cum rationalibus principiis aut cum altissimis humanae naturas aspirationibus.

406. II. De methodo sequenda quoad conclusiones theologicas. A) Veritates fidei catholicae, semel expositae et demonstratse, sunt \e\i\ principia ex quibus eruuntur conclusiones theologicae : has educere et logice ordinare est speciale munus theologiae, quod immerito negligeretur.

Nam : a) ea est natura hmnani ingenii ut in mera dogmatum expositione sistere non valeat, sed ex eis, analysis et dedudlionis ope, consectaria eruere nitatur; b) quod sane prasstiterunt Patres et Scholastici^ quorum multi conse6lariis hujusmodi deducendis intenti fuerunt, et quidem non sine magno fidei cathoHcas emolumento; c) conclusionibus theologicis legitime dedudlis et logice coordinatis muUo mefius mteUiguntur dogmata revelata : non enim ampUus jacent sicut dispersa corporis membra, sed unum efformant corpus dod^rinae.

407- B) RegulcB sequendce quoad conclusiones theologicas, a) Veritates revelatae pro principiis inconcussis haberi debent et sunt veluti una e praemissis syUogismi, cujus aUera praemissa erit aUqua veritas naturaU ratione percepta.

Ut certa sit conclusio, necesse est : i) ut certa sit propositio naturaUter cognita : hanc itaque mutuari oportet non a systemate philosophico plus minusve probabiU, s^&z. philosophid perenni quas omnibus praeeminet systematibus ; 2) ut illatio ipsa, vi cujus conclusio deducitur, sit bona et conformis logicae reguUs. 81 aUerutra e praemissis probabiUs est tantum, conclusio ipsa probabiUs tantum erit.

408, b) Nec satis est conclusiones theologicas eruere, sed eas accurate explicare oportet : i) opera Patrum et Do6torum attente legendo, easque expUcationes coUigendo quae meUus inter se et cum aUis veritatibus revelatis cohaerent; 2) adhibendo principia philosophiae christianae cum antiquae tiim modernae : cum enim Deus sit audlor rationis simul ac fidei, veritates ordinis supernaturaUs s^pe meUus inteUiguntur ex comparatione cum rebus naturaUbus.

409. c) Varias tandem conclusiones simulque veritates fidei ita logice disponere oportet ut U7iu7n corpus doctrince constituant.

410. III. De methodo sequenda in exponendis systematibus. Praeter conclusiones certas invenire est apud theologos varia et sibi invicem opposita systemata^ quali sunt, v. g., thomismus et molinismus, scotismus, augustinianismus, etc. Quae quidem nata sunt ex imperfectione mentis nostras quae integram veritatem adsequate non comprehendit, praecipue ubi de divinis agitur, simulque e desiderio plura cognoscendi. Duplex hac in re excessus vitandus est : a) eorum qui, breviter expositis veritatibus de fide catholica et conclusionibus certis, maximum tempus terunt in studio systematum, sicuti contigit nonnullis theologis saeculi XI V^ et XVi; b) aliorum qui, omnia systemata tamqua m inutilia existimantes, ea omnino praetermittunt aut brevius aequo exponunt.

411. Accicrate igitur, etsi breviter^ exponenda sunt praecipua scholarum systemata : a) ita enim melius intelligitur quousque se extendat veritas catholica^ et quid sit certum, quid controversum ; b) efficacius prcecaventur errores : v. g., thomismus, a molinistis impugnatus, tutius jansenismum vitat ; pariter molinismus, a thomistis impugnatus, a pelagianismo securius arcetur; c) lucidior obtinetur dogmatum cognitio : v. g., thomistarum et molinistarum argumenta expendendo, tum de supremo Dei dominio ejusque supremi et universali causafitate, tum de fibertatis humanae exercitio, accuratiorem consequimur notionem.

TRACTATUS V. DE DEO UNO.

Credn in Deum.

Absolutis ad fidem prseambulis, et explicato fidei ac5tu, de Dei existentid^ attributis et operationihus ageadum est.

CAPUT 1. De Dei existentia,

Dicemus : i° de possibilitate ac modo demonstrandi Dei existentiam rationis ope; 2° de argumentis quibus Dei existentia demonstratur; 3° de divinis nominibus

I. De possibilitate ac modo demonstrandi Dei existentiam naturali humance rationis lumifie,

10 De posstbilitate naturalis Dei cognitionis.

412. Errores. Nonnulli contenderunt existentiam Dei non posse naturali rationis lumine certo demonstrari; inter quos, Empiristce^ Kantisfce^ ModernistcE^ Fideistce et Tmditionalistce.

a) Empiristae, totam cognitionem nostram restringentes ad sensuum experimenta seu phaenomena, inferunt causalitatis principium valere tantum in ordine phaenomenico et consequenter nos vi ipsius non posse assurgere ad causam ontologicam sitam extra et supra phaenomena. Ita Hume^ Stuart Mitt, Spencer^James^ Comte^ Littre^.

