Nn. 520–560

520. B) Traditione. Thesi nostrae suffragantur aperte Concilia Arausicanutn II, et Arelatense"^ \ suffragantur omnes Patres graeci, et etiam Latini 3 usque ad S. Augustinum; imo et suffragatur ipse S. Augustinus, quidquid effutiunt Protestantes et Janseniani.

Etenim sandlus Docflor, in libro de Catechiz, rudibus, quem scripsit a. 400., jam a quinque annis Episcopus, postquam errorem Semipelagianorum exuerat, dicit : ** A quo interitu, hoc est pcenis sempiternis, Deus misericors volens homines liberare, si sibi ipsi noti sitri inittiici^ et non resistatit tnisericordice Creatoris sui, misit Unigenitum suum *'\ Nec minus aperte in opere de Spiritu et Litterd (a. 412) loquitur : ** Vult autem Deus otnnes homines salvos fieri et in agnitionem veritatis venire; non sic tamen ut eis adimat liberum arbitrium, quo vel bene vel maie utentes, justissime judicantur^". Similia invenire es4: in aliis operibus S. Do6loris. Si qua igitur sint dubia loca, explicanda sunt per clariora; nec mirum est aliquando S. Augustinum Pelagianorum errores confutando, verba adhibuisse quae nimis dura videntur, et quae ex contextu et aliis locis emoliiri debent.

521. C) Rat, theol, a) Constat supralapsariorutti systema manifeste divinis attributis adversari : bonitati, cixm crudele sit aliquot creaturas, ante ullum peccatum

^ Cap. 33, n. 58; JoURNEL, 1735, praevisum, suppliciis ^ternis devovere; sapientice, nam sapiens legislator non intendit poenas, nisi quatenus necessariae sunt ad peccatum puniendum; san^itati^ quia Deus,^ quosdam ad infernum praedestinando, eosdem ad peccatum praedestinare debet, sicque fit au6tor peccati;tandem Justitice, licet enim Deus non teneatur creaturas ad finem supernaturalem destinare, si de fadlo eis finem supernaturalem assignat, sibimetipsi debet ut media supernaturalia ad hunc fiaem attingendum necessaria concedat.

b) Quae argumentatio etiam contra Infralapsarios militat. Si enim, post originale peccatum, Deus nonnisi aliquos ex iniquitatis massa salvare vult, ubi e^isapientia? Ex una parte, homines ad finem supernaturalem destinati manent, et ex altera, propter culpam non personalem sed capitis sui, incapaces sunt hunc finem assequendi. Ubi ejus bonitas? cum enim facillime omnibus media ad salutem necessaria praeparare valeat, mediumque redemptionis de fa6lo instituerit quod ex se omnibus prodesse potest, positive et dire6le multos ab hoc medio prohibet. Ubi ejus amor? Deus, in hac hypothesi, quosdam quidem dih'git, eos eligendo, alios vero odio gratis habet. Cum Psalmista igitur concludamus : " Quomodo miseretur pater filiorum, misertus est Dominus timentibus se; quoniam ipse cognovit figmentum nostrum, recordatus est quoniam pulvis sumus ^ ".

II. Theologormn de pr(Bdestinatione systemata.

522. Statiis qucBstionis. Sciendum est imprimis in quibus omnes catholici theologi conveniant : a) Praedestinatio ad primam gratiam fit ante praevisionem omnis meriti, ciim haec gratia nullo modo mereri possit. b) Praedestinatio ad ultimam gratiam seu ad perseverantiam finalem, non cadit sub merito de condigno. c) Prasdestinatio adasquate sumpta, quatenus totam gratiarum seriem compleditur, a prima gratia usque ad gloriam, est gratuita, ideoque fit ante prsevisa merita; nam ordo supernaturahs vires et exigentias naturas superat, proindeque destinatio ad illum est omnino indebita.

Quasstio est igitur de prcedestinatione ad gloi^iam prcBcisive sumptam, Hk etiam omnes conveniunt gloriam in ordine exsecutionis propter merita conferri; sed quaestio est utrum

DE OPKRATIONIBUS DIVINIS. 225

Deus ab aeterno decreverit gloriam eledlis dare post an ante eorumdem prasvisa merita supernaturalia.

523. T° Molinistce tenent praedestinationem adultorum ad gloriam esse post prcevisa merita;^^ ad suam mentem melius aperiendam, sic proponunt ordinem divinorum decretorum : a) Deus vult, etiam supposito peccato originali, voluntate antecedente vera et sincera, omnes homines salvari, eisque praeparat media saluti remote vel proxime sufficientia; b) ex speciali prasdile6lione aliquibus destinat gratias, quibus pras- ^idet, mediae scientiae ope, eos esse consensuros; c) scientid visionis praevidet eos bene adluros, et in statu gratiae morituros, et, post praevisa eorum merita, eosdem ad gloriam praedestinat; d) praevidet pariter alios in peccato mortali esse morituros, et, post praevisa eorum demerita, eos ad gehennam condemnat.

Ad hunc conceptum fulciendum : a) allegant plures textus Scripturae et imprimis verba quibus Christus in ultimo judicio elecflos sit allocuturus' ; '* Venite, benedi6li Patris mei; possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi. Esurivi enim et dedistis mihi manducare, etc. "; b) contendunt ex sententia opposita exhortationes vim suam amittere, torporem et incuriam de salute induci.

524. 2° Thornist(B autem, Aiignstiniani^ Congruisice et ScotistcB non pauci, tenent praedestinationem ad gloriam fieri ante praevisa merita, hcet reprobatio positiva praevisionem meritorum sequatur. Sic dec.reta divina ordinare solent : a) Deus vohmtate antecedente, vera et sincera, omnes creaturas rationales ad aeternam feHcitatem ordinat, etiam supposito originaU peccato, eisque gratias vere sufficientes praeparat; b) quasdam vero prae ahis eHgit, quas decreto absoluto et efhcaci vult salvare; c) et eisdem gratias praeparat ex se efficaces, quibus infaliibiHter, etsi hbere, bene agant et salventur; d) praevidens, in suis decretis, eledios bona opera aCluros et usque ad finem perseveraturos, decernit in ordine exsecutionis eis gloriam ut mercedem conferre; e) ciim vero pariter in decretis praevideat ahos in statu mortalis peccati morituros, eos ad poenas aeternas destinat.

Quod probatur praecipue ex testimonio S. Pauli ad Rom., c. 8, 9 et II, ubi ex proposito de prcedestinatione gratuita agens, eam explicat^ probat et contra impugnantes defendit : a) eam definit propositum Dei^ propositum secimdum ele^lionejn Dei^, eleilionem graticB^ id est gratuitam, nam *' si gratia, jam non ex operibus : ah'oquin gratiajam non estgratia^ ''; explicat quomodo hujusmodi vocatis omnia cooperentur in bonum : " Quoniam diligentibus Deum omnia cooperantur

^ Matth., XXV, 34 sq. — ^ Rotn., XI, 11. — 3 Rofn., XI, 5-6. M° 6-72. — 8 in bonum, iis qui secundum propositum vocati sunt san(f\i ' "; declarat ex tali proposito fluere vocationem efticacem, justificationem et . glorificationem : " Quos praedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et justificavit; quos autem justificavit, ilios et glorificavit^"; b) deinde quasrens cur ex Israeliticis tam pauci in Christum credant, respondet non omnes fuisse efficaciter praedestinatos, sed aliquos tantum prae aliis a Deo gratis elecflos; et hanc gratuitam eledlionem variis illustrat exemplis 3; c) tandem obje6liones contra gratuitam praedestinationem solvit, more Thomistarum, tum principio generali : ^'O homo, tu quis es qui respondeas Deo?*''tum exemplo figuh qui ex eodem luto fingit aliud quidem vas in honorem, ahud vero in contumeham ^. Porro haec omnia nihil ahud sunt nisi ipsissima Thomistarum thesis; supponunt enim Deum nos ehgere ad gloriam beneplacito suo, omnia bona fluere ex hac ele(ftione, etiam merita nostra. Ahunde, quicumque prudenter et ordinate agit, prius intendit finem quam media; atqui Deus prudenter et ordinate agit, et ahunde merita sunt media, gloria est finis; ergo prius intendit gloriam quam merita.

