Nn. 1149–1205

1149. 2° Thesis : Vera coniritio^ qi^alis modo definita est^ necessaria est ad pecaitorum venia?n conseqnendam, sive intra^ sive extra sacra?nentum. Certum est

A) Scriptura, Id constat ex textibus supra allatis (n. 1121), qui respiciunt tempora ante Christum elapsa. Paenitentia enim, quae ibi requiritur, est conversio ad Deum, aversio a via iniquitatis, immutatio cordis et vit3e, cor contritum et humiliaturn. Quae quidem omnia important animi dolorem ac detestationem de peccato cum proposito emendationis.

Etiam.post Christi adventum et institutionem sacramentorum, contritio manet necessaria; nam quando Judaei aut Gentiles ad christianam fidem convertuntur, prima dispositio ab eis requisita post fidem, est psenitentia seu contritio : " Pienitentiam agite, et baptizetur unusquisque vestrum... Paenitemini igitur, et convertimini, ut deleantur peccata vestra... ^ ".

B) Traditione, Tota pcenitentialis disciplina eo fine instituta fuerat ut, frequenti recogitatione peccatorum et laboriosa eorum expiatione, necnon Ecclesiae precibus, in pasnitentibus animi dolor ac detestatio peccati necnon vitae emendandae desiderium vivide excitarentur.

Dicit enim S. Justinus'^ : " Quomodo impuri..., nisi lamententur et plangant^ spem habere possint non imputaturum eis Dominum peccatum '\ Pariter 6*. Cyprianus veniam paenitentibus promittit, " a6la paenitentia et professa frequenter suorum detestatione fadlorum, si lacrymis, si gemitibus, si fletibus dolentis ac vere pcenitentis animi signa prodiderint 3 ".

II. Efficacia contritionis cum vel sine absohitione ad remittenda peccata,

1150. Praenotanda. i^ Historicus conspeflus. Ex di6tis constat christianum, culpse mortalis reuvn, non posse justificari nisi contritionem habeat et se potestati clavium subjiciat. Sed, jam a saec. V°, quaestio agitata

« Dial. curn Tryph., n. 141, P. G., VI, 798-799, Cf. JouRNEL, 146. s /•>. .XXXI, F. L., IV. 315. Cfr. S. AMBKOSiuft. De Pceniient., 1. II, c. 10, P. L.y XVI, 519; S. Chrysostomus, De Compundione.

est, quaenam sint partes contritionis et absolutionis in remissione peccatorum.

S, Augustifius^ asserit contritionis simul et absolutionis efficaciam, sed utriusque partes parum explicat. Hanc autem explicationem Scholastici paulatim tradunt.

a) Hugo a S, Vit^ore'' dixit, et quidem bene, contritione non remitti peccata nisi votum accedat absolutionem suscipiendi; adjecit vero absolutione concedi poenae aeternse remissionem : in quo supponit minus re6le peccatum posse remitti quin remittatur poena seterna.

b) Petrus Lomba7'dus ^ docuit quidem contritione perfecla remitti tum peccatum, tum peccati poenam, sed perperam adjecit absolutione authentice ostendi peccata dimissa esse, ita quasi praeludens errori Protestantium.

c) S. Thomas distin6lius exponit discrimen inter contritionem caritate perfedtam et attritionem, atque hanc sufficere ad remissionem peccatorum asserit, accedente tamen sacerdotis absolutionel Addit tamen (quod hodie rejicitur) attritionem nonsufficere^^ se^ sed ratione bonce fidei, Ceteroquin docet absolutione augeri gratiam, si haec jam habetur.

d) Scotus felicius adhuc docuit attritionem, quae ex metu inferni concipitur, sufficere ad remissionem peccati, accedente absolutione, dummodo paenitens a6lu peccato non adhaereats.

II51. 2° Do^rina hodie comtnuniter recepta, Duplex distinguitur contritio : a) perfe^a quae perficitur caritate proprie diBa seu theologica^ et quidem sive extrinsece quatenus eam concomitatur a(5lus caritatis formaliter conceptus, sive intrinsece quatenus ex motivo ipso caritatis concipitur; b) i?nperfe^a quae nominatur attritio et concipitur ex motivo supernaturali minus perfe6lo, v. g., ex turpitudine peccati vel poenarum metu.