413. b) Kantius tenet quidem principium causalitatis esse necessarium, sed hanc necessitatem sumit ex constitutione nostrae mentis; et ita cum Empiristis denegat huic pnncipio, sicQt et omnibus conceptibus, omnem valorem ontologicum. Quare probatio metaphysica existentiae Dei est mera illusio. Probatur tamen existentia Dei, sed argumento morali : sine Deo, inquit, non staret obhgatio morahs nec virtus donari posset felicitate perfe6li in altera viti : ergo Dei existentia

CA.PUT I — DE DEI EXISTENTIA. 179 supponitur et postulatur ut fundamentum morum, ac eo firmius a nobis admittitur quo redlius vivimus '.

414. c) Juxta Modernistas, qui ad mentem E^npiristarum simul et Kantii philosophantur, ratio humana, utpote pha^nomena praetergrediendi incapax, assurgere nequit ad Dei existentiam cognoscendam ex creaturis : unde Deus non est objectum scientiae, sed sensus {sentiment) tantum, et ita non existit, addit modernista mere pkilosophus, nisi in anima credentis''. Modernista vero credens admittit Deum existere etiam in se^ independenter ab anima sentiente et affirmante, et de hac existentia se certissimum dicit ex experientia individuali, ex cordis intuitu quo immediate attingitur realitas Dei.

Qui.autem methodo immanentiae exclusive utuntur, denegant rationi omnem vim attingendi Dei existentiam: unde ut meras subtiHtates dialedlicas despiciunt argumenta S.cholae et philosophiae traditionaUs qualia exposita sunt a Flatone^ S. Thomd^ Leib?titzio.

415. d) Traditionalistge rigidiores s^xx Jideistce contendunt cognitionem veritatum suprasensibilium et imprimis existentiae Dei fundari immediate in aucfloritate sociali et ultimo in revelatione divina : ita Lamennais et Bautain^. — Mitiores autem TraditionaHstae dicebant magisterium sociale esse conditionem requisitam ad cognitionem claram et certam existentias Dei primo accipiendam, postea vero sola ratione hanc veritatem posse demonstrari. Ita Ventura^ Bonnetty ^^ Ubaghs, Laforet^.

416. Thesis : Existentia Dei per ea qucefa^a sunt^ naturali rationis humance lumine^ certo cognosci potest. De fide est, juxtaillud Vaticani^ : " Si quis dixerit Deum unum et verum, Creatorem et Dominum nostrum, per ea quae fadla sunt, naturali rationis humanae lumine certo cognosci non posse, A. S." — Insuper vajuramento a Pio X proposito, I Sept. 19 10, declaratur Deum "certo cognosci, adeoque demonstrari etiam posse ".

Etenim : A) Sapientia 7 declarat vanos esse, id est stultos (gr. fxdTatoi) eos qui Deum ignorant nec ejus existentiam ex ipsius operibus intelligere potuerunt.

» MoNTAGNE, O. P., Vidde de Dieu et la psychologie du suhconscient^ in Revue ihomiste, 1912, pag. 289 sq. 3 Denzinger, 1622, 1627 (1488, 1493). * Denzinger, 1649, 1651 (1505, 1507). 5 Di^. de thiol. cath. (Mangenot), voce Dieu, IV, 808-809. ^Can. I de Revelat., Denz., 1806 (1653). — 7 Sap., XIII, i.

417. B) S. Paulus ^ pariter docet Gentiles, qui revelationis lumine carebant, Deum e rebus creatis agnovisse (cognitione nempe naturali et dedu^iva) : '' Invisibilia enim ipsius, a creatura mundi, per ea quc^ fa^a su?it, intelle(5la conspiciuntur; sempiterna quoque ejus virtus et divinitas : ita ut sint inexcusabiles, quia, cum cognovissent Deum, non sicut Deum glorificaverunt ".

418. Definitio autem Vatic. dirigitur contra eos qui Dei existentiam nullis firmis argumentis probari dicunt, nec proinde certo cognosci; dire5le igitur attingit non soliim Empiristas, Kantistas et Modernistas^ sed etiam fideisias qui docuerunt certitudinem de existentia Dei omnino haberi non posse nisi per fidem.

2° De modo quo Deum cognoscere possumus.

419. Errores, Post Anomceos IV' saec, qui contendebant se perfe6le Deum divinamque essentiam in hac vita comprehendere, Ontologistce tenuerunt mentem humariam posse in prassenti vita naturali quadam et dire6\a visione Deum videre ^ Cartesius autem existentiam Dei inferebat ex idea innata Dei seu entis summe perfedli.

420. Thesis I^ : Intelle^us humanus non potest^ in hac mortali vitd^ Deum in se naturaliter intueri. Certum est contra Ontologistas.

A) Scriptura enim : a) Deum perhibet ut Regem immortalem et invisibilem^ qui lucem inhabitat inaccessibi- /em, quem nullus hominum vidit^ sed nec videre potest ^ : atqui haec verba generalia sunt, et excludunt visionem non tantum per oculos corporeos, sed etiam per intellectum, cum ratio assignata sit ipsa eminentia naturae divinae quae omnibus hominibus est prorsus inaccessibilis; b) asserit insuper Deum solum seipsum videre, ita ut riemo ipsum cognoscere valeat prout in se est nisi per revelationem supernaturalem : ** Deum nemo vidit unquam, Unigenitus qui est in sinu Patris, ipse enarravit 4 " : quibus verbis excluditur naturalis Dei visio.