525. 3° Conclusio. Mysterium divinse praedilecSlionis erga ele6los manet in utraque expUcatione : gratuito enim ehgit Deus praedestinatos in ordine exsecutionis primo ad perseverantiam finalem in gratia et deinde ad consecutionem glorise. Hoc autem attente perpenso, nulla videtur remanere difficultas ad ponendam in seterna divinse Providentiae intentione primo ele6lionem ad gloriam, secundo et in ordine ad gloriam, eledlionem ad gratiam et perseverantem famulatum in gratia; imo sententia Thomistarum sententise MoHnistarum prsecellere videtur in eo quod ponit in Deo consiUum magis ordinatum.

Remanet igitur ut Thomistae et Molinistae exclament cum S. Paulo : " O altitudo divitiarum sapientiae et scientiae Dei! Quam incomprehensibiha sunt judicia ejus, et investigabiles viaeejus! Quis enim cognovit sensum Domini? Aut quis ejus consiliarius fuit?^" Duo ex Scriptur^, certo colhguntur, scihcet salutem nostram esse tum in manu Dei, tum in manu consilii nostri. Deus certo non deficiet, sed e contra gratias non sohim sufficientes, sed etiam abundantes nobis largietur; necesse est igitur ut per bona opera certam nostram vocationem et elecftionem faciamus.

526. 4° Corollaria. A) Disputatur etiam de numero

^Rom,, VIH, 2S. —^Rom., VIII. 30. -^Rom., XI. 6-18. 4 Rom., IX, 20. — 5 Rom,, IX, 21. — ^ Rom., XI, 33-34.

prcedestinatorum ; nil certi hac de re statui potest. a) Magnum esse ele<5lorum numerum ex his verbis colligitur : ** Post haec vidi turbam magnam, quam dinumerare nemo poterat ex omnibus gentibus, et tribubus et populis, et linguis, stantes ante thronum et in conspedlu Agni ^ ".

b) Communiter asseritur pauciores esse ele6los quam reprobos, si universum genus humanum spe6latur; sed textus Scripturae, ex quibus hoc coUigitur, videntur vim demonstrativam non habere''. Unde ait Geners : '^ Neque vero tot sunt reprobi... quot vulgo declamantur ; nam Ecclesia habet innumeros filios occultos, de quibus ipsa dicet in die novissimo : quis genuit mihi istos, et isti ubi erant? " Quidquid est de ea re quae nobis valde incerta remanet, unum extra dubium est, videUcet nullum adultum, etiam inter infideles, damnatum iri, nisi scienter et volenter contra leges sibi cognitas graviter deliquerit, atque in suo peccato pertinaciter usque in finem perseveraverit.

c) Si agitur de solis catholicis^ communiter docetur, cum Suarez^ etiam inter adultos, plures esse ele6los quam reprobos; Hcet enim major pars hominum mortaUter peccent, tamen in sacro tribunaU resurgunt, et pauci sunt qui in fine vitae de peccatis suis sincere non doleant et sacramenta recipere recusent.

d) Si qua^stio est de omnibus chrisiianis^ sive cathoUcis, sive schismaticis, sive hsereticis, multi tenent damnatorum numerum majorem esse quam ele6torum. Contraria tamen sententia aliis probabilior videtur; nam tertia pars eorum, antequam rationis usum attigerint, moriuntur, et ciam plerique baptizati fuerint, salvantur; insuper multi inter Protestantes vel Schismaticos hodie in bona fide versantur : possunt igitur, etiam quando in peccatum mortale lapsi sunt, Deo reconciliari per a6lum contritionis perfe6lae; imo si de schismaticis agitur, per absolutionem, quae saltem in articulo mortis valida erit; aliunde Deus in necessariis non deficit, proindeque ultimo vitae

3 Theol. do^m. schol., 2, 342. Cf. Huktkr, n. 145, not. 2; GoDTS, C. SS. K., De paucltate salvandoruni, Briixelles, 1899; CASrELElN, S. J,, Le rigorisme, le nombre des ilus et la doClrine du salut, Bruxelles, 1899.

instanti speciales gratias eis concedet, quibus paenitere possint; ergo nil prohibet multos ex eis salvari.

e) Neque inter se6l,as non christianas elecli deerunt : /udcei siquidem et Mahumetani^ qui non solum monotheismum, sed etiam fragmenta quaedam primitivae vel mosaicse revelationis adhuc retinent, credere possunt in Deum remuneratorem supernaturalem^ et adlus contritionis perfedloe, Deo juvante, ehcere^ Ethnici autem qui nulla revelationis vestigia servarunt, si legis naturaUs prsecepta custodierint, ad fidem, interna revelatione ahisve mediis Deo notis, perduci possunt, ut exponitur in Jr. de Gratia.

527. ^) De signis prcedestinationis. Licet nemo possit, absque speciali revelatione, de sua salute certus esse, dantur tamen probabilia signa, ex quibus de ea bene sperare possumus. Hsec sunt modo generaU ea omnia quae ad vitam aeternam nos ducere valent : a) timorata conscientia^ quae tanquam a facie colubri fugit peccatum^; nam solum peccatum causa damnationis esse potest. b) Patientia in adversis et voluntaria ?nortificatio : " Si tamen co?npatimur^ ut et conglorificemur^ ". c) Sincera veraque humilitas^ qua gratiam ad salutem necessariam abundanter obtinere valeamus : ^' humiUbus autem dat gratiam^ ". d) Inimicorimi dile^io et misericordia in pauperes : ^ Dimitte nobis debita nostra, sicut et nos dimittimus debitoribus nostris...^ Beati misericordes, quoniam ipsi misericordiam consequentur^ ". e) Zelus pro salute animarum : ^ Qui converti fecerit peccatorem ab errore vitae suae, salvabit animam ejus a morte, et operiet multitudinem peccatorum^ ". f) Devotio singularis erga SS. Cor Jesu et B, Virginem : prior enim Christi amorem maxime fovet; porro qui Christum amat, cum

^ Quod jam aperte docebat LUGO {De Fide, disp. XII, sedl. 5, n. 50-51) : " Denique Tidxcb et Makumetani, si qui essent qui invincibiliter etiam errarent circa Christum et ejus divinitatem, non est cur non possint vera fide supernaturali credere unum Deum remuneratorem supernaturalem : hoc enim non credunt propter argumenta ex creaturis naturalibus desumpta, sed dogma hoc ex traditione habent; quse traditio processit a ver§. Ecclesia fidelium et ad ipsos usque pervenit, hcet ahi errores admixti sunt in eorum sedla... et consequenter poteruni aliquando in adlum contritionis perfedlae ex tali fide prodire ".

S. Paulo^ fiducialiter dicere potest ^ : " Quis ergo nos separabit a caritate Christi ?... " Idem fere dici potest de devotione erga B. Virginem; cum enim haec sit mediairix ad Mediatorem et aquaedu6lus gratiae, qui ei adhaerebit, gratia ad salutem necessaria nunquam carebit, sed tuto ad ('hristum ibit, etper eum regnum Deitandem ingredietur.

TRACTATUS VI. DE DEO TRINO.

Credo in Demn^ Patrem ommpotentem,,, et in Jesu77i Christum Filium ejus u?ncum^ Dominum nostrum.., Credo in Spiritufn sanctu7?i,

528. Postquam de Deo uno ejusque attributis egimus, jam de Deo trino secundum personas, seu de ineffabili SS. Trinitatis ??iysterio disserere debemus.

In duplici articulo dicemus de mysterio SS. Trinitatis : 1° quatenus ex fontibus Revelationis expo?iitur 2° quatenus ope philosophice plenius declaratur, Cui tra6tationi praemittimus SS. Trinitatis notionem.

Notio mysterii SS. Trinitatis.

529. Fides catholica de SS. Trinitate sic a C. Laterane?isi IV (1215) contrahitur^ : *' Firmiter credimus etsimpliciter confitemur, quod nnus solus est verus Deus... Pater, et FiHus et Spiritus San6lus : tres quidem personce^ sed una essentia^ substantia seu natura simplex omnino : Pater a nullo, Fihus a Patre solo, ac Spiritus San6tus pariter ab utroque... consubstantiales et cocequales et coomnipotentes et coaeterni... Credimus et confitemur cum Petro Lombardo, quod una qucedam suf?ima res est^ incomprehensibihs quidem et ineffabilis, quae veraciter est Pater, et Filius, et Spiritus Sanftus, tres simul personse, ac sigiilatim quaeUbet earumdem : et ideo in Deo solummodo Trinitas est, non quaternitas : quia qucelibet Xxiwm personaru??i est illa res, videiicet substantia, essentia seu natura divina ". Quam definitionem complevit, quoad processionem Spiritus San6li, Eugenius IV, in decreto unionis Graecorum (1439), sacro approbante C. Florentino'^ : " Diffinimus ut haec fidei veritas ab omnibus christianis credatur... quod Spiritus San6lus ex Patre et Filio seter-

naliter est, et essentiam suam suumque esse subsistens habet ex Patre simul et Filio^ et ex utroque ?eternaliter tanquam ab uno principio et unicA spiratione procedit ".

