Nn. 445–518

445. Corollarium. Ex his omnibus ultimb deducamus pantheismum repugnare : ex Deo enim a6tu purissimo ac simplicissimo nihil emanare proprie potest ad extra; et in Deo ab aeterno et essentialiter quam perfedtissimo nulla evolutio potest inveniri.

Art. II. De attributis divinis.

446. Praenotanda : A) Attributa Dei sunt perfe6liones quse divinam essentiam consequi intelliguntur. Sub triphci respe6lu dividi possunt : a) in negativa^ quibus sciUcet imperfe6l:iones a Deo removentur, ut simplicitas, immensitas, etc; et affinnativa^ s>tVL positiva, quibus perfectiones de Deo praedicantur, v. g., sapientia, amor, etc; b) in absoluta^ quse Deo in seipso spe6tato conveniunt, ut simphcitas, aeternitas; et relativa^ quse relationem impli-

» Rxod,, III, 14. N° 672. — 7 cant inter ipsum aliaque entia, ut creatio, providentia, etc; c) in quiescentia^ quse exprimunt modum quo Deus est, ut infinitas, aeternitas; et afluosa^ quae ejus modum operandi declarant.

447. B) Quaeri potest quomodo attributa divina tum ab essentia tum inter se distinguantur.

Jamvero Gilbertus Porretanus (1070-1154), Pi6laviensis episcopus. tenuit attributa divina realiter ab essentia et inter se distingui, proptereaque a Concil. /?^;;/^;/j"/(ii48)damnatus fuit; in eumdem errorem incidit Abbas Joachim (saec. XII), in C. Laieranensi IV damnatus. Insuper Scotistce docuerunt divina attributa ab essentia et inter se distingui /c>r;;/<^//ter \ Contra quos : — a) Certum est attributa divina nec ab essentia nec i^iter se realiter differre, Nam : i) in Sacris Litteris essentia divina et attributa de se invicem praedicantur in abstracto : " Ego Sapientia habito in consilio ^; Deus lux est... Deus caritas est 3; Ego sum via, veritas et vita * "; atqui si esset distin6lio realis inter essentiam et attributa divina, non possent de se invicem praedicari, seu identificari; 2) B. Eugenius LII^ in Conc. Rejnensi^ errorem Gilberti his verbis damnavit^ : " Credimus et confitemur simplicern naturam divinitatis esse Deum, nec aliquo sensu catholico posse negari quin Divinitas sit Deus^ et Deus divinitas ".

b) Conimuniter tenetur divina attributa ab essentia et inter se virtualiter distingui, Nam in Scripturis Deus

^ Distin(5tio reaiis ea est quae existit inter unam rem et aiiam; dividitur in reaiem majorem, quse viget inter substantiam et substantiam, vel inter substantiam et accidens, aut inter accidentia ejusdem substantiae, et reaiem minorem, quas existit inter rem et modum ejus, v. g., inter lineam et ejusdem lineae curvitatem. Distinc5lio iogica ea est quae existit inter varios conceptus ejusdem rei; si fundamentum sit in ipsa re ad illos diversos conceptus distinguendos, distindtio erit viriuaiis, seu raiionis ratiociT^aicB; \i7i, v. g., anima humana, licet tina reaiiter. virivaliter triplex dici potest, cum revera sit simul rationalis, sensitiva et vegetativa; si vero nullum sit fundamentum in re, distindlio est mere io^ica, seu rationis raiiocinaniis, qualis, v. g., existit inter hominem et animal rationale : nam a parie rei nuUa differentia existit inter hominem et anirna! rationale. Haec communiter admittuntur; sed Scotus aham praeterea distinc51:ionem excogitavit quam vocat formaiem ex naturd rei, quasi mediam inter distindlionem realem et distin(5\ionem rationis : ita, juxta illum haecceitas (principium individuationis) distinguituramaterid, forma et composito sicut "aiiqua entitas positiva ", " uldma reahtas entis". Cf. Gonzalez, Historia de lafiiosofia, t. II, p. 266-267.

exhibetur ut ornatus attributis diversis, imo et quasi oppositis : dicitur enim justus et misericors, parcens et puniens % etc. Quod non explicatur nisi per quamdam distindlionem. Ea autem distin6lio non est realis, ut modo probatum est; nec nominaliSy ut voluerunt Ockamus et Gregorius Arif^iinensis, cum nomina divina prae se ferant rationes diversas et exinde immerito reputentur synonyma; manet ut sit rationis ratiocinatce seu virtualis^ seu per rationem nostram indu6la cum fundamento in re : divina enim natura, propter suam infinitatem, aequivalet omnibus perfe6lionibus quae in creaturis divisim reperiuntur ^

Scotistae quidem admittunt inter essentiam divinam et attributa distJn6lionem, quam wocdLnt formalem ex naturd rei^ quae neque realis est neque solius rationis : sed si res attente consideratur, satis patet illam distin6lionem nihil aliud esse nisi eam quae virtualis dicitur.

§ I. De attributis Dei negativis.

Quinque numerari possunt : simplicitas, immutabilitas^ ceternitaSy immensitas, inftnitas^ quibus a E)eo removentur imperfe6liones compositionis^ mutationis, temporis^ mensurationisy et limitationis, Prae oculis autem habendum est haec attributa, etsi negativis verbis expressa, perfe6liones omnino positivas revera exprimere.

I. De Simplicitate Dei.

448. 1° Notio. Simplicitas compositioni opponitur. Tres sunt autem species compositionis, physica^ metaphysica et logica^ proindeque tres species simplicitatis : sim- ^Y\c.i2iS physica, eam compositionem excludens^ quse ex partibus quantitativis realiter distin^tis oritur, ut in lapide ex variis moleculis constituto; ^netaphysica^ eam compositionem rerum sive materiahum sive immaterialium excludens, quae resultat ex reali distin6lione potentiae et a6li^s, substantiae et accidentium, essentiae et existentiae; logica, eam compositionem excludens quse oritur, v. g., ex genere proximo et difierentia specifica.

2° Errores. Pagani putarunt Deum esse universalem mundi animam ubique ditfusam; anthropomorphitce (saec. IV)

humanam figuram Deo affinxerunt; Gilbertus Porretanus realem distincftionem inter essentiam et attributa divina docuit, XY^cnon Joachz?n Abbas inter essentiam divinam et personas realem distindlionem posuisse videtur.

449. 3° Thesis : Deus est substantia omnino simplex et a quacumque compositione immunis, De fide est ex Vaticano : '* Qui cum sit una, singularis, simplex onmino et incommutabilis substantia spiritualis ".

A) Script. in qua Deus exhibetur ut : a) incorporeus qui imaginibus reproesentari non possit : " Cui ergo similem fecistis Deum? Aut quam imaginem ponetis ei?' " " Genus ergo cum simus Dei, non debemus aestimare auro, aut argento, aut lapidi, sculpturee artis et cogitationis hominis^ Divinum esse simile^ "; b) mere spiritualis : " Spiritus est Deus, et eos qui adorant eum, in spiritu et veritate oportet adorare^ "; c) ita simplex et spiritualis est, ut in eo non sit compositio ex essentia et attributis; creaturae quidem habere dicuntur vitam, sapientiam, sed Deus est ipsa sapientia^ ipsa vita^ ipsa veritas^ ipsa lux^ ipsa caritas^, Quod sic contrahit S. Augusti?i2is : *' Ideo simplex dicitur Deus, quoniam quod habet, hoc est^ ".

450. B) Rat.^ In Deo : a) nulla est compositio physica : nam physica compositio reperitur in materia, vel corporibus, vel componentibus ; atqui Deus non est materiay cum haec sit pura potentia^ dum Deus est a6lus purus; nec corpus^ cum hoc pariter includat potentiam, v. g., propter suam divisibilitatem ; nec pars compositi^ v. g., anima inundi, nam Deus est caicsa efficiens omnium rerum (n. 432) : porro causa efficiens non potest esse simul causa formalis intrinseca sui effectus.

b) Nulla compositio metaphysica : i) sive anCis et potentice; nam Deus est a6lus purus sine admixtione uUius defe6lus et potentiae; 2) sive substantice et accidentiuni : nam Deus est per essentiam omnimoda perfe6lio nec proinde particeps esse potest ulterioris perfeclionis per accidentia; 3) sive essentice et existentice : nam ubi existentia et essentia differunt, essentia comparatur ad existentiam si-

CLit potentia, in qua existentia recipitur; atqui in essentia divina nulla est potentialitas.

c) Nulla compositio logica; seu aliis verbis Deus nonest in aliquo genere^ neque direHe^ sicut species quse sub genere continentur; nam in iis quae sub aliquo genere continentur invenitur genus, quod est quredam potentia, et differentiaspecifica,quae est veluti a6tus, aliquid generi addens; atqui in Deo nec est nec etiani concipi potest compositio a6tus et potentiae, — neque indirefie, sicut principia quae ad aliquod genus reducuntur; nam principium, quod ad aliquod genus reducitur, non se extendit ultra illud, dum Deus transcendit omnia genera.