2 Ontologismi praecipui defensores fuerunt Malebranche, Gioberti, Ubaghs, Rosmini

B) Hinc ex declaratione S. Officii (i8 Sept. 1861) tuto tradi non potest haec ontologistica propositio : " Immediata Dei cognitio, habitualis saltem, intelledlui humano essentialis est, ita ut sine ea nihil cognoscere possit : siquidem est ipsum lumen intelledluale ^ '\

C) Cognitio enim est ad modum cognoscentis; atqui homo est spiritus materiae unitus; ergo, nedum possit naturaliter Deum, ut in se est, cognoscere, impar est etiam spiritui puro creato contemplando in sua propria natura. Ceterum quaelibet creatura, etiam quam perfedlissima, naturaliter est incapax intuendi essentiam divinam quas est ipsum esse subsistens : creatura enim essentialiter coalescit ex essentia et esse reahter distindlis. — Ex Atflis tamen ConciliiVati' cani zQn'^.2X Patres canone supra citato, n. 416, noluisse dire(fte Ontologismum proscribere, imo emendationem rejecerunt, qui condemnabatur, **quia, inquit Relator, gravissimum hoc systema ontologismi non potest quasi accidentahter et incidenter pertradlari ^^'; indiredle tamen attingitur Ontologismi forma, quae negat Deum e rebus creatis naturali rationis lumine certo cognosci posse.

421. ThesiS IP : Prinia Dei cognitio est quidem nohis aliquo sensu congenita^ non tamen striHo sensu innata^ sed vere acquisita, Ita communiter contra inneistas.

Prob, 1<^ pars^ scilicet primam, non verb reflexam et scientificam, cognitionem Dei esse nobis quadamtenus congenitam, a) Hoc satis innuit Scriptura quando dicit invisibilia Dei esse manifesta hominibus, videri^ intelligi^ conspici"^ ab eis, eos esse vanos 4 quibus non subest scientia Dei. Quae quidem verba significant cognitionem dedudlivam Dei esse nobis facilem et planam, in mente cujushbet sana ratione et bona voluntate praediti sponte et quasi naturaliter oriri, " in quantum per principia nobis innata de facili percipere possumus Deum esse 5 ". b) Confir^natur ex hoc quod generatim non meminimus horae qua primo Deum cognovimus.

1 Denz-Bann., n. 1659 (1513); Cf. ibid., 1891 sq. (1736), ubi inveniimtur Rosminii propos. damnatae.

5 S. Thomas. In Boet. de Trin., prooemium, q. i, a. 3, ad 6. Sponte ergo menti nostrae innascitur idea Dei ex aspedlu mundi sub lumine rationis principiorum, non vero ex sol^ subsconscienti^. Cf. MoN- TAGNE, loc. cit.

422. Prob, 2°" pars^ scilicet hanc Dei cognitionem non esse stri^o sensu imiatam^ sed acquisitam,

NonnuUi quasdam Patrum testimonia sensu Cartesiano intellexerunt, ut Thomassinus^ Klee^ Staudenmaier^ Kuh7t, Sed perperam, ut apparet ex contextu ipso textuum a Kuhn allatorum. Ita Clemens Alex, revera docet Dei cognitionem esse insitam citra institutionem^ sed id expHcat paulo antea dicens : '* Cum sit manifesta divina providentia ex aspedlu omnium, quae videntur, effe6lorum * ". Ceterum a nativitate mens hominis est potentia pura quae successive adluatur speciebus intenigibiHbus ex rebus sensibiUbus et phantasmatibus abstracftis, ut deinde valeat per ratiocinium ad res spirituales et divinas assurgere.

423. Nequit tamen Cartesianismus Censurd theologica inuri. Siquidem in Vaticano, Relator declaravit textum propositum non trahere damnationem argumenti S, Anselmi et hac declaratione adduxit Patres Cartesiano argumento. faventes ad suum suffragium conferendum ^

424. Thesis III^ : Intelle^us humanus^ in hac mortali vita, Deum indircHe et analogice cognoscit per causalitateniy remotionem et eminentiam,

Et 1° via causalitatis; est enim nobis a natura insitum, ut viso aliquo effedlu, causam ejus investigare incipiamus; inspedto igitur mundo, concludimus aliquam esse causam primam^ quse illum creaverit; insuper ex cognitione perfe6lionum, quae creaturis insunt, aliquid de natura et perfe^ione causce a qua procedunt cognoscere valemus, sicut ex inspedlione pidlurae nonnuUas pidloris qualitates merito concludimus 3.

2° Via remotionisy quatenus omnes creaturarum imperfecSliones removemus a Deo; hoc modo dicimus Deum esse infinitum^ seu nulUs limitibus circumscribi; simplicemy id est^ omnem compositionem excludere; immutabilem, id est, nulU mutationi obnoxium esse ^, etc. Notandum est tamen iUis negationibus verissimas perfedliones includi, v. g., duni negamus Deum spatio circumscribi, ejus omnipraesentiam et immensitatem affirmamus, et sic de ceteris.