Ex quibus documentis SS. Trinitas potest definiri : mysterium triuJ7i personaru^n realiter distinSlaruni in unct et eddem mimerice substaniid^ nat^ird aut essentid^ quarum secunda a pri^nd procedit per veram generationem^ tertia autem a pri??td et secundd^ tanquam ab uno principio^ per spirationem ; seu brevius : mysterium unius Dei in tribus personis,

530. Demonstrationi do6lrinae catholicae viam parare expedit, explicando quid intelligi debeat per Dei substantiam, naturam, essentiam, personam.

531. A) Voces essentia, natura^ substaniia^ eamdem rem significant quae dicitur : a) esse^iiia^ quando spectatur ut ratio essendi^ id nempe quo res est id quod est et a qualibet alia re discernitur : ita essentia hominis est animalitas simul et rationalitas; b) natura^ quatenus est principium opetaiionis^ sicut in homine natura constituitur ex corpore et anima quibus homo agit et patitur; c) substantia^ quatenus ei convenit esse in se et non in alio, et ita stat sub accidentibus, si qua sunt, ut in corpore substantia est id quod est maxime intimum et substat quantitati et qualitatibus.

Unde essentia, natura et substantia : a) differunt tantum virtualiter et in creaturis et in Deo; b) in Deo sio^nificant unam rem simplicissimam, sine accidentibus, maxime subsistentem, qua Deus est id quod est et operatur.

532. B) ?i\m\X\.^x personalitas non est omnino eadem in Deo et in creaturis.

a) Notio personce in creaturis, Quando substantia existit non solum in se, sed etiam sibi^ ita ut completa sit in sua specie. individua, sui juris et incommunicabilis, vocatur suppositum aut persona: suppositum dicitur de entibus sive irrationalibus sive rationalibus, sed magis frequenter de prioribus; persona de sohs entibus intelledlu praeditis. Persona igitur definiri potest : substantia singularis^ completa^ sui Juris, et iniel^eflu prcediia.

Dicitur substantia : i) singularis^ non vero universalis et abstradla quae, ut talis, est potius in mente, et exinde nequit esse operationis causa et centrum; 2) coinpleta^ non indigens uniri alteri substantias ut plene sit et omnino par suae connaturali operationi eliciendae : substantias incompletae specimen habetur in anima, quae non est nisi pars totius, completae vero in toto homine; 3) sui juris^ seu in se et sibi et incommunicabihter subsistens, cui ultimo referuntur et proprie adscribuntur omnes operationes quas elicit; 4) intelle^u prcedita : qua ratione a mero supposito differt, et invenitur plenius sui juris quia non solum sibi ultimo operatur ut attributionis centro, sed est domina suae operationis per Hberum arbitrium. Unde id quod naturae addit personaHtas est munus et funcfiio in se subsistendi et sibi operandi ^ : natura est id quo alterum operatur, diim persona est id ^^<?</operatur ope naturae, et consequenter proprie est et agit.

h) Notio person(E in Deo, Deo inesse personalitatem omnes consentiunt. Etenim " ciim omne illud quod est perfe6lionis Deo sit attribuendum, eo quod ejus essentia continet in se omnem perfedlionem, convenieps est ut hoc nomen persona de Deo dicatur; non tamen eodem modo quo dicitur in creaturis, sed excellentiori modo; sicut et alia nomina quae creaturis a nobis imposita, Deo attribuuntur ^ ".

Infra (n. 573 sq.) melius inteUigetur quomodo in Deo sint plures personae et constituantur per relationes originis.

Art. I. De SS. Trinitatis MYSTERIO quatenus

EX FONTIBUS REVELATIONIS EXPONITUR.

533. Nobis est probandum et explicandum in Deo esse : a) tres personas realiter distin^as ac simul omnino consubstantiales^ ita ut sint una numerice essentia; b) ineffabiliter ordinatas^ quatenus secunda a prima procedit per veram generationem, tertia a prima et secunda tanquam ab uno principio, per spirationem; c) et exinde constitutas per relationes fundatas in utraque processione. d) Deinde dicemus de missionibus divinis^ quibus exterius manifestantur processiones.

I Utrum personalitas sic praecisive sumpta essentialiter consistat in aliquo negativo an in elemento posiiivo, opportunius dicetur in Tra6l. de Verbo Incarnato.

§ L De Trinitate personarum in unitate essentiae.

534. Thesis : Tres sunt i?i Deo personce realiter ab invicem distin^ce^ nempe Pater^ Filius et Spiritus san^us^ in und eddemque numerice naturd, De fide est (n. 529.)

I. Probatur Scripturd.

1° In Vet. Test, A) Via paratur hujus mysterii revelationi : a) his aut similibus verbis quae mirabilem prorsus plenitudinem vitse indicant, nempe verbis Dei consilium suum de creando homine patefacientis : " Faciamus hominem ad imaginem et similitudinem nostram ' "; Adamo exprobrantis suam praevaricationem : " Ecce Adam quasi imus ex nobis ^ ''; et aedificatoribus turris Babel suam superbiam : " Venite igitur, descenda?nus et confundamus ibi linguam eorum 3 ".

b) Theophaniis : Sic Yahweh dicitur apparuisse Abrahae in valle Mambre ^ : " apparuit ei Dominus ", statimque additur : " cumque elevasset oculos, apparuerunt ei tres viri stantes prope eum; quos cum vidisset, cucurrit in occursum eorum de ostio tabernaculi, et adoravit in terram 5 ". Quod comment^tur Breviarium Romanum dicens : " Tres vidit et unum adoravit ^ ". — In his autem verbis et Theophaniis Trinitas quaedam in divinis adumbratur, sed non ita perspicue ut Judsei ibi eam agnoscere potuerint.

535. B) Apertius secunda/^ri-^^rt!, etsi hoc nomine non designata, ejusque a prima distin6lio innuuntur:a) in Proverbiis ubiSapientia, quo efficacius alliciathomines, suas dotes commemorat, suamque aeternam originem : " Ego Sapientia, habito in consilio, et eruditis intersum cogitationibus. Per me reges regnant... Ego dihgentes me diligo... Mecum sunt divitiae et gloria... Dominus

possedit nie in initio viarum suaram, antequam quidquam faceret a principio : ab cBterno ordinata sum... nondum erant abyssi et ego jam concepta eram.,, quando appendebat fundamenta terrae,cum eo eram cun^a componens. . .^" b) In libro Sapientice '', ubi exhibetur ut spiritus, emanatio .quaedam claritatis omnipotentis Dei, candor lucis aeternae, speculum sine macula Dei majestatis, et imago bonitatis illius, omnia potest, et in se permanens omnia innovat, disponit omnia suaviter, dodlrix est disciplinae Dei et eledlrix atque artifex (xexvTxt;) operum illius, primum hominem a deli6lo suoeduxit, populumque eleilum omnipotenti atque paterna providentia direxit : quae quidem omnia, si^nul sumpta, personam a Deo distindlam eique aequalem, non quidem evidenter, sed \2XdiQ probabiliter innuunt^.

C) In libris Prophetarum ubi Messias vocatur non solum Emmanuel (Deus nobiscum) 4, sed etiam " AdmirabiUs, Consiliarius, Deus fortis, Pater futuri saeculi, Princeps pacis 5 "j seternitas ei adscribitur : '* Et egressus ejus ab initio, a diebus seternitatis ^ "; et suprema potestas : ** Et dedit ei potestatem, et honorem et regnum; et omnes populi, tribus et linguae ipsi servient : potestas ejus, potestas seterna, quae non auferetur, et regnum ejus quod non corrumpetur 7 ".

C) Spiritus Dei frequenter quidem nominatur . in Vet. Test. et exhibetur ut principium vitae a quo facies terrae reno vatur ^, caelestium donorum distributor ^ . . . Sed ejus distin6tio personalis a Deo vix ex his textibus inferri potest.

^Sap., I, 6; VII, 22; IX, 17; VII, 25-26, 27; VIII, 1-6; X-XI. Cf. Sap., IX, i; XVIII, 15.