II. De Iinuiutabilitate Dei,

451. 1° Notio : Immiitabilitas mutationi opponitur; mutatio autem est transitus ab uno statu essendi ad alium, scilicet a potentia ad a(5lum. Do6trina catholica est Deum esse immutabile^n non solum quoad substantiam^ sed etiam quoad cognitionem et volitionem^ quatenus nil novi cognoscere aut decernere valet, cum omnia a tota aeternitate cognoverit et decreverit. Quod statuimus contra Stoicos^ Hegel et Renan^ qui contendunt ens perfe6lum non esse aftu^ sed in fieri^\ et Socinianos qui contendunt Deum esse mutabilem in suis decretis.

452. 2° Thesis : Deus est ojunino immutabilis. De lide est ex Vaticano : '* Qui cum sit incommutabilis substantia ". Probatur :

A) Script.: a) verbis, in quibus omnis mutati6 de Deo negatur : " Ego Dominus et non mutor^ "; " Apud quem non est transmutatio, nec vicissitudinis obumbratio^ ''; b) ex locis, ubi consilii mutatio denegatur : *' Pcenitudine non flenetur; neque enim homo est, ut agat paenitentiam4".

453. B) Rat.^ a) Omne quod mutatur, est in potentia ad statum qui acquiritur, et motu suo aliquid novi acquirit; atqui in Deo nulla est potentialitas, cum sit

^ RtNAN, Averrhois, Pr^f., p. VII.

a6lus purus, nulla possibilitas aliquid acquirendi, cum sit infinite perfe6tus ; ergo Deus non mutatur. b) Ens intelligens voluntatem suam non mutat, nisi motiva, antea ignota, ejus menti occurrant; atqui Deus, a tota aeternitate, omnia perfecSle unica intelle6lione cognoscit; ergo et una volitione immobili omnia decernit ^, etiam rerum mutationem. Licet enim immotus et immobiliter volens, Deus potest velle creaturarum vicissitudines. Hinc apparet orationem non esse inutilem : c(im enim Deus preces nostras ab seterno praevideat, eventus secundum petitiones nostras dirigere valet.

III. De Aiternitate Dei,

454. i^ Notio. ^ternum a) lato sensu sumiturtiHm pro longa duratione utrimque tamen terminata, tum pro duratione quae initium habuit, sed fine carebit : quo ultimo sensu justorum gaudia aeterna dicuntur; b) striBo aiitem sensu seternitas definitur a Boetio'^ : " interminabilis vitae tota simul et perfe6la possessio ".

Dicitur interminabilis^ quia nec principium nec finem hahtt; tota simut, quia sine successione seu vicissitudine durat : Deus enim vitam infinitam totaliter possidet in uno instanti, ita ut in divini essentia nihil praeteriti vel futuri sit, sed perpetuum prsesens; perfe6la possessio : eo ipso enim quod Deus uno perpetuo instanti vivit, tota sua vita simul fruitur, et exinde infinite perfedliiis ac si quasi guttatim duraret, etiam per infinita momenta et saecula.

455. 2° Thesis : Deus est stri^e et perfeHe ceternus. De fide est ex Vaticano : ** San6la CathoUca Apostolica Ecclesia credit et confitetur esse Deum... ceternum^ immensum... " Probatur :

A) Script.: a) " Ego sum a et w, principium et finis, dicit Dominus Deus, qui est et qui erat, et qui venturus est^ " : quibus verbis significatur Deum principio et fine carere; b) " Priusquam montes fierent aut formaretur terra et orbis, a sseculo et usque in saeculum tu es Deus...-* Tu autem idem ipse es^ et anni tui non defi-

^ S. Th., q. 19, a 7. —'' De Consol. pkilos., lib. V pr. 6. 3 Apoc, I, 8. — -t Ps. LXXXIX, 2.

quibus verbis declaratur aeternitatem Dei carere successione.

B) Rat,'' ^ternitas Dei ex ejus summa perfe6lione et immutabilitate necessario dimanat; nam quod est infinite perfe(:n;um, a6lus purus ac propterea immutabilis, nihil omnino acquirere aut amittere potest; porro aliquid acquireret incipiendo aut successive existendo, aliquid amitteret desinendo. Ergo Deus est perfedle ?eternus.

IV. De Immensitate Dei.

456. 1° Notio. Triplex immensitas in Deo distinguitur : siquidem ubique est : i) ratione scientice^ quatenus omnia cognoscit, 2) xditionepotentice^ quatenus in omnibus entibus*agit, 3) ratione suhstantice^ quatenus omnibus rebus substantialiter praesens est, non circuniscriptive^ modo corporum quorum variae partes variis loci partibus respondent; neque definitive, sicut Angeli, qui licet toti in qualibet^parte loci sint, in loco tamen continentur; sed modo quodam ineffabili, quatenus totus est ubique^ totus in omni loco^ et totus sine loco^ cdm in loco non contineatur. 4) Insuper Deus ex praecellenti perfedtione sua pr^esens esse valet omnibus rebus possibilibus.

Hanc Dei immensitatem impugnarunt : i) antiqui philosophi qui Deum in primo ccelo collocabant, quidam Calvinistce, ut Vorstius et Socinia?tiy juxta quos Deus per suam substantiam summo caslo insidet, et nonnisi poteniid terris prsesens est ; 2) nonnuUi Rationalisicc^ inter quos Haureau^ Remusat^ Cro7nbie qui dicunt Deum non esse ubique per suam substantiam.

457. 2° Thesis \ Deus est perfe^e immensus, rebusgue omnibus prcesens per scientia^n^ pote?ttiam et essentiam, De fide est ex Vaticano Deum esse immensum; modus autem quo praesens est, certo Scriptura ac ratione determinatur.

A) Script.: a) Deus omnibus prae.sens est cognitione : '* Non est ulla creatura invisibilis in conspedlu ejus : omnia autem nuda et aperta sunt oculis ejus^ "; b) potentia :

' Ps. CI, 1:6-28; cf. IJ Petr., III, 8; Joan., VIII, 58; / Tim., VI, 16, etc. 'Cf. S. Th., I, q. 10, a. 2; Coni, Gentil., . I, c. 15. 5 Hebr., IV, 13. .

'' Attingit a fine ad finem fortiter et disponit omnia suaviter... portans omnia verbo virtutis suae^"; c) essentia : *' Non longe est ab unoquoque nostrum; in ipso enim vivimus, et movemur, et sumus^''; nec tamen rebus creatis circumscribitur : *' Si caelum et caeli caelorum non te capiunt, quanto magis domus ista, quam 3edificavi?3 "

458. B) Ratione. Deus, utpote causa prima et universalissima .o\a\x^ fieri ^t esse^ in omnibus rebus agit ad eas producendas, conservandas et regendas; atqui non potest agere ubi non est;ergo Deus est inomnibus etiam per essentiam.

Neque hoc Pantheismo favet, ut quidam Rationalistae contendunt, nam substantia divina, licet ubique prsesens, est ab omnibus substantiis creatis realiter distincfta, nec proprie in eis continetur, sed potius eas continet, ut redle ait S. ThornasK

459. CoroIIarium. Divinae praesentiae consideratio est maxime virtutis incentiva, juxta illud : *^ Ambula coram me, et esto perfe6luss ^\ Siquidem a) a peccato removet : ideoenim peccamus quia Dei praesentiam non recordamur : ' Non est Deus in conspeilu ejus : inquinatae sunt viae illius in omni tempore^ "; b) fiduciam excitat : prope nos, intra nos est qui facit ut diligentibus se omnia cooperentur in bonum; c) gaudium affert^ sicut et Macchabaeis qui acriter decertabant, ' praesentia Dei magnifice deledlati 7 "; d) ad niajorem perfenionem\x\Q'\X.2X\ qui enim de Deo cogitat, quem san6litatis fontem esse noscit, melius intelligit se omnibus virtutibus ornatum esse debere, ut divinae majestati placeat : '' Estote ergo perfe6ti, sicut et Pater vester caelestis perfedlus est^ ".

V. De Infinitate Dei,

460. 1° Notio. Infinitum in genere est id quod limitibus caret. Duplex distingui potest : infinitum absolute^ seu in ratione entis, quod omnibus modis infinitum est; infinitum in certo genere^ quod continet omnem perfe6tionem

^ Sap., VIII, i: Hebr., I. 3. — ' Acl., XVII, 27. 3 // Parap., VI, 18. - * Sum. ikcol., I, q. 8, a. i, ad 2. 5 Genes., XVII, i. — 6 Ps. IX, 26. — 7 // Mac, XV, 27. 8 Matlh., V, 48.