3° Via excellentm^ quatenus quidquid perfedlionis est in creaturis, hoc eminentiori modo Creatori tribuimus; ita, V. g., quia in creaturis est essentia, sapientia, potentia, affirmamus Deum esse superessentiam, supersapientiam et omnipotentiam.

425. Notetur tres illos Deum cognoscendi modos simul usurpandos esse, ut non solum ejus existentiam, sed et essentiam atque perfe^liones meliori quo fieri potest modo cognoscamus.

426. Dicitur in thesi Deum cognosci indirefie et analogice : a) indireBe^ id est, non in se et per se, sed in creaturis et ex creaturis; b) analogice^ id est, per notiones quae eum reprsesentant, nec univoce nec aequivoce, sed secundum positivam approximationemaut proportionem : de quo paulo fusiiis dicendum est.

427. De cognitione analogica Dei. i) Notiones quae Deo applicantur sunt transcendentales, non quidem sensu Kantiano ^ sed sensu scholastico. Scilicet aliqua notio est transcendentalis quin cesset idcirco esse objectiva, prout falso contendebat Kantius, quando nempe transcendit limites non solum speciei determinatae, sed etiam cujuslibet generis etiam supremi, et ita invenitur proportionaliter tantum in quoHbet genere.

Sunt autem sex tantum proprie transcendentalia : ens, res^ ufimn^ aliquid^ bonum et veru?n, Sed habentur insuper notiones metaphysicae, causce scilicet, intelle^us^ voluntatis^ quae, etsi non proprie transcendentales (cum non inveniantur in omnibus gefieribus), definiuntur tamen per relationem immediatam ad unum e transcendentalibus : causa scilicet respedlu entis cujus est effedlrix, intelledus respedlu veri quod cognoscit, voluntas respectu boni quod appetit. • Hae notiones, sic consideratce^ participant transcendentiam entis, veri, boni, et ita applicari possunt Ei qui omne creatum transcendit. Cur enim notio entis, quae de se nuUum limitem includit, non applicaretur enti omnis potentialitatis experti, et consequenter notio intelle6lus intelledlui qui adaequetur et

• Juxta Kantium, inquisitio est transcendentalis quse fertur non in objecSla, sed in moduni nostrum ea cognoscendi. [Critique dela raison pure, Introdudl., 2. 7.)

identificetur huic enti a6lualissimo? Et ita porro de reli quis notionibus quae sunt absolute aut respedlive transcendentales.

428. 2. Sed quomodo hae notiones possunt Deo applicari? Non univoce quidem, ciim Deus non sit in eodem genere ac creatura; nec tamen mere cequivoce^ sed analogice^ id est, secundum quamdam proportionem^ eo nempe modo qui Deo convenit secundum suam naturam. Ita Deus dicitur bonus, quia id quod bonitatem dicimus in creaturis, praeexistit in Deo, sed secundum modum altiorem ^ Cum enim sit Deus causa creaturarum, inter Deum et creaturas adest quaedam similitudo : omne agens agit sibi simile V cum vero Deus sit ratio sufficiens existentiae contingentiicm creaturarum prsecise quia non est ens contingens^ sed necessarium^ similitudo inter Deum et creaturas non est univoca, sed analoga.

3. Igitur ope conceptuum analogorum, jure ac merito demonstramus existentiam Dei, ejusque attributorum aliqualem cognitionem positivam et formalem acquirimus^.

II. De argumentis quibus existentia Dei demonstratur^.

429. Inter varia argumenta, alia dicuntur physica^ alia moralia^ alia metaphysica. a) Prima desumuntur ex faftis concretis quae in mundo conspiciuntur, praecipue ex ordine qui in mundo apparet et au6lorem maxima prudentia pollentem denotat; necnon ex ortu vitce qui solis viribus naturae adscribi nequit, sed supremo principio vitali quod Deum vocamus. Quibus argumentis probatur qui-

3 Cf. I, q. 12, a. 12; C. Gent., l. III, c. 49; iiii Sent., dist. 35, q. i, a. i. Ex hoc intelligitur omnino falli Agnosticos dum dicunt Primam Causam a nobis cognosci non posse : comprehendi quidem, seu perfedle et adaequate intelligi'"nequit; sed tum ex didlis, tum ex dicendis manifestum est Eam ita cognosci posse, ut a quohbet alio ente secernatur, et appareat esse supreme intelligens, et eminenter possidere quidquid perfedlionis in creaturis elucet. — Agnosticismi confutationem invenies apud G. W. Ward, Essays on Theistn; G. J. LUCAS, Agnosticism and Religion, Baltimore, 1895; A. d'Ales, Dii^. apol., voce Agnosticisme.