3 Ad rem J. Lebreton, Les origines du dogme de la Trinit^, p. 118 : " Ce n'est point a dire que toute la Trinit^ soit la. Seule la Sagesse se idistingue de Dieu, et encore n'a-t-elle pas tout le relief dune personnalite vivante... Cependant cest bien dans ce livre que nous trouvons le pressentiment le plus net du dogme chr^tien, et bientot Tinterpr^tation authentique de r^pitre aux H^breux y fera apparaitre en pleine lumiere cette th^ologie du Verbe que nous n'avons pu y distinguer qu'obscur^ment ".

7 Dan., VII, 13-14. Quae quidem verba Christus sibi applicat (Mait., XXVI, 64.)

9 /sai., XI, 2-3; LXI, i; II Reg., XXIII, 2; Os., IX. 7; Ezech., XI, 19; XXXVI, 26.

Conclusio. Omnia haec de Sapientia, de Verbo Dei, de Messia et de Spiritu San6lo, nobis apparent tanquam varia elementa, quae simul coordinata, mentem optime disponebant ad pleniorem mysterii SS. Trinitatis manifestationem. Judaei tamen non videntur ea plene intellexisse, nec in unum corpus dodlrinae coadunasse; quapropter nonnisi obscuros et vagos conceptus hac de re habuerunt, ut ex eorum scriptis constat \

536. 2*" In Novo Testame7ito plene revelatur cum Deo Paire esse Filium et Spiritum San^um^ et hos tres esse vere distin6los vereque Deum, imo unwn Deum, ita ut divinitas a seipsa minime dividatur. — Quod ostendemus, praecipuos textus percurrendo qui seorsim de Filio et Spiritu agunt (Patrem enim certo connumerari nemo est qui neget), posteaque eos qui tres divinas personas simul commemorant.

537. A) Exponuntur textus seorsim Filium et Spiritum San6lum respicientes.

a) In Evangeliis aliisque libris N. Test., Christus exhibetur ut Filius Dei proprius, unigenitus, qui est in sinu Patris, vere ab Eo distin6lus et tamen vere Deus, ut diserte ostendemus in Tr. de Verbo Incar^tato^ n. 699 sq. Interea prologum S, Joannis exponere satis erit. Ibi clare enuntiatur : i) distinftio Verbi a Patre^ nam dicitur *' Verbum erat apud Deum ^ "; nemo enim re6te dicitur esse apud semetipsum; aliunde illud vocabulum paulo infra (18) his verbis declaratur : ' Unigenitus Filius, qui est in sinu Patris ipse enarravit "; ex quibus evidenter colligitur Verbum a Patre realiter distingui, cum inter Patrem et Filium, inter sinum Patris et lilum qui in sinu Patris est, realem distin6lionem admittere necessarium sit; 2) ejus pariter divinitas^ nam Verbum vocatur Deus; " Et Deus erat Verbum " : in quo inciso sine dubio Verbum (6 Xdyoc) est subjeHum^ et Deus prcedicatum^ ut constat tum ex connexione sermonis, tum ex articulo 6 qui Verbum praecedit; aliunde vox Deus suam propriam retinet significationem,ut patet ex parallelismo:' Verbum erat apud Deum^ et Deus erat Verbum ".

Verbi divinitatem per tottim Evangelium Joanries affirmat. Christus omnia quidem accepit a Patre, sed eo ipso omnia agit quae Pater operatur : *' Pater diligit Filium, et omnia dedit in manu ejus... Quaecumque enim ilie fecerit, haec et Fihus simiHter facit ^ ". Ita, sicut Pater potestate gaudet suscitandi mortuos, et homines judicandi : " Sicut enim Pater suscitat mortuos et vivificat, sic et Filius quos vult vivificat. Neque enim Pater judicat quemquam.^ sed omne judicium dedit Filio ^ ". Nec mirum; nam ejusdem naturae est ac Pater : " Ego et Pater unum sumus 3 ".

538. b) Distin6lio Spiritus Sanfti a Patre et Filio, et ejus cum ipsis consubstantiahtas (etsi vox ipsa non adhibetur) invenitur : i) in sermone ad discipulos in ultima Coena, ubi explicite annuntiatur Spiritus Sancflus, tanquam alius a Patre et Filio, eisque tamen aequalis, et cum eis ad sandlificationem animarum cooperans : " Et ego rogabo Patrem, et alium Paraclitum dabit vobis, ut maneat vobiscum in seternum, Spiritum veritatis, quem mundus non potest accipere. . . Paraclitus autem Spiritus sandlus^ quem mittet Pater in nomine meo, ille vos docebit omnia, et suggeret vobis omnia quaecumque dixero vobis 4 ". Et quidem alius est Pater qui mittit Spiritum, et aHus Filius qui rogat Vdiixtm ut mittaturSpiritus,aHus est etSpiritus qui a Patre mittitur^ nomine FiHi; nam mittens a misso, Pater a FiHo distinguitur; aHunde Spiritus dicitur alius a FiHo ejusque opus perfe(5lurus; est igitur vera persona 5; et ita tres habemus personas vere distin<5tas. — Ibi etiam Spiritus san6lus vocatur Spiritus veritatis^, quasi nempe essety^;^^ veritatiSy Eique tribuitur scientia perfedla quae necessaria est ad Apostolos iHuminandos de omnibus ad fidem pertinentibus, etiam de rebus futuris : " Cum autem venerit iHe Spiritus veritatis, docebit vos omnem veritatem : non enim loquetur a semetipso : sed quaecumque audiet,

.5 Ad rem J. Lebreton, op. cit., p. 423 : 'Une ^tude attentive du d^tail ne fait que fortifier cette impression : on reraarque dabord que, malgre la proximite du nom neutre xo TCVcupia, Saint Jean se sert toujours du pronom masculin exsivo;, pour d^signer le Saint-Esprit... Saint Jean perd de vue le terme grammatical qu'il a choisi, et ne voit que la personne quil d^crit ".

loquetur, et quse ventura sunt annuntiabit vobis ^ ". Ei pariter, sicut Patri et Filio, tribuitur communicatio ejusdem vitse divinae, ciim et Ipse in animas justorum veniat ad eas sandtificandas ^

Ex quibus infertur tres divinas personas redle postea consubstantiales di6las esse, cum vera esse nequeant quae de eis asseruntur nisi sint eadem substantia.

2. In prcBdicatione Apostolormn^ qui, sive in AHibus sive in Epistolis^ simul asserunt Spiritum Dei esse distinctum a Patre Filioque, necnon vere Deum,

Distin^a personalitas ex eis locis apparet ubi Spiritui ascribuntur proprietates et operationes quae non merum attributum sed verum suppositum arguunt. Siquidem ipsi tribuitur intelleflus : ** Spiritus enim omnia scrutatur, etiam profunda Dei 3 " ; eidem voluntas etoperatio assignantur : " Haec omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult^ '^; ei pariter speciales tribuuntur operationes : ... " Dixit illis Spiritus S. : Segregate mihi Saulum et Barnabams " ... " In quo vos Spiritus S. posuit episcopos regere Ecclesiam Dei^ ".

Spiritus S. est vere Deus^ ac proinde Patri et Filio aequalis; nam : vocatur Deus; siquidem S. Petrus diserte asserit mentiri Spiritui Sandlo idem esse ac mentiri Deo : ** Anania, cur tentavit Satanas cor tuum mentiri te SpirituiS.?... Non es mentitus hominibus, sed Deo^ ". Ipsi tribuitur or?tniscientia circa res divinas : " Spiritus omnia scrutatur (id est, perfefte comprehendit), etiam profunda Dei^ ". Eidem assignatur opus regenerationis^ justificationis et san^ificationis^ quod Deo proprium est, utpote vera deificatio : " Abluti estis, justificati estis in nomine D. N. Jesu Christi, et in Spiritu Dei nostri^ ". Eidem debetur cultus latrice; siquidem, ex S. Paulo'°, corpora nostra templum sunt Spiritus S. : " An nescitis quoniam membra vestra templum sunt Spiritus S. qui in vobis est? "; atqui templum soli Deo aedificatur; ergo Spiritus S. est Deus : quae quidem conclusio ab ipso S. Paulo de-

Woan., XIV, 18, 23; XV, 26; XVI, 7, 8, 13; XIV, 16. 26; / Cor., VI, II, 19, etc.