DE NATURA ET ATTRIBUTIS DEI. :^0l possibilem in illo genere. Jamvero Deus est infmitus priori sensu, seu absoliite^ quippe qui toLam entis plenitudinem comple6iatur, et exinde omnes perfe6liones, sed diversimode. Distinguuntur enim perfe6liones duplicis generis : a) simplices^ quae nullam habent sibi adjun6lam imperfe6lionem., et quas melius est habere quam non habere, quales sunt sapientia, bonitas, justitia, etc; b) mixice seu secimdum quid^ quse aliquid habent imperfe6lionis, et majori perfe6lioni opponuntur, ut vis ratiocinandi, quae in homine perfe6tio est, sed in se multo imperfe6tior virtute res uno intuitu intelligendi. Porrb Deus possidet perfe6liones simplices formaliter^ i. e., secundum suum proprium conceptum (analogice tamen), perfe6liones autem^ mixtas eminenter^ i. e., non cum imperfe6tionibus, quas adjun6las habent, sed altiori modo.

461. 2° Thesis : Deus est ififinite perfeHus^ seu omnes perfeftiones possidet^ et quidem gradu infinito, De fide est ex Vaticano declarante Deum esse "intelle6tu ac voluntate oinnique perfe^ione infinitum ". Probatur :

A) Script, : a) ex verbis Dei ad Moysen jam pluries citatis : " Ego sum qui sum "; his enim verbis declaratur, juxta Patres ac theologos, Deum esse x6 esse simpliciter, seu plenitudinem entis habere ^; b) ex illis textibus, in quibus ita extollitur Dei magnitudo ut.nuUos limites habeat : " Magnus Dominus et laudabilis nimis et magnitudinis ejus non est finis^"; c) ex verbis quibus asseritur eum esse soiwn potentem, justum, aeternum : ** beatus et solus potens... qui solus habet immortalitatem 3 "; haec enim omnia ostendunt has perfe6tiones soli Deo competere per antonomasiam, seu gradu excellentissimo.

462. B) Ratione, a) IUud est infinitum simpliciter et absolute quod neque ab extrinseco neque ab intrinseco limitatur; atqui Deus non limitatur ab extrinseco, quia est prima causa absolute independens; neque ab intrinseco^ nam, utpote causa prima, nullam in se habet potentialitatem^ quae sane involveret respe6tum ad causam altiorem.

1 Qui vero dicunt his verbis diredle signincari Deum ut Causam totius entis, eamdem conclusionem deducere possunt : Deus enim non potest causare quidquid existit, nisi in se habeat plenitudinem entis.

b) Ceterum, ciim sit ipsum esse in aiftu, habet omnes omnino perfedliones et sine uUo defe<5lu aut limitatione ^

463. 3° Corollaria. Triplex praesertim frudlus, juxta Lessium^ ex.consideratione divinae infinitatis colligi potest : A) Primus est ut summa reverentia et humilitate cum Deo agamus : quo enim major princeps, eo majorem ei reverentiam exhibemus.

B) Secundus est ut Deum supra omnia amemus. Quo enim excellentius est aliquid, eo dignius amore.

C) Tertius frudlus est, ut cognoscamus Dei servitium esse quam nobilissimum : quo enim princeps aliquis est major, eo nobilius est ei faraulari.

II- De attributis Dei positivis.

Quinque prsecipua numerari possunt : sapientia^ pote7itia^ sannitas^ bonitas et justitia.

I. De Sapientid Dei,

464. 1° Notio. Sapientia divina est summus amor ordinis,quo fit ut Deus fines intendat naturae suae perfe6lioni respondentes, eosdemque assequatur per media optima. Sapientia igitur supponit scientiavi^ quae perfe6le cognoscit quid sit bonum et quae sint optima ad finem assequendum media; supponit voluntatem, quce fertur in bonum, necnon potentiam^ ciim in rebus agendis versetur.

465. 2° Ttiesis : Deus est infi?iite sapiefis in omnibus viis suis et operibus. Certum est.

A) Script. In sacris Litteris saepe dicitur Deum omnia in sapientia fecisse, imo ejus sapientiam esse infinitam : " Quam magnificata sunt opera tua, Domine! Omnia in sapientid fecisti... et sapientice ejus non est numerus... ^ O altitudo sapientice et scientiae Dei!3"

466. B) Ratione. a) Pulcherrimus ordo et optima mediorum ad finem adaptatio quae cernuntur in mundo

1 S. Th., I, q. 4, a. 2; cf. q. 7, a. 1-2; C. Gent., I. I, c. 43. « Ps. C[[T, 24; CXLVI, 5. Cf. Prov., Ul, 10 sq.; Sap., VII-VIII; Eccii., XXIV. l Rom., XI, 33.

sapientem ordinatorem produnt, sicut domus bene exstru6la sapientem archite6lum demonslrat. b) Praeterea ibi perfedla sapientia est, ubi intelligentia summa est, cum optima voluntate et virtute operandi conjundla; atqui haec tria in Deo invenire est, ex infra dicendis.

467. 3° CoroUaria. A) Si non intelligimus cur et quomodo Deus haec vel illa agat aut permittat, hoc tribuendum est infirmitati mentis nostrse, quae secreta Dei scrutari non valet, nec operum ejus universalitatem comple(5li.

B) In rebus adversis, aut si videmus impiis omnia prospere cedere, non conqueramur : Deus enim sapientissime omnia disponit; quidquid decernit, vel permittit, eo tendit ut peccata castiget, vel nos ad bonum excitet.

II. De Potentia Dei.

468. 1° Notio. Potentia acliva est principitim ad aliquid producendum; potentia /^^^/V^ est principium ad aliquid recipiendum. Nulla est in Deo potentia passiva, quippe quae imperfedlionem involvat. Potentia autem a6liva vera est perfedlio, proindeque in Deo existit et quidem infinito gradu, quia operatio sequitur esse. Deus scilicet est omnipotens^ seu facere potest omnia possibiHa absolute, i. e., quidquid habet, vel habere potest rationem eniis, non autem quod contradidlionem involvit.

469. 2° ThesiS : Deus est omnipotens seu Jacere potest quidquid non est i?npossibile, De fide est tum ex variis Symbolis, tum ex Vaticano quod confitetur " unum esse Deum verum et vivum, Creatorem caeli et terrae, omnipotentem'\ Probatur :

A) Script, a) In V. Test. plusquam septuaginta loca numerantur in quibus Deus vocatur Shaddai^ id est, omnipotens, v. g. : " Ego Deus omnipotens ^ "; b) declaratur Deum omnia posse, ita ut nihil difficile aut impossibile sit apud eum, et nemo possit ejus voluntati resistere : " Omnia quaecumque voluit, Dominus fecit in caelo, et in terra, in mari et in omnibus abyssis'... Numquid Deo

quidquam est difficile^?... Non erit imposs bile apud Deum omne verbum ^ "

470. B) Raiione, Tantiim ac taliter aliquod ens agere valeL quant^m et qualiter est : operatio enim sequiiur esse;2XQ^\ Deus est essentialiter ipsum esse infinitum; ergo potest agere quidquid liabet rationem entis, seu est omnipotens.

471. 3° CoroUaria. A) Potentia Dei infinita est tum ratione sui, ciam sit ipsa essentia divina; tum ratione a^ionis et modi agendi^ cum sit plane independens, nullo egeat instrumento, nulla praejacente materia, statimque uno verbo omnia producere valeat : '^ Ipse dixit, et fadla sunt, ipse mandavit et creata sunt 3 "; tum ratione ol)jcfli^ quia alia perfedlioraque sine fine producere potest, cum esse divinum sit in infinitum participabile.

472. B) Ex consideratione divinse potentise duo potissimum nascuntur affe6lus : a) hu7nilis Deo subfnissio tanquam habenti in nos summum jus et summam potestatem : " Humiliamini sub potenti manu Dei, ut vos exaltet in tempore visitationis 4 "; 5) fiducia in Deuni : si enim Omnipotens nobis assistit, cur timeamus? Nihil enim nobis inferri potest mali nisi ipse annuerit; non annuet autem nisi id nobis ad vitam seternam conferat : " DiUgentibus Deum omnia cooperantur in bonum 5 '\

III. De Dei SanSlitate,

473. 1° Notio. Sanditas, quas saepe justitia in S. Litteris nuncupatur, est immunitas ab omni malo morali, et conformitas cum suprema regula morum. Cum autem Deus ipse sibi sit lex, sandlitas divina bene dicitur immutabiiis voluntas cum perfe6lionibus suis consentanee agendi.