4 S. Thom., i, q. 2, a. 3; C. Gent,, lib. i, c. 13, 15, 16, 44; lib. II, c. 15; lib. III, c. 44; De Veritate, q. 52, a. 2; De Potentid, q. 3, a. 5; Compendium theologicB, c. 3; Physic, Hb. VII, ledl. 2; lib. VIII, le6t. 9 sq.; Metaphys., lib. XII, ledt. 5sq. ; Dit^ion. Apolog., art. Dieu, dem Deum existere ut Ens relative supremum, a mundo distindlum et in eum influens; non autem ut Ens infinite perfedtum, nisi metaphysicae accedant probationes. b) Argumenta moralia desumuntur sive ex consensu omnium poptilorum^ qui Ens supremum agnoscunt et colunt, sive ex necessitate legis moralis q}i2Q. supponit legislatorem supremum cui omnes homines subjiciantur; quibus probationibus jam usi sumus ad demonstrandam religionis necessitatem (n. 20-33). c) Ciim autem hujusmodi argumenta, ut vim scientificam habeant, metaphysicis demonstrationibus compleri indigeant, has breviter exponere juvat^

Metaphysica argumenta, juxta S. Thomam, desumuntur e rebus mundanis quintuplici modo spe6tatis : videlicet e rebus mobilibus ascendimus ad primum Motorem immobilem; e causis efficientibus ad primam Causam efficientem; e contingentibzis ad Ens necessarium; e rebus plus minusve perfe^is did. Ens supreme perfe6lum ; e rebus ordinatis ad supremum Gubernatorem.

430. Advertendum est haec argumenta reduci ad unum generalissimum quo Dei existentia concluditur e principio : Quod est non per se^ est ab alio quod est per se, Sic institui potest hoc argumentum : Experimur entia ordinis cujuscumque, physici sciHcet, vegetativi, sensitivi, intelledlivi, nasci et mori. Ergo non sunt ex se, sed ab aUo qui ex se habet esse, vitam et intelle6lum.

1° Argumentum ex parte motlts^

431. Motus, prout hic intelligitur, non est solum mutatio localis, sed quilibet transitus de potentia in adlum, sive in corporalibus, sive in spiritualibus 3. Unde sic : Certum est aliqua 7noveri in hoc mundo. Atqui hic motus supponit primum motorem imjnobile?n; nam omne quod movetur^ ab alio ^novetur; et aliunde non est possibile procedere in ijifinitum in moventibus et motis; ergo est primum movens immobile, Probatur per partes :

' Imo, attente consideranti apparet hsec argumenta physica et moraha reincidere in argumenta metaphysica.

^ De hoc argumento cf. S. Thora., Pkysic, hb. VII, le(5l. i et 2; lib. VIII, le(5l. 9, 12, 13, 23.

a) Cerium esi aliqica moveri : experientia enim externa et interna constat esse motus, non tantum iocalesj sed et quaiitaiivos, qualis est motus ad sanitatem, ad scientiam, ad virtutem; et quantitaiivos^ prout est motus incrementi in plantis et animalibus ; et substantiales^ qualis est generatio et corruptio corporum.

b) Omne quod movetur^ ab aiio movetur. Hoc patet consideranti naturam motus seu tou fieri. Etenim : i) motus est unio successiva diversorum : v. g., quod est hic postea est illic (motus localis), album fit nigrum, intelledlus nihil sciens acquirit paulatim scientiam (motus qualitativi). Sed hujusmodi motus non habet in se suam essendi rationeni : seciis enim elementa ex se diversa essent simul quid ex se unum^ et sic everteretur principium identitatis. 2) Motus, cum sit transitus rei ex potentia ad adlum, expostulat omnino rationem essendi extrinsecam qua hsec res actuetur et determinetur; repugnat enim quod una et eadem res simul sub eodem respecftu in potentia sit et in adlu, a6luata et ad:uans, seu mota et movens : unde si movetur, ab alio movetur.

c) Non est possibile procedere in infinitum in moventibus et motis^ seu aliis verbis, non est possibile in infinitum regredi per seriem motorum adiualiter et essentialiter subordinatorum. Nam repugnat motum tiabere suam rationem sufficientem in serie, etiam infinita, motorum, qui et ipsi moverentur. Si enim omnes motores recipiunt influxum quem transmittunt, ita ut non sit motor motum dans quin receperit, nunquam erit motus. Ita horologium, etiam cum numero infinito rotarum, non movebitur sine machina motrice {ressort) .

d) Deveniendum est igitur ad primum motorem immobilem non ea immobilitate potentia^ quas praecedit motum et imperfedlionem importat, sed ea immobilitate acflias qui non expostulat fieri, cum jkm sit, — seu ad motorem qui per se agit, et consequenter per se est, est a6lus purus, et ipsum Esse.

2° ArGUMENTUM EX ORDINE CAUSARUM EFFICIENTIUM^

432. Sic proceditur : Invenimus in mundo causas efficientes sibi invicem subordinatas^ v. g., omnes influxus cosmicos subordinatos qui sunt necessarii ad producSlionem et conservationem plantae, animalis, ut generatio, a6livitas chimica aeris et aHmentorum. Atqui taies causce supponunt causain primam incausatam. Nam ex una parte impossibile est ut hujusmodi causa sit efficiens suiipsius, quiaesset prius seipsa;

' Cf. la 2ae q. 104, a. i et 2, ubi haec probatio egregie exponitur.

ex alter^ autem parte, insufficiens est series talium causarum sive in linea re6la, sive in linea circulari.