238 TRACTATUS VI.

ducitur, quando post verba citata addit : " glorificate et portate Deum in corpore vestro *\

539. B) E praecipuis textibus in quibus de triifus simul personis agitur, duo recensemus : a) In baptismo Chrisii^ trium personarum 7'ealis distinnio apparet non solum variis nominibus quibus designantur, sed etiam operationibus plane distindlis quas efficiunt; siquidem Pater loquitur de caelo : " Et ecce vox de caelis dicens : hic est Filius meus diledlus, in quo mihi complacui^ "; Filius autem baptizatur a Joanne Baptista et ascendit de aqua : " Baptizatus autem Jesus confestim ascendit de aqua^ "; tandem Spiritus SanHus ab utroque distinguitur, nam dum Pater de caelo loquitur, Ipse descendit super Christum, et quidem sub corporaH specie columbse : " Et descendit Spiritus Sandlus corporali. specie sicut columba in ipsums "; evidens est igitur illos tres non esse unam personamj sed tres personas reaUter distindlas.

b) Praeterea trinitas personarum et naturae unitas clare asseruntur in verbis quibus apostolos alloquitur Christus jam in caelum ascensurus^ : " Euntes ergo docete otnnes gentes, baptizantes eos in nomine (eli; t6 ovo|j.a) Patris et Filii et Spiritds San6li"; certe enim Pater alius est ac Filius, ac similiter Spiritus San6lus distingui debet a Patre et Filio; aliunde Pater, Filius et Spiritus uno et eodem nomine seu una et eddem naiurd conjunguntur.

Ex quibus merito infertur, secundum Scripturam, Deum esse quidem unum^ sed simul trinum^ Patrem nempe et Filium et Spiritum San(5lum.

II. Probatur Traditione,

540. Contra Uniiarios, Liberales et Modernistas statuimus Ecclesiam ab initio credidisse et praedicasse mysterium SS. Trinitatis, non quidem modo scientifico^ utendo verbis naturcE, personce et trinitatis^ sed modo simplici et populari^ docendo unu7n esse Deum, sed simul Deum esse Patrem, ejusque FiHum Jesum Christum, ab Eo dis tindlum, esse vere Deum, pariterque Spiritum San6lum, ab utroque distindlum, esse Deum. Duo tempora distinguemus : ante ^X. post Concilium Nicaenum.

1= TeSTIMONIA ANTE-NICiENA.

541, Hic sedulo distinguendum est inter documenta quae ipsam Ecclesiae fidem referunt, et ea quae simul cum fide philosophicas theorias miscent. Diim in prioribus fides modo plano et re6lo exponitur, in posterioribus substantia quidem mysterii redle declaratur, sed aliquando occurrunt locutiones vel, studio trinitatis personarum pressius inculcandae, subordinatianismum quemdam subolentes, vel distinctionem personarum quasi attenuantes ad unitatem tuendam.

Fides autem antiquae Ecclesiae circa Trinitatem inv^nitur : A) in praxi^ scilicet : a) in viodo baptismum conferendi : baptismus conferebatur trina immersione et sub invocatione trium divinarum personarum^ b) In variis Symbolis, Jam saeculo secundo commemoratur quaedam regula fidei^ a catechumenis profitenda antequam baptizarentur, quae primario comple6lebatur, teste Irenceo^^ fidem in Trinitatem, nempe " in unum Deum, Patrem omnipotentem, qui fecit caelum et terram, et mare, et omnia quae in eis sunt; et in unum Jesum Christum Filium Dei, incarnatum pro nostra salute; et in Spiritum San6lum, qui per prophetas praedicavit dispositiones Dei ".

c) In doxologiis, Quas in usu fuisse a primis temporibus constat ex adlis martyrii S. Polycarpi, S. Joannis discipuli, qui supra rogum exclamavit : " Domine Deus omnipotens, pater diledli ac benediili filii tui Jesu Christi... benedico tibi... te glorifico per sempiternum et caelestem pontificem /esu?n Christum^ dile^um tuum filium^ per quem tibi cum ipso et Spiritu San^o gloria et nunc et in futura saecula. Amen3 ".

Praeter doxologiam minorem seu Gloria Patri^ in Ecclesia jam a saeculo IP recitabatur Doxologia major seu

^ Legitur enim in Z)/^«rM VII, 1-3, ed. Funk ^ t. I, p. 16. " De baptismo autem, sic baptizate : haec omnia postquam antea dixistis, baptizate in nomine Patris et Filii et Spiritiis San(5li in aqu^^ viva... Effimde in caput ter aquam in noinine Patris et Filii et Spiritus Sancti ". Pariter Tertullianus, Adv. Prax., c. 26, P. L., II, 190: " Nor semel, sed ter, ad singula nomina, in personas singulas tingimur ".

240 TRACTATUS VI.

Gloria in excelsis Deo^ in quo fusius declaratur iides in Trinitatem.

542- B) In do^rind Patrum ante-niccenorum, a) Hi enim modogenerali fidem profitentur in Patrem, Filium et Spiritum San6tum, et cuique divinas operationes tribuunt, quin tamen divinam unitatem seu monarchiam dividant.

Ita, inter Patres apostolicos^ S. Clemens Rom, asserit Patrem esse omnium creatorem, resurre6lionis au6lorem, omnipotentem et immehsum^; Filium esse angelis excellentiorem, splendorem divinse majestatis, imo et Deum^; Spiritum Sanctum locutum esse per prophetas^; et ita cuique diversas operationes assignando, sedulo tres distinguit in Deo terminos, — Inter Apologetas^ idem docet S. Ignatitis martyr : ** Praeparati in Dei Patris a^dificium, sublati in alta per machinam Jesu Christi, quse est crux, Spiritu San6lo pro fune utentes^ ''; ** Studete confirmari in do61:rinis Domini... in Filio et Patre et in Spiritu^ ".

b) Insuper Modalismum^ impugnando, reale?n personarum distin&ionem clare asseruerunt.

i) Contra hseresim Noeti, unius e fautoribus Modalismi, scribens, S. Hippotytus personarum trinitatem et divinitatem diserte asserit : " Necesse est ergo ut, quamvis noHt, confiteatur Patrem Deum omnipotentem^ et Christum Jesum Fi- Uum Dei, Deuin faftum hominem^ cui omnia Pater subjecit praster se, et Spiritum San^um; et hos esse vere tres^ '\

2. Praxeam strenue impugnavit Tertullianus (213-225) in libro ubi non minus lucide imitatem substanticE quam trinitatem personarum asserit et variis comparationibus iHustrat : " Unicum quidem Deum credimus, sub hac tamen dispensatione quam oecpnomiam dicimus ''. Hanc porro oeconomiam ita declarat : " Custodiatur oeconomiae sacramentum, quae unitatem et trinitatem disponit^ tres dirigens, Patrem^ et Fitium^ et Spiritum Saniium, Tres autem non statu^ sed gradu; nec substantid^ sed formdj nec potestate^ sed speciej

' Cor., XXIV. XXVI-XXVIII.

' Cor., XXXVI. Ibid., II, i, secundum le(5lionem vetustissimi codicis quam accipit ipse Harnack^ Christus vocatur Deus.

3 C^r., VIII, i; XLV, 2. — 4 Ephes., IX, i. — s Magnes., XIII, i. ^ Quae hasresis di(5ta est Modalismus, quia non personas distin(5las, sc&XQXiiMm accidentales modos in Deo admittebat;aut Monarchianismus, quia monarchiam, non trinitatem profitebatur; wq\ SabellianismuSy propter Sabellium qui istum errorem acerrime propugnavit. — Postea idem error modo magis philosophico expositus est :dixerunt nempe Modalisloe tmam esse in 'Dqo personam, eam vero iriplici modo sese manifestdsse, ut Legislatorem in Veteri Testamento (Patrem), ut Rede^nptorem in Novo (Filium), et ut Sa^iCiificatorem animarum (Spiritum San(5lum),

Uriius autem suhsta^iticE^ et unius potestatis^ quia unus Deus, ex quo et gradus isti et formae et species, in nomine Patris et Filii et Spiritus San6li deputantur^". Distincftio inter personas est nuvierica : '^ Duos quidem definimus, Patrem et Filium, et jam tres cum Spiritu Sancflo, secundum rationem oeconomise, quae facit 7iumerum ". Hi vero tres sunt miiis Deus : " Et Pater Deus, et Filius Deus, et Deus unusquisque'' ". Speciatim SpiriiCis San5li divinitatem diserte asserit ejusque processionem a Patre per Filium^. Tertullianus igitur certo docet personarum trinitatem et substantise unitatem.

c) Nec tamen in subordifiaiianismiirn communiter inciderunt. Quidam sane, philosophia decepti, aut in confutandis modalistis expressiones minus accuratas usurpantes, isti errori favere visi sunt. Sed in hoc sibi contradicebant, c^m aliunde admitterent Verbum esse genitum^ non facftum, ideoque Patri aequale. Quare S, Dionysius Papa Modalistas simul et Subordinatianos condemnans, scribebat^ : *' Neque igitur admirabilis et divina unitas in tres divinitates est separanda, neque fa6lionis vocabulo dignitas ac summa magnitudo Domini est diminuenda ".