474. 2° Thesis : Deus est infinite et substantialiter sanhus. Certum est.

A) Script. a) Deus ab omni ?nalo morali immunis prsedicatur : ^* Deus fidehs, et absque ulla iniquitate justus et

I Gen., XVIII, 14. — « Luc, I, 37. — 3 Ps. XXXII, 9. * / Petr., V, 6. — 5 Rom., VIU. 28.

re6lus ^ ''; " Mundi sunt oculi tui, ne videas (cum approbatione) maluni : et respicere ad iniquitatem non poteris^". b) Ejus sandlitatem imitari jubemur : " San6li estote, quia ego sandlus sum3"... " Et ipsi in omni conversatione san6li sitis : quoniam scriptum est : san6ti eritis, quoniam ego san6lus sum 4 ".

475. B) Ratione, San6litas consistit in conjun6lione cum Bono per affe6tum, et conformitate voluntatis cum suprema regula morum; atqui Deus, cognitione, voluntate et essentia, cum Supremo Bono identificatur, et aliunde ejus voluntas deficere non potest a regula morum, quae ab ipsa divina voluntate non distinguitur; ergo Deus est essentialiter san6lus.

IV. De Dei Bonitate et Misericordid.

476. 1° Notio. De bonitate Dei naturali jam egimus ubi de infinita ejus perfe6lione, de bonitate morali ubi de san6titate; dicendum igitur superest de bonitate ejus relativa^ quse idem est ac amor Dei erga creaturas : nam in quantum eas diligit, in tantum eis bona vult et confert.

Haec divina bonitas varia accipit nomina : dicitur benevolentia, quatenus in affe6lu voluntatis consistit, beneficentia^ dum fadtis sese manifestat, ^ratia^ cum creaturis non merentibus bona supernaturalia dispensat, liberalitas^ cum copiose beneficia largitur, misericordia^ quando miseris succurrit, patientia seu longanimitaSy cum malos punire retardat, clemefitia seu magnanimitas^ quando peccata condonat poenasque remittit.

477- 2° Thesis : Deus est infinite bo7ius et misericors. Certum est.

A) Script, a) Modo generali Deus dicitur omnes creaturas diligere, omnibusque bona largiri : ** Diligis omnia quse sunt, et nihil odisti eorum quae fecisti...^ "; " Oculi omnium in te sperant, Domine; et tu das escam illorum in tempore opportuno : aperis tu manum tuam, et imples omne animal benedi6lione^ ". b) Exhibetur ut pater optimus, qui nos tanquam fihos carissimos diligit :

' Deut., XXXII, 4. — =* Habac, I, 13. — 3 Levit., XI, 44. 4 / Petr., I, 15. — 5 Sap., XI, 25. — ^ Ps. CXLIV, 15-16

" Numquid non ipse est pater tuus, qui possedit te, et fecit, et creavit te?^" c) Saepe etiam vocatur misericors^ clonens^ patiens, longanimis^ et innumera misericordise exempla in S. Litteris referuntur : *' Quomodo miseretur pater filiorum, misertus est Dominus timentibus se; Domine Deus, misericors et clemens, patiens et multae miserationis...^ ". d) Idem constat ex parabola boni Pastoris amissam ovem quaerentis, eamque humeris suis impositam ad ovile reportantis; ex ratione agendi Christi cum muliere samaritana'^^ Magdalena^^ Zachceo^^ latrone in cruce^, etc; sed prsesertim ex eo quod Deus " proprio filio suo non pepercit, sed pro nobis tradidit illum^ ".

478. B) Rat, conven. a) Deus est summum Bonum; atqui bonum est sui diifusivum, seu naturaliter tendit ad communicationem sui; ergo Deus naturahter ad suas perfe6liones aliis communicandas tendit. b) Quoad misericordiam, Deo tribuenda est secundum effe^um, non autem secundum passionis affedlum : tristari quidem de miseria alterius Ei non competit, quia est impassibilis, sed hanc miseriam tollere Ei convenit, quia bonus est ^.

479. 3° Coroll. a) Nihil est quod nos magis ad amorem Dei soUicitet quam consideratio divinae bonitatis : " sic nos amantem quis non redamaret? "

b) Ex eadem consideratione fiducia excitatur; quis enim fiducialiter ad Deum accedere formidabit, dum divinam hberah'tatem et misericordiam recordatur, praesertim vero parabolam fiUi prodigi?

« Ps. CII, 13; Rxod., XXXIV, 6; Ps. CXXIX, 7; Sap., TX, 24. Cf. Ps. CII et CXXV ex integro; Isa., LV, 7; Ezech., XXXIII, 11; Joel, II, 12-13; Mati., V, 45; Luc, V, 31; Rom., II, 4; // Petr., III, 9; // Cor., I, 3, etc.

7 Rom., VIII, 32. — Quae quidem omnia sic optime contrahit Contenson, Theolog. mer?tis et cordis, 1. I, dis. 3, c. 2., spec. 3 : " Deus autem bona sua non parce sed effusissime emittit : nam quod magnum est, omnibus beneficia donat; quod majus est, donat indignis; quod maximum est, donat ingraiis; quod maximo majus, donat invitis; quod divinum est, post dona sua dat seipsum, dat Filium suum, dat osculum cordis sui, qui est Spiritus S. : ire ulterius non potest divina misericordia, nisi aliquid quaeramus post omnia ".

fifi NAtUJlA ET ATTRIBUTIS DEI. 207 c) Bonitatem et misericordiam Dei imiiari etiam oportet : *' Diligite inimicos vestros, benefacite his qui oderunt vos, et orate pro persequentibus et calumniantibus vos, ut sitis filii Patris vestri qui in caelis est, qui solem suum oriri facit super bonos et malos' ".

Y. De Dei Justitid.

480. i^ Notio. Justitia stri^e sumpta- est virtus qui voluntas inclinatur ad reddendum unicuique suum. Duplex est : commutativa^ qua ad sequalitatem redditur alteri quod ei stri6te debetur pro accepto vel ablato, et diS" tributiva^ qua communitatis Redtor officia et onera, praemia vel poenas, pro meritis rependit. Justitia autem commutativa Deo non competit, quia nihil a nobis accipere potest quod jam non sit et quam maxime suum : " Quis prior dedit illi, et retribuetur ei?3''

481. 2° Thesis : Admittenda est in Deo justitia distributiva sive remuneratoria, sive vindicativa, Certum est.

A) Scriptura : a) modo generali declarat Deum justum esse : " Justus es, Domine, et redlum judicium tuum..."; ' Justus es, Domine, et omnia judicia tua justa sunt, et omnes viae tuse misericordia, et veritas, et judicium^ ". b) Affirmat modo speciali esse in Deo justitiam remuneratoriam : " In reliquo reposita est mihi corona justitise, quam reddet mihi Dominus in illa die justus judex^ "; simul et vindicativam : " Mihi vindidta : ego retribuam...7 ''

482. B) Rat, a) Voluntas divina, utpote sandlissima, essentialiter bonum amat malumque odio prosequitur; atqui in Deo amare est velle et facere bonum, odisse autem est subtrahere gratiam poenamque infligere; ergo Deus bonos remunerat malosque punit. b) Voluntas divina, utpote re6lissima, ordinem moralem efficaci sarictione servare debet, et ideo bonos prsemiis, malos poenis

» Justitia /ato sgnsu accepta est omnium virtutum complexus, et sic a sandlitate non distinguitur.

^oa CAPUT III, afficere. Deus tamen tam bonus est et pius ut virtutem sponte remuneret, vitium quasi coa6le coerceat.

483. 3° CoroU. Divinae justitias meditatio duos prsesertim effedtus producit : a) tinwrem Dei^ de quo dictum est : ^^ Initium sapientiae timor Domini^ "; hoc enim salutari timore a peccato deterremur, et ad paenitentiam excitamur: b) spem^ nam si in hac vita rebus adversis affligimur, certissime scimus passiones hujus temporis nihil aliud esse nisi totidem gradus quibus majorem gloriam consequi possumus^

CAPUT III. De operationibus divinis.

Dicemus de scientid^ quae ad intelledlum pertinet, de volitione^ quae ad voluntatem refertur, de providentid et prcedestinatione^ quae ad utrumque spedlant.

Art. I. De scientiA divina.