De quibus tria probabimus : 1° contritionem perfe^am absque reali susceptione sacramenti peccatorem justificare; 2° attritionem sufficere cum absolutione ad justifica-

♦ /« IV Sent.t dist. 22, q. 2, a. 1; cf. Supple?nentum Sum. t!;(o'., q. 10, a. i; q. 18. a. i. * In IV Sent., dist. 14, q. 4, n. 7.

DE SAGRAMENTO P^NITENTI-^E, 557 tionem ; 3° attritionem proinde esse vete utilem non autem damnandam hypocrisim.

1152. Thesis P : Contritio perfeSla peccata gravia remittit^ absque sacramenti Pce^iitentice reali suscepiione^ non tamen sine ejus voto, Certu?n est

A) TridentJ- : ** Docet praeterea, etsi contritionem hanc aliquando caritate perfe^am esse contingat, /lominemque Deo reconciliare ; . . . v^^dcvix nihilominus reconciliationem ipsi contritioni, sine sacramenti voio quod in illa includitur, non esse ascribendam ".

B) Script, a) In Vet. Test. legimus : " Ego (scilicet Deus) diligentes me diligo ^ "; id est, diligit Deus diligentes se, et consequenter perfe6le contritos, qui ex didlis, Deum diligunt amore caritatis; quos autem diligit Deus, gratia sandlificante ornat et a peccatis liberat. Et sane, sub veteri Lege adulti delidlorum remissionem obtinere poterant sine sacramento Paenitentiae. Atqui si id obtinere poterant, certe per a6tum nobilissimum, quaiis est paenitentia caritate perfe6la.

b) Nec res aliter se habet in N. Lege^ post institutum Paenitentiae sacramentum; Christus enim, sine uUa restrictione, discipulis dixit : " Si quis dihgit me, sermonem meum servabit : et Pater meus dihget eum, et ad eum veniemus et mansionem apud eum faciemus 3 "; ex quo clare coUigitur eum qui diligit Christum seu est perfe6le contritus, statim frui divina inhabitatione, quae sine gratia habituali non habetur.

C) Ratione convenientice : contritio enim dispositio est perfeftissima quae a peccatoribus haberi possit, et cum amorem Dei importet, ad divinam amicitiam optime eos disponit.

1153. Explicatur thesis. Diximus non sine sacramenti voto^ quia, cum sacramentalis confessio sit in N. Lege necessaria, peccator non potest vere esse contritus, quin velit sincere dehfta sua clavium potestati tempore opportuno subjicere. Sufficit tamen votum implici'

» Sess. XTV, cap. 4, Denz.-Bann., 898 (778). — • Prov., VIII, 17. ijoan., XIV, 23; Qi.Joan., XIV, 21; I Joan., IV, 16; Luc, VII, 47.

tum^ quale invenitur in voluntate omnia adimplendi quae ad salutem necessaria sunt.

Absolutio autem sacerdotis, nedum sit inutilis, a) pro^ ducit gratiam ex opere operato qua justitia peccatoris jam justificati augetur, b) securitatis et pacis dat incrementum, c) poenam temporalem peccato remisso debitam magis ac magis minuit, d) contra relapsum in peccata voiuntatem roborat.

1154. Disputatur : A) utrum necesse sit contritionem procedere ex rnotivo infinitiE bonitatis, quaienus est aggre^atio omniiim perfedionum^ an sufficiat ut eliciatur ex motivo cujuscurnque attributi divini offensi, puta misericordiae, sapientiae. Judicio nostro, quaestio est magis speculativa quam pradlica; nam ex se omnia divina attributa cum ejus infiiiita bonitate conne6luntur, et aliunde qui peccata detestatur utpote unum ex divinis attributis laedens, alia attributa non excludit, proindeque contritionem vere perfe(5lam habet.