543. Dici ergo nequit antenicaenos Patres mysterium SS. Trinitatis ignoravisse aut in essentiahbus adulterasse : quod constat non tantum ex testimoniis allatis, sed etiam ex eo quod defensores fidei orthodoxae, tempore arianae controversiae, confidenter adversarios suos ad Patrum anteriorum fidem et traditionem provocarunt. Ita, v. g., S, Athanasius^ : " Vosautem, onovijudaei, quos demum assertionum vestrarum patres ostendere valetis? Ne unum quidem e prudentibus et cordatis nominare potestis ".

2° TeSTIMONIA POST-NICiENA.

544. A) An. 325, Goncilium Nicaenum genuinam traditionem vindicavit contra Arium qui contendebat solum Patrem esse aeternum et proprie Deum; Verbum autem esse praecellentissimam creaturam, quam Pater non e pro-

^ Ibid., 9, P. Z,., 164. Adv. Prax., 2, 3, 4, 8, P. L., 156, 158, 159, 163. ^- Ep. contra Sabellianos, P. G., XXXV, 462; Dknz.-Bann,, n. 48-51 5 De decret. Nic. Synodi, 27, P. G., XXV, 46^, pria substantia sed ex nihilo voluntate sui creaverat; Spiritum San6lum esse pariter creaturam, non solum Patri, sed Filio inferiorem.

Post enim multas disceptationes definitum est Verbum esse Patri consuhstantiale^ oiJLoouatov, ut ita omnis aequivocatio tolleretur' : " Credimus in unum Deum Patrem omnipotentem, omnium visibilium et invisibilium fa6torem. Et in unum Dominum nostrum Jesum Christum Filium Dei, natum ex Patre unigenitum, hoc est de substantia Patris, Deum ex Deo, lumen ex lumine, Deum verum de Deo vero, natum, non fadlum, unius substantiae cum Patre, quod Graece dicunt homousion^ per quem omnia fa6la sunt... Et in Spiritum Sandlum... "

, 545- B) Praecipuus autem defensor nicaenae fidei fuit S. AthanasiuSy cujus do6lrina de Trinitate sic breviter contrahitur : — a) Verbum^ utpote nos deificans seu deos ^^CAQns per participationem^ est Deus ac Dei FiUus* vere et natura. Ci\m sit Filius, et numerice distinguitur a Patre et est ejusdem substantise ac Pater, imo est ipsa Patris substantia, Patri ojjlooujioc;; unde Verbum a Patre procedit non per creationem, ^ed per generationem, Praeterea generat Pater necessarib simul et libenter^ sicut seipsum necessario ac Ubenter vult et amat, unde sequitur hanc generationem esse aeternam, cum Deus semper fuerit Pater. b) SimiUter, Spiritus Sanflus^ ciim nos per inhabitationem suam, divinitatis participatione vivificet, ipse est Deus per essentiam : quod conPirmatur ex eo quod Spiritus San6lus cum Patre et FiUo connumeretur. Ita Spiritus San6lus est ofxoouato; Patri et FiUo : unde nihil creatum in Trinitate inveniri potest, cum sit tota unus Deus : oXtj yap et; Gsd^; laxi^

546. C) Circa an. 360, multi semi-ariani expUcite docuerunt Spiritum San6tum esse creaturam angeUs similem, Deique ministrum. li haeretici di6li sunt Pneumatomachi^ et Macedoniani, quia putabatur Macedoniufn istum errorem tenuisse (etsi id minime certum est), vel Maratho-

"* I ad Serap., 17. Cf. Tixeront, Histuire des dogmes, Il.p. 67-76; DE R^GNON, Etudes de thiologie positive sur la Sainte Triniti, Etudes XIII-XX, pp. 74, 200, 300; Etudes XXI-XXVII, passim.

DE DEOTRINO. 243 niani^ quia duGem agnoscebant Marathonem Nicomediensem.

S. Damasus, in C. Romano IV (an. 380) catholicam veritatem contra Macedonianos sic definivit^ : " Si quis non dixerit Spiritum Sanilum de Patre esse vere ac proprie, sicut Fihus, de divina substantia et Deum verum, anathema sit... Si quis non dixerit Patris et FiHi et SpiritCls Sandli unam divinitatem, potestatem, majestatem, potentiam... A. S...'^

Quod Concihum Constantinopohtanum, oecumenicum secundum (an. 381), confirmavit, accipiens et rata habens hsec verba, qu?e jam paulo antea Symbolo Nicaeno addita fuerant ad Macedonianos errores repellendos : *' Et in Spiritum Sandlum, Dominum et vivificantem, ex Patre procedentem^ cum Patre et Fiho adorandum et conglorificandum^ ".

In hac definitione non usurpatur vox ofxoouoioc, quia muUarum disputationum occasio fuerat, sed eae tantummodo voces adhibentur quae in Scripturis inveniuntur. Sensus autem definitionis nuUo modo ambiguus remanet.

547. D) Sseculo VI, Joannes Philiponus^ saec. XI, Rosce/linuSy et, saec. XI, Abbas Joachim docuerunt tres esse naturas in Deo sicut et tres personas. Qui errores damnati sunt a Conciliis Constant, 11^^ Suessionensi (1092) et Lateran, IV.

Post definitionem C. Lateranensis IV, nuUus inter Cathohcos ortus est error de personarum trinitate et naturae unitate, sed solum de processionibus, de quibus nunc est quoestio.

§ II. De divinis processionibus.

548. Do6lrina cathohca de divinis processionibus his verbis SymboU Athanasiani continetur : ** Pater a nuUo est fadlus, nec creatus, nec genitus. Fihus a Patre solo est, non fa6lus, nec creatus, sed genitus. Spiritus S. a Patre et Fiho non fa6lus, nec creatus, nec genitus, sed procedens ". De fide est ergo Patrein a nullo procedere, Filium a Patre procedere per generationem, et Spiritum Sa^iHum ab utroque per simphcem processionem.

549. Ad cujus intelligentiam, quid sit processio sive in genere sive in Deo declarandum est.

A) Processio (sxTrdpsuati;, TzpoSoXri) in genere est origo unius ab altero : sic, v. g., lux a sole, filius a patre procedit. Duplex distinguitur : a) transiens seu ad extra, quando terminus extra causam producitur, v. g., in humanis, filius est terminus extra patrem; b) i^nmanens seu ad intra, quando terminus remanet intra principium, ut cogitatio quae manet intra mentem.

B) In Deo pariter duplex processio distinguitur : a) una ad extra^ qua creaturae ab ipso procedunt sicut effedlus a causa; b) altera ad intra^ qua una persona procedit ab altera tanquani principiatum a principio, et remanet intra divinam essentiam, quae processio, passive spe6tata, definiri potest origo miius personce divince ab alia vel a duahus aliis per ejusdem numero naturce communicationem; a^ive autem speflata, est operatio imma?iens^ qua vita divina communicatur personce quce procedit,

Patrem a nuUo procedere tota Traditio diserte asserit, docens Patrem esse aY£VT)-cov vel dyivvTQxov, id est nec creatum nec genitum. Q}i2iXt'm decreto pro Jacobitis, Florentinunt declaravit : '* Pater, quidquid est aut habet, non habet ab alio, sed ex se, et est principium sine principio' ''.

Remanet igitur ut dicamus dt processione Filii per generationem^ et de processione Spiritus San^iper spiratione^n,

I. De processione Filii per generationem,

550. Definitur generatio stri6to sensu accepta : origo viventis a principio vivente et conjun^o^ in similitudinem naturce,

ExpHcatur : a) origo viventis a vivente : quibus verbis significatur tum generantem, tum genitum vita praeditos esse debere; sic Adam e luto fi6lus, sed non genitus dici potest, quia lutum vita caret; b) a principio conjtm^o^ id est generans debet genito conjungi per a6livam communicationem propriae substantiae aut saltem partis iUius substantiae; hinc Eva, ex Adami costa efformata, ejus fiha dici nequit, quia in illo opere Adamus passive se habuit ; c) in sitnilitudinem naturce / duo hic exprimuntur, genitum similem esse debere generanti per receptionem ejusdem naturae saltem specificae, et insuper generationem ex se tendere ad illam similitudinem producendam.