In linea enim re^dy etiam protra6\i in infmitum, prima causa requiritur incausata; nam in causis efficientibus ordinatis, primum est causa medii et medium causa ultimi, ita ut si removeatur prima causa, eo ipso removeantur causae intermediae et effecflus. — In hypothesi autem hneae circularis duo entia causa et effeclus sibi mutuo simul essent. Pone, V. g., circulum quatuor entibus a^ b^ c, d constantem; a proxime generat bj b generat ^ et ^ generat dj ergo a remote generat d; ahunde d in hoc circulo generaret aj proindeque d simul generaret a et ab ipso generaretur : quod repugnat. Ergo constat minor.

Ergo admittenda est, extra seriem causarum efficientium, causa pri77ia quae causam non habeat, seu causa in' causata. Causa autem incausata eo ipso habet per se esse, est ipsum esse et adlus purus : quod merito vocatur Deus.

3° Argumentum ex existentia entium contingentium.

433. InvenijHus in rebus qucedam qtm sunt contingentia, id est, q\i2Q, possunt esse vel non esse; teste enim scientia, tempus fuit quo non erant in mundo creaturae rationales, animaha vel plantae, quo corpora caelestia non existebant quaha sunt, sed solum in statu nebuloso; ahunde quotidie viventia desinunt esse, proindeque muka sunt entia quae esse vel non esse, aut etiam hoc vel aho modo esse possint.

Atqui hcec contingentia, quippe quae non habeant in se rationem sufficientem suae existentiae, praesupponunt ens necessarium, a se existens. Hoc autem ens necessarium : a) non est cohe6lio entium contingentiurn, quia mukiphcatio contingentium, etiam in infinitum, illa rehnquit in sua contingentia; b) non est lex intrinseca contingentium, cum ea lex sit et ipsa contingens ac praesupponat legislatorem; c) non est quoddamj^^r/ phaenomenis subjacens, ut volunt Bergson tX. Le Roy^ cum z^fieri, utpote imperfe6^um, non habeat in se rationem tou esse quo perficitur; — sed est Ens a contingentia segregatum, per se necessarium, a se existens et in saecula saeculorum exstiturum : quod vocamus Deum^

4° Argumentum e grapibus perfectionis

IN ENTIBUS.

434. Prsenotamus perfedliones duplicis esse generis. Quaedam non suscipiunt majus et minus, genera scilicet et species prascise sumpta in suo conceptu, v. g., animalitas et rationabilitas, substantia, corpus, etc. In homine scilicet animalitas non est de se perfecftior quam in leone, licet homo animal sit perl^cflius ex rationis adjuncTlione. Ahae vero perfe6liones magis et minus suscipiunt, qualia sunt prsecipua transcendentalia, ut esse, unitas, veritas, bonitas \ Jamvero argumentum nostrum hisce posterioribus perfe6lionis gradibus innititur.

Invenitur in rebus aliquid magis et minus bonum, vermn et nobile, Ita diverso gradu bonitatem habent lapis^ arbor, equus, homo; ita per varios gradus nobilitatis increscit vita in planta, bestia, homine; unitate praecellit spiritus corpori; in necessariis locupletiora sunt veritate principia et conclusiones quam in contingentibus.

Atqui hi varii perfe^ionmn gradus arguunt existentiam alicujus entis summe perfetli^ a quo entia imperfeHa suum perfe^ionis limitatum gradum accipiunt,

Nam magis et minus dicuntur de diversis secundum quod appropinquant diversimode ad aliquid quod est maxime perfeAum; ita v. g., quodest tantum partiahter bonum, ita vocatur quia est participatio quaedam limitata supremae bonitatis. Ergo quod est minus in aliqua perfedlione, hanc perfecflionem ab aho habet. Hoc autem ahud vel est iniinitae perfe6lionis, vel non : si prius, habemus intentum; si posterius, hoc ahud, utpote limitata perfe6lione gaudens, suam bonitatem ab alio accepit, et ita deinceps, usquedum perveniatur ad Ens infinite perfe(5lum quod aHis communicet varios perfecftionis gradus.

Ergo existit Ens summe et infinite perfeSlum, Hoc argumentum toto cselo distat ab argumento Anselmiano : in hoc enim consideratur solummodo idea entis perfe6li, et fit transitus de ordine ideali ad realem : quod logicum non est. S. Thomas vero proficiscitur a realibus perfedlionis gradibus, ideoque reale Ens perfe6lum attingit; sicut enim rivuli aquarum a fonte reali, non ideali.

originem ducunt, ita entia imperfe6la sed adlualiter existentia a reali perfedlionis Fonte originem trahunt'.

5° Argumentum e gubernatione rerum.