484. In Deo perfeBissima est scientia, Etenim in tantum ens cognoscitivum est, in quantum est immateriale; cognitio enim perficitur in quantum forma cogniti est in cognoscente; atqui quo immaterialior est aliqua substantia, eo facilius in seipsa recioere potest formam alterius rei; hinc plantae cognoscere nequeunt propter suam materialitatem, bruta jam cognoscunt quia eorum anima minus materiae immergitur, et intelledlus est entis universahter cognoscitivus, quia separatus est a materia. Intelledlus tamen creati, licet materiae corporalis expertes, sunt tamen omnes plus minusve potentialitati immixti. Sed Deus est in summo immaterialitatis et adlualitatis gradu; ergo est summe intelligens. Paulo fusius de ohje^o^ dotibus^ speciebus ac 7nedio scientiae divinae, edisserendum est

I. De obje£lo scientice divince.

485. Cognoscit Deus : A) seipsum : a) Deus enim, cCim sit in summo intelleilualitatis gradu, intelligit sine ulla omnino potentialitate, seu est aftus purus in ordine intelledlionis : unde in ipso intelledlus intelligens et res

DE OPKRATIONIBUS DIVINIS. 20^ intelleila et intelledlio sunt unum et idern : ergo Deus se quam intime intelligit. b) Ceterum objedum proportionatum et proprium intelledus divini est sane ipse Deus; tantum autem seipsum cognoscit quantum cognoscibilis est, ideoque seipsum perfedle comprehendit^

486. B) Alia a se. Etenim : a) Cum seipsum perfe6le cognoscat Deus, cognoscit perfefte virtutem suam; et *' cum virtus divina se extendat ad alia, eo quod ipsa est prima causa effe6liva omnium entium, necesse est quod Deus alia a se cognoscat^ "; b) ipsum esse Dei est ejus intelligere : ergo qu'cecumque prseexistunt in eo sicut in causa prima, sunt et ab eo ab seterno intelleda.

487. C) Omnia, etiam futura libera. Certum est. a) Script, i) Modo generali asseritur Dei scientiam esse universalem : " Cognovit Dominus omnem scientiam^ ". 2) Cognoscit 07?ines creaiurariim a^iones, imo et arcanas cogifationes : *^ Vidit omnes filios hominum... qui finxit singillatim corda eorum, qui intelhgit omnia opera eorum... omnia corda scrutatur Dominus, et universas mentium cogitationes intelligit... scrutans corda et renes Deus4 ". 3) Cognoscit omnia futicra sive necessaria sive libera : ^' Ecce, Domine, tu cognovisti omnia, novissima et antiqua^'; ^' intellexisti cogitationes meas de longe... et omnes vias meas praevidisti^ ^'; hinc de Christo dicitur : " Sciebat ab initio Jesus qui essent non credentes^ ". 4) Novit timm possibilia^ nam dicitur : " Vocat ea quce non sunt^ tanquam ea quae sunt"^ ".

b) Ratione, Deus enim cognoscere nequit perfefte seipsum et suas creaturas quin cognoscat simul omnia quae sunt in potentia sua vel creaturae; sed inter haec quaedam sunt contingentia nobis futura. Non ea vero cognoscit quatenus sunt in causis suis proximis seu creaturis, sed prout sunt in seipsis; et tamen ejus cognitio non est successiva, quia mensuratur aeternitate sicut et suum esse : seternitas autem tota simul existens ambit totum tempus ^.

5 Ps. CXXXVIII, 3-5. —^Joa?i., VI, 65; Rom., IV, 17. 7 Ro7n., IV, 17. — ^ n^ pars, q. 14, a. 13.

Hinc errarunt multi Gentiles, inter quos Cicero^ quidam haeretici ut Marcion et Sociniani^ et plerique hodierni Rationalistce futurorum praescientiam Deo denegantes, quo melius humanam libertatem salvarerit.

488. D) Deus infallibiliter cognoscit futura COnditionate libera, id est ea quce sub certd conditione futura essent^ sed non erunt prce conditionis defeHu. Ita communis et certa sententia. Probatur a) Scripturd : i) ex his Christi verbis : '* Si in Tyro et Sidone fadlse essent virtutes, quse fa6tae sunt in vobis, olim in cinere et cilicio paeniteotiam egissent^ "; 2) ex asseveratione qua Deus respondit Davidem tradendum esse Sauli a Ceihtis si in eorum civitate remaneret ^ b) Rat. Deus cognoscit quidquid est verum et habet rationem entis; atqui futura conditionata sunt in se ahquid verum; ergo Deus ea cognoscit, et c^m ejus scientia perfedla sit, ea non conjecturahter, sed infallibiliter prsenoscit.

489. E) Quoad difficultatem conciliandae praescientise divinsE cum libertate humana, ponderentur sequentes animadver- siones.

a) Tota difficultas est circa modum quo ambas veritates consistunt; jamvero ignorantia modi non tolht certitudinem fadli ; b) falleretur Deus, si adliones quas futuras esse hberas prasnoscit, hbere non peragerentur; c) scientia divina, utpote tota in punclo immutabih asternitatis cohedla, se habet ad futura omnia, sive necessaria, sive hbera, sicut visio nostra ad praesentia; sed visio nostra non tolht contingentiam eorum quas videntur, sicut memoria nostra non cogit fadla esse quas praeterierunt ^; d) quod Deus praevidet, infallibiliter quidem, id est certo eveniet, sed non semper necessario : necessitas enim sumitur ex ordine ad causas proximas, non ex ordine ad primam causam.

Ex (juibus inteUigi datur quomodo solvi possit haec trita objecflio : Deus prsevidit me vel salvum fore, vel damnandum; si prius, quidquid egerim, in tuto est salus mea; si posterius, quidquid fecerim, certa est damnatio mea. Minor siquidem hujus argumenti omnino falsa est; nam si Deus prasvidit me salvum fore, eo ipso praevidit me bene adlurum, pariter si praevidit me esse damnandum, praevidit etiam me male adlurum; proinde minor contradidlionem involvit. Ut vero hujus sophismatis vitium detegatur, contra arguentem sic retor-

I Maith., XI, 21. — 2 / Reg., XXIII, ii sq. 3S. AUGUSTINUS, De libcroarjbit., 1. III, c. 4.

queatur : Deus praevidit te futurum esse divitem vel non : si prius, quidquid feceris, dives eris; si posterius, frustra desudas, nam semper remanebis pauper; ergo otiosam vitam agere debes. Falsa est conclusio; ergo peccat argumentum.

II, De dotibus scientice divince,

490. Scientia Dei est non solum universalis, seu omnia omnino comprehendens (n. 485-488), sed etiam :

1° Una et simplicissima, quatenus miico aHu immutabiliter permanente Deus seipsum cognoscit, et in sua essentia essentias omnium, et qusecumque eis accidere possunt : nam in Deo idem est esse et intelligere : sed esse divinum est unum et simplex. Haec autem simplicitas compossibilis est cum pluralitate idearum : quod enim Deus intelligat plura objedla seu plures modos quibus sua essentia est participabilis, non officit simplicitati ipsius intelledlus divini.

2° Intuitiva, quatenus unico intuitu omnia plene perspicit, sine ullo discursu seu ratiocinio quo duplex imperfe6lio induceretur, successio scilicet et progressus in cognoscendo.

3° Independens, i. e., nulla re externa indigens a qua suas cognitiones emendicet, quippe qui sit omnium causa efficiens simul et exemplaris.

4° Infallibilis, cdm intelligere divinum sit ipse Deus, ac simul causa et mensura omnis rei et veritatis, et exinde repraesentatio essentialiter adaequata tum essentiae divinae, tiim omnium rerum creatarum.

491. Divinae scientiae consideratio piis solatiutn^ et impiis terrorem affert : a) novit enim Deus justorum vota, lacrymas, lu6lam adversus vitia, bona opera, omniaque et singula remunerabit; novit pariter quibus gratiis indigeamus : *'Scit Pater vester quia his omnibus indigetis^"; et si speramus in eum, non confundemur; b) sed videt pariter impiorum cogitationes etiam secretissimas, et secreta eorum deli6ta stridle puniet^

« III. De speciebus et medio scientice divince.

492. Quamvis scientia Dei sit simplicissima ex parte cognoscentis^ ex parte tamen cogniti divisionem admittit. Sic distinguitur : a) scientia speculativa^ quae res contemplatur, et scientia /r^^/V^^^, quse, quatenus cum voluntate conjungitur ^, est causa rerum : scientia enim Dei se habet ad res creatas sicut scientia artificis ad artificiata; b) scientia approbatioiiis^ quando adjundlum habet a6lum voluntatis compIac€?iticE, et scientia improbationis seu reprobationis^ quae adjun6lum habet a6tum displicentice seu aversionis. Sed in scholis potior est c) divisio^ quae desumitur ex medio in quo Deus perspicit res a se distincSlas. Medium autem in quo est id cujus cognitio ducit ad cognitionem alterius ^.