Quae quidem notio analogice in Deum transfertur, demptis omnibus imperfe6lionibus, eo sensu quod Pater totam suam vitam et naturam absque ulla imminutione Filio communicat, et quidem ab aeterno, ita ut Filius ea?ndem numerice habeat naturam ac Pater, et ab Eo non differat nisi in quantum accipit vitam quam dat Pater.

551. Thesis. Secunda persona S. Triniiatis a prima procedit a totd (eternitate per veram generationem. De fide est ex C. Nicceno jam citato (n. 622) contra Arianos et omnes qui dixerunt Verbum seu Christum vocari Filium Dei sensu lato, seu per adoptionem. Probatur :

1° Scripturd, in qua secunda persona SS. Trinitatis di- &i\xx Filius Dei ^\m-^\(i\,^x^ propriiis., verus et unigenitus: de eo dicitur : " Pater diHgit Filium et omnia dedit in manu ejus^"; dehominibus autem : " Accepistis Spiritum adoptionis filiorum in quo clamamus : Abba, Pater^ ". Unde Verbi filiatiolonge nostram transcendit : dum enim homines fihi adoptionis nuncupantur, Verbum vocatur KiUus sine addito, immo et per Ipsum hominibus filiatio communicatur : " Quotquot autem receperunt eum, dedit eis potestatem filios Dei fieri^ ".

*' Qui etiam proprio Filio suo non pepercit... Filius Dei venit ut cognoscamus verum Deum, et simus in vero Fiho ejus 4"; '' Unigenitus qui est in sinu Patris ipse enarravit5..."

2° Traditione. Praeter Symbola, jam allegata, quse aperte hanc generationem asserunt, Patres probant Filium esse Patri consubstantialem ex eo quod a Patre generatur ex ipsius substantia. Ita, inter alios, S. Augustinus : " Dicitur enim ad ahquid, sicut Pater ad FiHum, et FiUus ad Patrem, quod non accidens : quia et ille semper Pater, et ille semper FiUus... Quamobrem, quamvis diversum sit Patrem esse et FiUum esse, non est tamen diversa substantia : quia hoc non secundum substantiam dicuntur, sed secundufn relativum; quod

tamen relativum non est accidens, quia non est mutabile^ ".

552. Corollarium de Filio. Verhum seu Filius procedit a Patre per generationem intelle^ualem seu ab intelle^u Patris. Theologice certum est contra Durandum qui contendebat Filium procedere a natura Patris prseintelledla intelleclui et voluntati.

Hsec conclusio theologica infertur : a) ex locis Scripturce et Traditionis ubi Filius vocatur Verbum et Sapientia Patris; b) ex natura divina, quae est in summo intelligibilitatis gradu : supposito enim quod in Deo sit generatio (ut constat ex revelatione), haec necessario est per modum intelle6lus; nam processio intelligibilis est assiniilativa^ seu de se inducens terminum quam simillimum suo principio, et exinde prae se fert verae generationis indolem^

Exinde etiam apparet Verbum esse Patri consubstantiale. Etenim conceptio intelligibilis non est diversa a principio a quo procedit; imo quanto perfedlior est haec conceptio, tanto magis intima inteHigenti. Unde cum intelligere divinum sit quam perfe6tissimum, necesse est quod V^erbum divinum sit perfecSle unum cum principio a quo procedit 3.

II. De processione Spiritus San£li,

Errores. Spiritum sancflum procedere a Patre negarunt Eunomiani ^. Macedoniani (\vl\ statim damnati sunt et omnino profligati a Concil. Consiantinop. (381). VosX^di Tkeodoretus (434), MonothetitcBy IconoclastcB (VIII saec), Photius (IX saec), Michael Ccerularius (XI ssec), quibus adhuc adhaerent Graeci schismatici, impugnarunt processionem Spiritus San6li a Filio. Contra quos, primum in Hispania, deinde in GaUia et Germania, particula Filioque Symbolo Nicaeno addita fuit, et auctoritate Romanorum Pontificum recepta et approbata.

553. Thesis : Spiritus S. non solum a Patre, sedetia?n a Filio vere procedit^ tanquam ab uno principio et unica spiratione. De fide est ex C. Lugdun. //(1274) : " Fatemur quod Spiritus SanHus aeternaliter exPatre et Filio^ non tanquam ex duobus principiis, sed tanquam ex uno principio^ non duabus spirationibus, sed unicd spiratione

procedit ". Quae ultima verba addita sunt ad solvendam difficultatem Graecorum quorumdam, qui ideo formulam ex Patre Filioque rejiciebant quia falso puta^ant ita statui duo principia Spiritus Sandli. Sensus igitur thesis est rion dari duplicem vim spirativam, sed unam tantum, quae Patri Filioque communis est : m principiando enim Spiritum Sandlum, Pater et Filius non sibi mutuo opponuntur.

Probatur : i° Script. Spiritum Sandlum a Patre procedere disertis verbis exprimitur et frequentibus^ Remanet igitur copiosius probandum, adversus repugnantes, Spiritum San6lum etiam a Filio procedere :

In pluribus Scripturae locis^ Spiritus : a) vocatur Spiritus Filii^ vel Spiritus Christi Jesu : *' Misit Deus Spiritum Filii sui.,,^ " " Non permisit eos Spiritus /esu ^ ". b) dicitur missus a Filio sicut a Patre 4 : << Si abiero, inquit Christus, mittam eum ad vos... " " Cum venerit Paracletus, quem ego mittam vobis a Patre "; c) Spiritus dicitur aliquid accipere a Filio 5 : " IUe me clarificabit, quia de meo accipiet et annuntiabit vobis. Omnia quaecumque habet Pater mea sunt; propterea dixi : quia de meo accipiet, et annuntiabit vobis ".

Atqui Spiritus non potest dici Spiritus Filii, missus a Filio, ahquid a FiHo accipere nisi quia originem habet ab Eo; nam persona divina nihil accidentale ab alia accipere potest.

2° Tradit. A) ex Patribus; cum adversarii concedant thesim nostram diserte a Patribus latinis edoceri, satis erit Graecorum testimonia referre.

Ita S. Athanasius scribit^ : ' Qualem scimus proprietatem esse Filii ad Patrem, eamdem ad Filium habere Spiritum San6\um comperiemus''; et aUbi^ Filiumvocat ' fontem Spiritus Sandli "; — S. Gregorius Nyssenus^ rem comparatione exphcat : Pater, Filius et Spiritus sunt veluti tria luminaria, quorum secundum accenditur a primo, tertium autem a secundo ; — magis diserte S. Cyrillus Alex. ^: "Cum igitur Spiritus S. in nobis inhabitans conformes nos Deo reddat, proce-

9 Thesaurus, assert. 34, P. G., LXXV, 585 — Notandum est tamen graecam vocem 7rp6ei<rt, quae latine redditur procedat^ litteraliter significare oratur; unde Graeci imaginati sunt Spiritum principallter procedere (eK7ropevecr0at) a Patre, et sccundario oriri (TrpoteVat) a Filio.

dat vero is ex Patre et FiliOy manifestum est ex divina essentia eum esse essentialiter, in ipsa et ex ipsa procedentem, sicut halitus ex humano ore prodiens, etsi humile et non dignum tanta re sit hoc exempkim '\

Plerique Grseci eamdem do6lrinam alio modo exponunt, dicentes Spiritum San6lum procede^^e ex Patre per Fitium, Quae loquendi ratio ansam praebuit Photianis doclrinam cathoHcam calumniandi, et ita contra eos genuine expHcatur a Concil, Fiorent.^ Graecis approbantibus : *' Id quod sancti Do6\ores et Patres dicunt, ex Patre per FiHum procedere Spiritum S., ad hanc inteUigentiam tendit, ut per hoc significetur FiHum quoque esse, secundum Graecos quidem, causam, secundum Latinos vero principium subsistentiae Spiritus S., sicut et Patrem. Et quoniam omnia quae Patris sunt, Pater ipse unigenito FiHo suo gignendo dedit, praeter esse Patrem, hoc ipsum quod Spiritus S. procedit ex FiHo, ipse FiHus a Patre aeternaHter habet, a quo etiam aeternaHter genitus est^ ^\