435« Si, post considerationem mundi sub variis respedlibus, ejus ordinem attendimus, videmus corpora naturalia, quce cognitione carent, opera/i propterfinem, Atqui id fieri nequit^ nisi dirigantur ab aliquo supremo intelleHu^ qui sit a 7nundo distin^us^ et qui merito Deus vocatur.

Fa6lum declaratiir : In universo datur evidentissima ordinatio mediorum ad finem, ut variae scientise testantur. Quis enim non miretur quanto ordine planetae, cum satellitibus suis, circa solem rotent; quanta providentii terra, per longa saecula variasque vicissitudines, disposita fuerit ut hominis habitaculum fieret; c{im quanti unitate et varietate a viventibus imperfedlissimis ad perfedlissima per omnes gradus ascejidatur? Si unumquodque viventium attente consideres, maxima sapientia evidenter apparet sive in evolutione ovi, quod virtualiter totum organismum continet, sive in ipsis organis, quse, pro diversis viventium speciebus, ad diversas fun6liones aptissime adaptantur. Quod maxime splendet in homine,qui solus inter animalia ereftus stat ut caelum intueri possit, in ejus oculis ad videndum, in manibus ad palpandum et multiplicem artem exercendam, in pedibus ad ambulandum, etc, tkm re^le dispositis.

Argumentum : kcsc ordinata dispositio mediorum ad finem arguit ens supramtmdanum supreme intelligens. Etenim haec ordinatio vel a casu procedit, vel a natura ipsa, vel ab ente supramundano ac supreme intelligenti. Atqui duo priora repugnant : a) prius^ nam casu fieri nequit ut elementa, cognitione carentia, non semel, sed frequentius et fere semper ad finem tendant eumque attingant mediis proportionatis; ita si quis legat poemata Virgifii aut Homeri, vel orationes Tullii, statim agnoscet ea ab aliquo inteUigente ordinata esse; sed singula entia organica vel inorganica ordine pulchriori ordinantur quam poeniata Homeri vel oratioiies Tuilii; b) posterius : hoc enini nomine naturce designatur : i) vel tota colledlio entium intelledlu carentium; atqui impossibile est res ex se diversas et inertes ex se ad unitatem ordinis redigi, et quidem modo habituali et stabiH; 2) vel causa inteUigens intramundana, scilicet homo ; atqui impossibile est hominem esse causam ordinis universi, tum

' Hanc probationem S. Thomas applicai intelledlui (i», q. 79, a. 4), veritati (Conira Gent., lib. II, cap. 84), bono (1-2, q. 2, a. 7 et 8), legi naturali (1-2, q. 91, a. 2). Cf. Di^. Apolog., 1023-1024, 1053-1063.

quia pieraque entia jam existebant et ordinata erant antequam homo existeret, tum quia homo fere ignorat ordinem ac strudluram intimam membrorum pulicis et culicis, ut lepide dicit k9. Augicstinus^,

Remanet ergo ut sit Ens extra et supra mundum, supreme intelligens, quo cetera entia ad suum finem dirigantur ^

436. Ex did;is hasc deducuntur : a) non possunt esse, nisi forte ad breve tempus, athei iheoreiici negativi^ homines scilicet qui invincibiliter igno^ant Deum, ciim re^i corde satis facile agnoscant aliquod Ens supremum existere; b) possunt esse, saltem ad tempus, homines qui sint athei theoreiici positivi^ quorum scihcet ratio, sophismatibus deformata, neget aut dubitet Deum esse; c) lucluosa autem experientia nos satis docet esse atheos pra^licos^ qui scilicet non curant de Deo glorificando et serviendo.

CONCLUSIO : DEUS EST ENS INFINITUM AC UNICUM.

437. Omnes igitur creaturse clamant Deum esse, et quidem infinitum. a) Entia mobilia^ qu^e transeunt de statu potentiae in a6lum, clamant esse primum motorem immobilem^ seu a^um purum^ qui nullam habet potentialitatem reducibilem in a6lum; atqui hoc soli infinito convenit; nam si aliquod ens sit finitum, eo ipso est in potentia relate ad aUquam perfedlionem et potest transire de potentia in a6lum. b) Causcd efficientes arguunt existentiam Causae primae incausatae, id est entis a se^ et entia contingentia probant existentiam eniis necessarii; porro ens a se et ens necessarium est infinitum; ciim enim sit a se^ est omnino independens et sic a nullo aho potest limitari; ciim sit necessarium, non potest seipsum limitare. c) Entia imperfe^a pariter arguunt existentiam eniis supreme perfeSli; porro ens supreme perfeftum habet plenitudinem entis, nec eam habere potest nisi sit ilhmitatum seu infinitum.

438. Ex quo pariter sequitur Deum esse ens unicum, seu unum esse Deum. Ens enim infinitum totam entis

'^ Hoec argumenta sub form^ simpliciori invenientur apud Monsabr6, Villard, aliosque. Hic ea exposuimus modo magis scientifico ui melius introspiciantur et intelligantur, et ita facilius sacerdotes doceant etiam do(5los.

plenitudinem in se continet. Jamvero non possunt esse duo entia hujusmodi : nihil enim esset quo differrent ab invicem, cum utrumque jam haberet totam essendi plenitudinem. Ergo Deus est infinitus ac unicus.