493- 1° Sub hoc respeiflu, Thomistoe duplicem scientiam distinguunt in Deo : a) scientiam simplicis i^ttelligentice^ qua Deus videt omnes essentias x^xwax possibiliiim in sua esseittia^ quse est omnis entis creabilis exemplar; b) scientiam visioniSy qua cognoscit omnia existentia sive sint prassentia, sive prasterita, sive futura, non praecise in sua essentia, sed in hbero decreto suas voluntatis, quatenus ab aeterno decrevit quaedam possibilia prae aliis producere in a(flum. Si autem quaeratur quomodo peccata praevideantur, respondent ea cognosci non in decreto approbativo, sed in d^cr^io per?nissivOy quatenus Deus ab aeterno decernit in tali vel tali casu justis de causis suspendere seu denegare aiixilium, quo vitaretur peccatum. Quoad futura conditionata^ dicunt ea cognosci in decretis subje6live absolutis et obje6live conditionatis; v. g., ab aeterno Deus vult quod Tyrii convertantur, si ipsis Evangelium praedicetur; decretum illud est absolutum subje6live *' volo Tyrios converti", sed conditionatum ex parte obje6li " posito quod ipsis Evangelium praedicetur ".

494. Qbjiciunt quidem Molinistae his decretis destrui libertatem. Respondent Thomistae : quidquid Deus ab aeterno decernit, certo quidem et infallibiHter evenit, non autem necessario^. Notetur insuper non esse de essentia causae

2 Unde distingui debet sedulo a 7nedlo quo : hoc enim est id quod concipitur ut integrans et perficiens principium elicitivum cognitionis seu intelledlum : medium quo in nobis est species intelligibilis, in Deo est ipsa essentia divina.

secund^e, etiani liberae, ut agat independenter a prima causa : omnis enim creatura penitus et undequaque a causa prima pendet quoad esse, ergo et quoad agere.

495. 2° Juxta Molinistas^ praster scientiam simplicis intelligentiae et visionis, alia admittenda est, circa futura conditionata, quae media vocatur, quia ejus obje(flum inter mere possibilia et absolute futura interjacet. Docent siquidem futura libera non in divinis decretis cognosci, sed in seipsis, in sua veritate obje6livd. Ex duabus enim propositionibus contradidloriis, v. g., ^^ si Petrus in his adjun6\is constituex^Xwx^ peccaret^\ ^. " si Petrus constitueretur in his adjunctis, non peccaret^\ una est determinate vera, et altera determinate falsa; atqui Deus cognoscere potest quidquid est determinate verum.

Reponunt Thorjtistce MoHnistas satis evidenter egredi quaestionem. Non quaeritur nu77i Deus cognoscat futura, sive absoluta, sive conditionata, sed in quo medio Deus haec cognoscat. Cui quaestioni direclius satisfit per argumentum sequens : Futura Hbera Deus cognoscit vel in seipsis, vel in voluntate creata, vel in essentia divina, vel in decretis suis. Atqui non cognpscit futura in seipsis, cum Deus suam scientiam non emendicet ab extrinseco; nec in voluntate creati, quae est de se indeterminata; nec in sua essentii quae res tantum exhibet ut possibiles et abstrahendo ab existentia. Restat igitur ut Deus futura omnia, sicut et omnia praeterita et omnia prassentia, cognoscat in decreto obje61:ive multipUci suae voluntatis. Ergo superflua est scientia media.

Art. IL De voluntate divinA.

496. Voluntatem esse in Deo ratio facile demonstrat; nam, ut re6le ait S, Thomas^ voluntas intelle6lum consequitur, proindeque in quolibet habente intelledlum est voluntas. Voluntas autem Dei nec ab essentia nec ab intelledlu realiter distinguitur, sed " sicut suum intelligere est suum esse, ita et suum esse est suum velle ". Dicemus de objetlo^ libertate et divisionibus divinae voluntatis.

I. De objeSlo divince voltintatis.

497. 1° Obje^um voluntatis divince bonum esse^ nemo est qui dubitet, ciim Deus, utpote essentialiter san6lus (n. 474), nonnisi bonum appetere valeat. Duplex autem objedlum divinae voluntatis distingui potest : primarium est ipsa divina essentia seu bonitas, secundarium sunt creaturae : essentia enim divina est summum bonum, dum creaturae non habent nisi bonum participatum; ergo Deus vult se primario, creaturas autem secundario. Quod sic breviter contrahit S, Thomas : " Sic igitur vult et se et alia : sed se ut finem, alia vero ut ad fincjn ^ '\

498. 2° Relate ad malum, hcec staiuenda sunt,

A) Deus malum physicum non intendit nisi per accidens, Id enim per accidens appetitur quod quis vult non ratione sui, sed ratione alterius quocum conjungitur; atqui Deus nullum malum vult ratione sui, ciim voluntas quae sequitur intelledlum essentialiter inerrantem, bono tantum inhaereat, sed cum majus bonum, sive physicum sive morale, ex aliquo malo physico sequi possit, nil impedit quin malum physicum per accidens veHt propter majus bonum.

499. B) Deus nialum morale non intendit^ sed solum permittit, De fide est ex Trident,'' : " Si quis dixerit... mala opera ita ut bona Deum operari, non permissive solum, sed etiam proprie et per se, adeo ut sit proprium opus ejus non minus proditio Judae quam vocatio Pauli, A. S. "

a) Scriptura enim diserte affirmat : i) Deum odisse et abominari peccatum : " Quoniam non Deus volens iniquitatem tu es, neque habitabit juxta te malignus... 3"; 2) Deum neminem tentare : " Nemo cum tentatur, dicat quoniam a Deo tentatur, Deus enim intentator malorum est : ipse autem neminem tentat ^ "; 3) imo Deum non posse ad iniquitatem respicere, sed eam aeternis suppliciis punire : " Mundi sunt oculi tui, ne videas malum, et respicere ad iniquitatem non poteris 5 "... " An nescitis quia iniqui regnum Dei non possidebunt ? ^ "

500. b) Peccata autem fieri permittente Deo^ constat ex eo quod nihil contingat nisi Deo volente vel permittente, qui est omnium Supremus Rector et Gubernator.

Si autem inquiritur cur Deus peccatum permittat, respondetur quia ex malo novit ehcere maxima bona.

' 1, q. 19, a. I. — 2 Trid., sess. VI, c. 6. — 3 Ps, V, 5, 7. 4 Jac, I, 13. — 5 Hab,, I, 13. — ^ / Cor., VI, 9.

Unde ait S. Augustimis ^ : " Neque Deus omnipotens uUo modo sineret mali aliquid esse in operibus suis, nisi usque adeo esset omnipotens et bonus, ut bene facerct etiam de malo". Praecipua vero bona quse ex malo eliciuntur sunt ostensio jus/ifice in puniendis peccatis, aut misericordice in eis condonandis, virtutum exercitium, V. g., patientice ex affli6tionibus irrogatis ab impiis, humilitatis ex proprii lapsds consideratione, etc.

II. De libertate divince voluntatis.

501- ^° Notio. Libertas, de qua agitur, est immunitas a necessitate tum externd tum interna^ et definiri potest potestas i^tter plura eligendi, Deum autem non esse liberum erga suam ipsius bonitatem ab omnibus conceditur : necessario enim seipsum vult et amat.

502. 2° Thesis : Deus liber est in omnibus operibus ad extra, De fide est, quoad creationem, ex Vaticano :

" Si quis... Deum dixerit non voluntate ab omni necessitate libera, sed tam necessario creasse, quam necessario amat seipsum, A. S. " Probatur :

A) Script. a) De operibus enim naturalibus dicitur : *' Omnia quaecumque voluit Dominus fecit in caelo, in terra, in mari et in omnibus abyssis ^,.." b) De operibus autem supernaturalibus : ** Haec omnia operatur unus atque idem Spiritus, dividens singulis prout vult^..." c) Deum autem non teneri optirnum eligere coUigitur praesertim ex eo quod Incarnatio, quae est Dei opus optimum, libere decreta fuerit, utinfra probabitur.

B) Rat. Voluntas divina, cuni a sapientia dirigatur, non necessario sed libere vult ea quae ei necessaria non sunt; atqui nihil eorum quse sunt extra Deum, ipsi necessarium est, ciim nihil ei perfe6lionis ex eis accrescat : ergo Deus alia a se vult libere^.

Ergo QxvTivexwxiX Abcetardus (11 16), Wicleffus (1375), Cal* w/f^j" (1536) qui docuerunt Deum facere non posse nisi ea quaefecit; Leibnitzius ^i.Optimistce^ qui contenderunt Deum esse liberum eo sensu quod possit creare vel non, sed, posito

quod creare velit, optimuni eligere teneri; praesertim vero RationalistcB^ ut CoicsiHy Saissety qui tenent creationem esse necessariam\

503. 3° Conciliatio libertatis cum iminutabilitate Dei. DifficLiltas in eo sita est quod, ex una parte, quidquid in Deo reperitur, immutabile et necessarium sit, et ex altera, adlus liber aliquo modo contingens esse debeat, ciim possit esse vel non esse. Duplex systema a theologis excogitatum est ad hanc difficultatem, quam fere insuperabilem esse fatemur, aliquo modo solvendam.