B) Ex synodis et Conciliis : a) Ante schisma Grcecorum habitis. Saec. V°, in fidei professione quam Africani episcopi Hunnerico regi tradiderunt, legebatur : ** Ingenitum Patrem et de Patre genitum FiUum, et de Patre . et Filio procedentem Spiritum S. unius credimus esse substantiae '\ — Synodus Alexandrina S. CyrilU epistolam approbavit, in qua dicebatur Spiritum " a FiHo atque a Deo Patre procedere " ] quae epistola laudata fuit a Concil. Ephes.^ Chaicedon, et Constantinop. II, b) Post schisma habitis : ex Lateranensi IV (12 15), cui multi Orientales Episcopi et Abbates interfuerunt^ : " Pater a nuUo, FiUus autem a solo Patre, ac Spiritus S. pariter ab utroque "; Lugdunensi II ]d.m diidXo) Florentino^ ubi, cum Graecorum consensu, definitum est quod : " Spiritus S. ex Patre et Fiiio aeternaUter est, et essentiam suam, suumque esse subsistens habet ex Patre simul et FiUo, et ex utroque cefernaliter tanquam ab uno principio et una spiratione procedit^ ^\

554. Corollaria de Spiritu sancto. t° Spiritus San^us a Patre Filioque procedit per voluntatis modum, a) Hoc communiter Patres et Theologi deducunt e variis no?ninibus et op^erationibus' <\x?q Spiritui S. in Scriptura tribuuntur, ex eo nempe quod dicitur amor^ caritas^ do^iutn eique adscribuntur opera san^ificationis : quae omnia ad voluntatem spe6lant.

b) Idem suadet ratio theologica. Nam in intelle6liiali natura invenitur a6lio intelle6tus et a6lio voluntatis : voluntas enim sequitur intelle6tum. Unde si in Deo, qui est naturae maxime immaterialis et intelle6lualis, adest processio secundum intelle^tum, nil mirum, sed potius est omnino consentaneum quod adsit et secunda processio secundum voluntatem. Licet enim in Deo sit idem voluntas et intelle6lus, tamen, quia de ratione amoris est quod non procedat nisi a conceptione intelle6lus, in Deo ipso processio amoris est in ordine ad processionem Verbi et ita habet ordinis distin6lionem processio amoris a processione Verbi in divinis^

555- 2" Processio amoris in divinis non est generatio. a) Ita docet symb. Athanasianum : " Spiritus san6tus a Patre et Filio non fa6luS; nec creatus, nec genitus^ sed procedens ".

b) Ita docent Patres : '* Neque ingenitum dicimus Spiritum Sandtum : unum enim novimus ingenitum,... Eatrem Domini nostri Jesu Christi; neque genitum : unum enim esse unigenitum in fidei traditione didicimus^ '^; ^' Hoc enim Patri et Filio et Spiritui San6lo commune est, quod minime creati sunt, et divinitas. Hoc autem Fiiio et Spiritui San6lo quod uterque eorum ex Patre est. At vero Patris proprietas haec est, quod ingenitus sit; Filii, quod genitus; Spiritus san6li, quod procedat3'\ c) Confirmat ratio theologica. Haec est enim differentia inter intelle6lum et voluntatem quod intelle6tus habet operationem de se assimilativam, ciim tendat ad simiiitudinem rei, voluntas vero inclinetur e contra in rem ipsam.

Atqui Spiritus San6tus, procedens per modum voluntatis, non est similis suo principio vi originis seM non procedit in siinilitudifiem ; accipit quidem naturam divinam, sed non per generationem. Quomodo autern accipiat, nobis ignotum manet : unde dicitur tantum quod proce-

' Siim. iheoL, i* pars, q. 27, a. 3. * S. Rasilius, Epist. 125, n. 3, Journel, 917. 3S. Greg. Naz., Orationes, XXV, 16. — Vide Journel, n. -- Indic. Theolog.

dit^ sistendo in voce generica; sed ejus origo potest nominari Spiratio^ quia est processio Spiritus, addit S. Thomas^,

556. 3^ Nulla alia processio est in divinis nisi Verbi et Amoris : nulla enim alia in Scriptura aut Traditione commeraoratur.

Quod aliunde ex jam diiflis eruitur : a) quia sunt tantum tres personae divinae, et exinde duo tantum procedentes : repugnat enim tres procedere quia in hoc casu vel procederent ab invicem, vel unus procederet a semetipso : quae repugnant; b) quia in natura mere intelle6luali,non concipi possunt pvocessiones nisi secundum intelledlum et voluntatem, in naturi autem intelledluali et divin^,quse est infinite perfe(Sla,una tantum concipi potest processio intelligentias,una processio voluntatis: intelligere enim successive et per discursum,est indignumDeo, et intelle61:ionis simplicissimam unitatem sequitur unitas simplicissima voluntatis; c) objicitur quidem processionem fieri posse secundum potentiam et bonitatem; sed immerito : nam potentia est principium agendi in aliud, bonitas pertinet ad essentiam non ad operationem : unde nequeunt concipi in Deo processiones secundum potentiam et bonitatem.

CoroUaria de tribus personis.

557« ^° Admittenda est divinarum personarum cirawiincessio^ Tieptxwp-ncri^, id est, mutua divinarum personarum in invicem coexistentia et cohabitatio, ita ut Pater sit in Filio, Filius in Patre, et uterque in Spiritu S., pariterque Spiritus in Patre et Filio. De fide est ex Florejitino'^ : " Propter hanc unitatem (naturae) Pater est totus in Filio, totus in Spiritu S. : Filius totus est in Patre, totus in Spiritu S.; Spiritus totus est in Patre, totus in Filio ".

Quae do(5lrina direHe asseritur in Scriptura pro Patre et Filio3 : " Non creditis quia ego in Patre et Pater in me est? " Idem implicite docet Paulus quoad Spiritum S. dum tradit Eum in Deo esse, sicut spiritus hominis in homine est^.

Haec autem circumincessio oritur : a) e personarum consubstantialitatej nam, ut redle ait S, Thomas^y '* secundum esse?itiam Pater est in Fiiio et Filius in Patre, quia Pater est sua essentia, et communicat eam Filio, non per aliquam

I I* p., q. 27, a. 4. — « Den^ing., n. 704 (598). ^Joan., XIV, 10; cfr. X, 30, 38. — 4/ Cor., II. lo-n. 5 Sum. theol.lx, q. 42, a 5.

suam transmutationem. Unde sequitur quod, cum essentia Patris sit in Filio, in Filio sit Pater ". b) E personarum ori- ^ine : cum enim Filius et Spiritus sint termini operaiionum i7n7nanentiiim^ necessario manent in principio unde procedunt. c) Ex earum relationibus : manifestum est enim quod *^ unum oppositorum relative est in altero secundum intelle6lum ' " (seu logice).

558. 2° Tres divince personce sunt perfe^e cocequales, De fide est ex Symbol, Athanasiano, ** Et in hac Trinitate nihil prius aut posterius, nihil majus aut minus, sed totae tres personae cocRternce sibi sunt et cocequales,,^ ^qualis gloria^ coceterna majestas ".

Sequitur ex dicflis. Nam singulas personae sunt vere Deus, seu totam possident naturam divinam.

Imo, teste Augustino'^^ unaquasque persona divina tantam habet perfedlionem quantam habent omnes simul : ** Tantus est solus Pater, vel solus FiHus, vel solus Spiritus S. quantus est simul Pater, Fihus et Spiritus Sandlus ^\ Etenim unaquaeque persona est tota deitas, et tres personse simul sumptas nil ahud sunt quam ipsa deitas.

Singulas igitur personas et tota Trinitas sunt aeque adorandae et eodem cultu prosequendae.

559* 3° ^^ ^^^ operatio ad extra tribus personis cofnmunis est.

Etenim divinae personas ad extra agunt omnipotentid quae una est, juxta hasc verba Symb. Athanasiani : *' Omnipotens Pater, omnipotens Fihus, omnipotens Spiritus san^ftus : et tamen non tres Omnipotentes, sed utius Omnipotens ''. Atqui, ubi est unum principium formale operationis, est una operatio. Ahunde in agendo ad extra divinae Personae non ad invicem relative opponuntur.

§ III. De missionibus divinis.

Dicemus : 1° de missionibus in genere^ 2"" de missione invisibi/iy 3° de missione visibiii,

I. De missionibus in genere.

560. 1° Notio. A) Missio in genere in misso importat duphcem habitudinem : ad mittentem sciHcet et ad

terminum ad quem mittitur. Quoad mittentem, missus dicitur procedere^ et quidem vel secundum imperium, sicut dominus mittit servum, vel secundum consilium, ut consiliarius mittere dicitur regem ad bellandum, vel secundum originem, ut si dicatur quod flos emittitur ab arbore. In termino autem ad quem mittitur, missus aliquo modo esse incipit, vel quia prius ibi omnino non erat, vel quia incipit esse novo modo.