III. De divinis noininibtcs,

439. Cum Deus non solum ratione, sed revelatione cognoscatur, pauca de noininibus quibus in Scriptura designatur dicenda sunt.

A) El^ quod aliquando etiam, sed raro, adhibetur in forma pluraH Elhn^ praedicatur tum de vero et unico Deo^y tum Aefalsis numinibus ^, etanalogice de angelis et forsan de magistratibus^ quatenus au6toritatem divinam participant 3. Probabiliter significat eum q^\ potens est.

Elohah^ juxta plerosque, idem significat; forma plurali, Elohim^ saepe verum Deum designat. El-Elyon idem sonat ac Altissimus : El-Shaddai omnipotentem designat.

B) Jahweh aut Yahweh (quod olim pronuntiabatur Jehovah)^ derivans a forma simplici radicis haiuah (fuit) significat eum qui causat esse et quidem perpetuo^ aut etiam, juxta quosdam, ipsum esse^ secundum vcrba ad Moysen di6la : ''^ Ego sum gui sum^^\ Hoc est nomen vere Deo proprium et incommunicabile, quod nunquam de creaturis praedicatur.

C) Yahweh elohe Sabaoth^ quod in Vulgata redditur Dominus exercituum^ designabat Deum ut Dominum castrorum Israel, et, tempore Prophetarum, ut Dominum corporum caelestium et angelorum, ideoque ut omnipotentem.

D) Ado7tai^ seu Dominus, supremum Dei dominium significat.

440. Ita Deus in Scriptura exhibetur tanquam potens et fortis^ Altissimus^ in ,anitate essentiae multiplici virtute gaudens, Omnipotens^ Ens simpliciter et causa aliorum entium, Dominus qui mundum regit, exercitibus praeest, ccelestia corpora gubernat et angelos habet ministros. Theologia igitur Judaeorum paganas mythologias toto cselo transcendit !

CAPUT 11. De natura et attributis Dei.

Dei existentia probata, de ejus natura seu essentia et proprietatibus seu attributis inquirendum est.

Art. I. De natura seu essentiA Dei.

441. In Deo quidem non distinguitur realiter essentia seu natura a proprietatibus; attamen, quidquid opponunt NominalistcB tum veteres tum recentes, concipere fas est attributum quod est quasi constitutivum formale essentiae divinse, perfe6lio fundamentalis e qua ceterae quasi oriuntur ad modum proprietatum.

Quaenam sit essentia divina sic intelle6la? Alii dicunt hanc esse infinitatem^ alii intelle^ionejn a^tialem^ alii libertatem^ alii esse subsistens,

442. Thesis. Essentia divina merito concipitur ui ipsum esse subsistens. Ita probabilius.

1° Etenim essentia Dei a) non est libertas; nam libertatem non possumus concipere etiam in Deo nisi ut fundatam in intelle6lione, et intelledtio ipsa supponit esse quod intelligit et intelligitur; b) nec reponenda est in substantiali et a^uali intelleBualitate infinita^ ut ait Suarez ^, hac ratione motus quod conceptus ipsius esse nimis confusus est et majore determinatione indiget; immerito tamen : aliter enim concipimus esse commune^ quod est confusum, aliter esse divinum quod intelligitur ut incausatum, inconditionatum, ilUmitatum, a6tualissimum sine ulla mixtione potentialitatis et defedtus : quod analogice quidem, sed tamen expresse distinguit Deum a quocumque alio ente; c) nec in infinitate aut etiam aseitate^ quae concipiuntur potius ut modi alicujus rei subjedse, dum ipsum esse apprehenditur ut quid maxime intimum et fundamentale.

CAP. II. — DE N ATURA ET ATTRIBUTIS DEI. 193

Remanet igitur ut essentia divina sit ipsum esse subsistens,

443. 2"^ Infertur thesis ex Scriptura in qua Deus inducitur sibi ipsi imponens nomeo Vahweh ^^Qui est)^ immb et definiens semetipsum : " Ego sum qui sum ^ ", quasi diceret : ^^Sum is cujus essentia est esse ",

444. 3° Confirmatur thesis reapse deduce^u^o attributa Dei e xoj Esse subsistenti.

Eo ipso quod est Esse subsistens, Deus : 1° est omninh simplex : quod enim est ipsa forma, et quidem formalissima, seu esse, nullam potentiam involvit; sed partes compositi sunt quid materiale ideoque potentiale relative ad totum; 2° est universaliter perfe^us : quod enim est ipsum esse per se subsistens, totam perfe6lionem essendi, et consequenter omnes perfe6tiones in se continet; 3° t^X. summum bo7iicm simpliciter, et non solum in aliquo genere vel ordine rerum : omne enim ens est bonum in quantum est in adlu et perfedlum; sed Deus est ipsum esse et cumulus omnium perfeftionum. Et ita porro de infinitate, immutabilitate, aeternitate, unitate, intelleftione, omnipotentia, beatitudine, ut videri potest in Syn. maj., n. 407.