504.. A) Scotistcey cum paucis aliis, duplicem in Deo acSium admittunt, unum quidem essentialem et necessarium, quo seipsum vult et amat, aiterum vero accidentalem et liberum, quo creaturas vuh et diligit : quo padlo facile hbertatatem explicant. Ad salvandam vero immutabiHtatem, dicunt non quamhbet mutationem ab ea excludi, sed solum eam mutationem, qua Deus pejor vel mehor foret; jamvero a6lus hber, quo creaturas creat vel dihgit, eum nec pejorem nec mehorem facit. Quod systema communius rejicitur, quia in Deo modos accidentales supponit;quod ejus perfedlissimae simphcitati repugnat.

505. B) Thomistce autem, cum ahis theologis communiter, docent unicum esse adtum in Deo, qui, propter suam infinitam perfe6\ionem, potest esse simul necessarius et hber: necessarius, prout ad esse divinum terminatur; hber, prout ad creaturas terminatur. Sic optime salvatur Dei immutabihtas, ciim unus in eo sit a6lus. Quod autem libertas salva sit, minus facile ostenditur. Ad hoc autem utcumque evincendum, in hbero a6lu tria distinguuntur : subjedlum. volens, res vohta, et relatio inter utrumque; jamvero, ut ahqua res hbere producatur, sufficit ut relatio inter subje(fl:um et rem vohtam sit hbera ; atqui res ita se habet quando Deus vult creaturas : nam hcet adlus vohtionis, in Deo spedtatus, sit necessarius, relatio quam habet ad rem vohtam non est necessaria, cum res iha sit ex se contingens et possit existere vel non ^ — Ceterum duplex est perfe6\io et quidem utraque omnino digna Deo : seipsum diligere et vehe necessario, creata vero pro suo merito hbere vehe : unde nil impedit quin hae duas perfe61iones in Deo coalescant in unam ac transcendentalem perfedlionem, sicut unitas et Trinitas coalescunt in unum ac simphcissimum esse.

' " Deus, si causa est, creare potest, et si causa absoluta est, nonpotest non creare ". (CousiN, Introd. drHisi. de laPhilos., le^. 5.) ^Cf. BiLLUART, de Deo, disp. VII, a. 4.

III. De divisionibtts divincE voliintatis.

506. i^ Voluntas divina, virtualiter seu secundum nostrum concipiendi modum (n. 447), dividitur in voluntatem benepladti^ et voluntatem signi : prior est voluntas proprie di6la, seu interna volitio; posierior est solum externum divin^ voluntatis signum, quod per metaphoram voluntas dicitur. Quinque hujusmodi signa vulgo numerantur :

/ Prcecipit^ ei prohibet^ pen^iittit^ consulit^ iinplet''.

507. 2^ Voluntas beneplaciti dividitur in aniecede?item et consequentem; sed haec divisio non eodem modo declaratur a variis theologis :

A) Juxta Thojnisias^ voluntas dicitur antecedensy quatenus fertur in objecftum secundum se consideratum, et praecisum a circumstantiis; consequens^ quatenus fertur in objedlum veslitum omnibus suis circumstantiis; sic, v. g., judex aniecede?t' ter vult omnem hominem vivere, sed consequenier vuU homicidam suspendi; simiHter Deus considerans homines secundum se, vuU aniecedenier omnes salvare, considerans vero pluribus de causis expedire ut permittat aHquos voluntarie ac hbere in peccato remanere, consequenier vult quosdam propter peccata sua damnari^

B) Juxta Molinisias^ voluntas a7iiecedens illa est qua Deus, antecedenter ad absolutam praevisionem boni vel mah usus hbertatis, ahquid decernit facere ; voluntas consequens ea est qua Deus vuU ahquid, consequenter ad absolutam praevisionem boni vel mah usus hberi arbitrii^,

508. 3° Voluntas Dei est condiiionata^ si ejus exsecutio ab aliqua conditione pendet; absoluia^ si a nuha pendet conditione.

Quidquid autem Deus vuU simphciter, absolute et consequenter, semper impletur. Sed quod Deus vult antecedenter vel conditionate, aUquando non fit; v. g. : ** Mundare te volui^ et 7i07i es 7nundata... Quoties volui congregare filios tuos... et 7ioluisii^^\ Unde potest distingui voluntas Dei efficax vel iiicpjicax.

3 Cf. DK AUGUSTINIS, de Deo uno, pars IV, a. 6; Pesch, n. 321. * Ezech., XXIV, \i\Matt., XXill, 37.

Art. III. De Providentia Dei.

509. i^ NotlO. Providentia definiri solet : ordinatio rerum ad debitum finem, per media apta ad illu7Ji finem assequendum, Unde Providentia est formaliter acSus intelle6t<is, cujus e^. providere seu excogitare finem et media ad illum proportionata, sed supponit etiam a6lum voluntatis, quia importat intentionem finis et mediorum. Executio autem in tempore rerum ab seterno provisarum vocatur a S. Thoma gubernatio divi?ta '.

Existentiam divinae providentias impugn^runt Epicurcei^ qui Deum finxerunt otiosum nec de creaturis curantem; Stoici^ qui putarunt nobiliora non autem minuta ipsi curag esse; plerique Deistce seu Rationalistse, juxta quos mundus legibus naturalibus gubernatur sine ullo Dei interventu ; necnon Pessimistce^ ut Schopenhauer et Hartmann^ qui contendunt mundum, prout existit, esse absolute malum.

510. 2° Thesis : Deus omnium rerum curam habet^ easque ad deterjninatum fine^n dirigit, De fide est ex Vaticano : " Universa vero quas condidit, Deus providentia sua tuetur atque gubernat, attingens a fine usque ad finem fortiter, et disponens omnia suaviter ^ ". Probatur :

A) Script, quas declarat Deum : a) omnibus rebus providere : " Attingit a fine ad finem fortiter, et disponit omnia suaviter "... ** Non est alius Deus quam tu, cui cura est de omnibus3 "; \y) etiam minimis : ** Nonne duo passeres asse veneunt, et unus ex illis non cadet super terram sine Patre vestro?-*"; c) et iis qu^ /ortuita esse videntur : ** Sortes mittuntur in sinum, sed a Domino temperanturs "• d) speciatim tamen hominibus sive quoad temporalia, sive quoad spiritualia : " Ideo dico vobis, ne solliciti sitis animse vestrse quid manducetis, neque corpori vestro quid induamini... Scit enim Pater vester quia his omnibus indigetis. Quaerite ergo primum regnum Dei, et justitiam ejus, et haec omnia adjicientur vobis...^". e) Eadem providentia ad aHus liberos se extendit, quibus homines ad finem suum tendunt : " Sicut divisiones

aquarum, ita cor regis in manu Domini '". f) Eventus etiam a Deo diriguntur, et quidem ita ut ad eledlorum salutem conferant : " Vos cogitastis de me malum, sed Deus vertit illud in bonum... Omnia enim propter vos, ut gratia abundans per multos in gratiarum adlione abundet in gloriam Dei=^ ".

B) Ratiofie'^, Providentia enim duo importat : assignationem finis et mediorum ad finem assequendum; atqui haec duo supremo Numini conveniunt; c(im enim omne agens agat propter finem, Deus, varia entia creando, ad finem determinatum ea ordinavit; ciim volens finem, velit media, Deus media determinavit idonea ad finem attingendum, ita ut ipse creaturas ad suum finem dirigat, et de omnibus curam habeat.

511. 3° Solv. diffic. Difficultates desumuntur praesertim ex ?nalorum existentia in ordine tum physico tum morali; et ex incBquali, imo injusta, ut aiunt, bonorum distributione, Hsec vero divinse Providentiae non obstant.

A) Mala physica sic explicari possunt : a) Ordo physicus, utpote inferioi ordini morali, ei subordinari debet, proindeque mala physica per accidens intendi possunt a provisore universaU dummodo ad bonum universale et gloriam Dei conducant ; atqui res ita se habet ; nam, ut ait S, Thomas^^ '* si omnia mala impedirentur, multa bona deessent universo ".

b) Posito originali peccato, cujus existentia alibi probatur, jam facihus mala physica inteUiguntur : sunt enim : i) sequela peccati, proindeque protoparentibus, non Deo ascribenda; 2) a6\uahum peccatorum poena juste irrogata; 3) insuper occasionem praebent satisfadlionis et meriti, virtutisque colendse, cum homo hujus vitae miseriis perpetuo admoneatur se non habere hic fnanentem civitatem^ sed futuram inquirendam esse : sic igitur mala physica ad altioris ordinis bonum prosunt.

512. B) Quoad maium morale, sic arguimus : in tantum maluni morale divinae obesset Providentiae in quantum nulla adesset ratio illud permittendi; sed adest ratio peccatum perinittendi : a) ex parte Dei^ nam independentia ipsius postulat ut creaturarum maUtia impediri nequeat a creandis iis quae

possibilia et iitilia sunt ; b) ex parte creaturce^ nam ** sicut perfedlio universitatis rerum requirit ut non solum sint entia incorruptibilia, sed etiam corruptibilia; ita perfe61;io universi requirit ut sint quaedam quae a bonitate deficere possint; ad quod sequitur ea interdum deficere' ".

513. C) Inceqiialis autem bonoriim distribictio in se nullo modo divinae obstat Providentiae, cum ad perfetftionem universi requiratur ut creaturae sint aliae aliis perfe6liores. Sed objicitur pios homines saepissime calamitatibus affligi, dum impii honoribus et divitiis affluunt.

Respondetur : a) non semper boni malis et mala bonis obvenire, sed plerumque bona et mala indiscriminatim utrisque evenire, juxta illud : *' Qui solem suum oriri facit super bonos et malos, et pluit super justos et injustos^ "; b) esto justos multo plus affligi quam injustos, sic expUcatur Dei agendi ratio : ex una parte, nullus est impiorum qui aHquid boni non fecerit, et convenit ut Deus eis prcemium temporale largiatur, ciim ab aeterna beatitudine exckidantur; ex altera, vix uHus justorum est qui non peccaverit, et convenit eos temporahter affligi, quo citius aeternam adipiscantur beatitudinem.

Art. IV. De Pr^destinatione

ET REPROBATIONE.

514. Status quaestionis. lo Praedestinatio, in sensu stri^o^ est a6lus quo Deus certos homines ad salutem consequendam efficaciter destinat 3. Duos comple6litur a6tus, unum intelle^us^ quo Deus quorumdani salutem' disponit et ordinat, alterum vpluntatis^ quo vult eos salvari. Duplex distingui potest, alia completa seu adcequata^ quae comple6litur totam seriem gratiarum ad salutem perducentium, et salutem ipsam; alia autem incompleta seu ifiadcequata, quae refertur vel ad gratias singulas, vel ad seriem gratiarum seorsim a gloria, vel ad gloriam seorsim speftatam; hinc datur praedestinatio ad fidem^ ad justificationem seu gratiam^ ad gioriam, Saepe saepius praedestinatio in S. Litteris vocatur propositum^ eleSlio^ et praedestinati dicuntur eleW^ dilecli^ salvati'^,

515* 2** Frcedestinationem tum ad gratiam^ tum ad gioriam exsistere certum est, imo defide divinct.

DE OPERAtlONIBUS DIVINIS. 221

A) In Scri/>/. t) de priore dicitur : " Qui prsedestinavit nos in adoptione7n filioruni per Jesum Christum ' ", id est ad gratiam, qua filii Dei adoptivi efficimur; 2) de posteriore : " Venite, benedi6li Patris mei, possidete paratum vobis regnum a constitutione mundi^^^] 3) de utraque : "Quos praescivit et prsedestinavit conformes fieri imaginis Filii sui... quos autem prsedestinavit, hos et vocavit; et quos vocavit, hos et justificavit ; quos autem justificavit, illos et glorificavit^ ".

B) Deus nihil facit in tempore quod ab seterno non prseordinaverit; atqui in tempore quosdam prae aliis salvat; ergo hos ab aeterno praeelegit.

516. 3° De extensione vero et catisd praedestinationis multae quaestiones agitantur. Ut autem certa ab incertis secernamus, primum catholicam doftrinam contra Protestantes et Jansenistas vindicabimus, postea vero prsecipua theologorum systemata exponemus.

I. De voluntate salvificd Dei do£lrina catholica,

517. 1° Errores. A) Prcedestinatiani^ quorum praecipui duces fuere Lucidus presbyter, ip Conc. Arelatensi damnatus (474); et Gothescalcus^ in Conc. Moguntino (848) et Carisiaco (849) condemnatus, docuerunt Deum nolle omnes homines salvos fieri, nec Christum pro omnibus, sed pro solis prsedestinatis, mortuum fuisse.

B) Catvinus eumdem errorem renovavit; ait enim^ : ** Non enim pari conditione creantur homines, sed ahis vita nsterna, aliis damnatio cCterna praeordinatur ".

Ejus discipuH, Calvinistce^ qui etiam Presbyteriaiii dicuntur, in duas sedlas divisi sunt : a) Antetapsarii^ seu Supralapsarii^ contenderunt, etiam ante lapsum primi hominis prsevisum, ahquos ad vitam aeternam, ahos vero ad poenas aeternas fuisse destinatos, ea sola ratipne quia Deus vult tum misericordiam, tum justitiam suam manifestare. b) Postlapsarii docuerunt, nonnisi post Adami lapsum praevisum, Deum ahquos homines ad aeternam beatitudinem destinasse, ceteros vero, in poenam peccati originis, ad infernum.

C) Janseniani docuerunt quidem Deum, ante praevisum lapsum, sincere velle salutem omnium, sed, post praevisum

' Ephes., I, 5. — 2 Matt., XXV, 34, — 3 Rom., VIII, 29-30. * Instit., 1. III, c. 21, n, 5-7.

lapsum, non velle vere et sincere nisi salutem elecflorum; his praeparasse gratias efficaces, aliis autem gratias quce, licet in se sufficientes, non sufficiunt tamen ad concupiscentiam hlc et nunc prementem superandam.

518. 2° Thesis : JDeus voluniate antecedenti vera et sincerd vult^ etiam post prcevisum lapsum^ saiutem omnium hominum^ nec ullum ad ceterna supplicia destinat, ante prcevisa demerita ^ a) De fide est Deum sincere velle salutem quorumdam saltem qui non sunt praedestinati, imo omnium fidehum; nam i) propositio Jansenii asserens " semipelagianum esse dicere Christum pro omnibus omnino hominibus mortuum esse ", intelledla eo sensu quod Christus pro salute duntaxat prcedestinatorum mortuus sit^ vX hceretica damnata est ^; 2) omnes fideles Symbolum profiteri tenentur, in quo dicitur : " qui propter nos homines, et propter nostram salutem descendit de caelis "; ergo de fide est Christum pro omnibus saltem fidelibus mortuum esse, proindeque Deum sincere eorum velle salutem. b) Certum est et fidei proxi??tum Deum sincere velle salutem omniu?n aduitorum, etiam infidelium. c) Com??iuniter tenetur Deum sincere velle etiam salutem infantium, qui moriuntur antequam baptizari possint. ,

519' A) Script, a) Deus, etiam post originale peccatum^ omnes creaturas diligit et omnium miseretur : " Misereris omnium quia omnia potes et dissimulas peccata hominum propter paenitentiam. Diligis enim omnia quae sunt, et nihil odisti eorum quae fecisti^"... Sed Deus non omnes diligeret, nec omnium misereretur, si ab aeterno decrevisset quosdam quidem salvari, aUos autem damnari, ante praevisa eorum demerita. b) Speciatim qwodidfideles ait S, Faulus ^ : " Speramus in Deum vivum qui est salvator omniu?n^m2ix\mtfidelium ".c) Quoad infideles^ demonstratur praesertim ex textu 5. Fauti^ : " Obsecro igitur primum omnium fieri obsecrationes, orationes... pro omnibus hominibus, pro regibus et omni-

I Prseter opera in Maj. Syn, citata, cf. L. CAPitRAN, Le Prohlhme du salut des infidHes, Essai thdologique, 1912, p. 32-35, et Essai historique, passim.

DEOPERATIONIBUS DIVINIS. 223 bus qiii in sublimitate sunt... Hoc enim bonum et acceptum est coram Salvatore nostro Deo, qui oftines homines vult salvos Jiert\ et ad agnitionetti veritatis venire. " In hoc textu S. Paulus obsecrat ut fiant orationes pro omnibus^ quia Christus dedit semetipsum redetnptionein pro omnibus, proindeque agitur etiam de homine lapso; atqui, ex contextu apparet vocem illam ottinibus comple6li etiam infideles^ quia in versiculo secundo agitur de regibus et magistratibus hujus temporis, qui adhuc infideles erant. d) Christi sententia in ultimo judicio manifeste supponit reprobos nonnisi propter opera sua mala damnandos esse, non autem ex beneplacito Dei, vel originali peccato; sic enim Christus eos alloquetur * : ' Discedite a me, maledicli, in ignem seternum... esurivi enim et non dedistis mihi mandu- ^ care, etc. "