B) Num alia motiva, praeter caritatem, sufficiant ad contritionem perfeclam immediate peccati remissivam. Scotistce dicunt motivum contritionis perfe6\ae esse omne modvum quod spe6lat ad Deum, v. g , quod desumitur ex virtutibus paenitentiae, religionis aut obedientiae : his enim virtutibus peccatum detestamur tanquam offensam Dei, ejus juribus et voiuntati oppositam. Cui opinioni accedunt nonnuUi hodierni au6lores, Hurter^ Palmieri, Egger^ juxta quos amor spei et gratitudinis ad perfecftam contritionem sufficere potest. Revera hic amor : a) ut nobilissimus a sacra Scriptura commendatur; b) est valde perfecSlus, et in gloriam Dei maxime cedit.

Unde censemus hanc opinionem esse misericordia^ divinae valde consentaneam; eaque admissi, muho mehus intelligi quomodo Judaei justificari potuerint absque sacramento, pariter quomodo Acathohci, qui in boni fide versantur, veniam peccatorum suorum obtinere valeant. Haec tamen opinio non est communis, et in praxi conandum est ex amore spei et gratitudinis ad amorem caritatis ascendere.

II55. Thesis II^ : Ad remissionem peccatorum consequendam vi sacramenti Pcenitentice non requiritur contritio perfe^a^ sed sufficit attritio. Certum est contra quosdam antiquiores theologos (supra, n. 1150).

1° Declaratur. Contritio imperfedla atiritio dicitur; nam, ut ait S. Thomas^^ in corporaUbus attrita dicuntur

DE SACRAMENTO P^NITENTI^. 559 qu^ aliquo modo confradla sunt, sed non adhuc perfe6le comminuta, ideoque attritio, in spiritualibus, significat quamdam displicentiam de peccatis commissis, sed non perfe6lam. — Definiri '^o.^%. dolor et detestaiio peccati procedens ex f7iotivo supernaturali ad perfe^am cont7'itionem non sufficiente.

Juxta Tridentinum ', attritio supernaturalis ex duplici praesertim motivo concipi potest, ** vel ex turpidinis peccati consideratione^ vel ex gehennce et poe^iarwn metu "y gehennse autem metus involvit metum amittendi aeternam beatitudinem, ut alibi * docet idem Concilium. Consideratio motivi supernaturahs esse debet,innixa videhcet rationibusyf^-? cognitis, V. g., ex eo quod peccatum mortale sit injustitia contra Deum, aliquid viro christiano indignum, inurens animae maculam ex privatione gratiae habituahs, etc. — Metus gebennae vel paenarum supernaturaHum, est motivum minus quidem nobile, bonum tamen et utile. Duplex enim Dei timor distinguitur : timor filiatis^ seu castus, quo quis ex amore et reverentia Deum offendere timet; serviiis^ quotimetur Deus propter pasnas quas minatur. Hic autem est simpliciter servilis^ si quis non solum ab opere malo abstinet sed etiam affe(f\um ad peccatum deponit; vel servititer servitis^ quando quis retinet peccandi affe^lum. Jamvero Umox filialis meHor est, timorautem simpliciter servilis bonus, sed serviliter servilis est malus.

II56. 2° Probatur. A) Constat a) Tridentini textn quo declaratur dupHcem esse contritionem : perfe^am, quae peccatorem Deo reconciHat priusquam sacramentum a6lu suscipiatur; imperfeHam seu attritionem, quae ^' eum ad Dei gratiam in sacramento p^nitentiae impetrandam disponit ", et quidem proxime^ ut apparet ex contextu^; b) aHo textu in quo statuitur per sacramentum Paenitentias peccata vere remitti ^^ et simul damnatione hujusce propositionis Baiance : " Peccator paenitens non vivificatur ministerio sacerdotis absolventis, sed a solo Deo 5 ^\ Nam si contritio perfe6la ad absolutionem praerequireretur, peccata non vere remitterentur per sacramentum Paenitentiae, nec unqukm peccatores vivificarentur sacerdotis ministerio, cum jam contritione justificati fuissent.

» Sess. XIV, cap. 4. — ^ Ibid., can. 5. — 3 Cf. Sy>/. niaj. * Sess. XIV, can. 3. Dknz.-Bann., 913 (jQf). 5 Denz.-Bann., 1058 (938).

B) Praeterea, praxis, antiqua simul et universalis, sollu cite absolvendi nrioribundos, vix explicatur quin admittatur attritionem non sufficere solam^ sed sufficere ' cum absolutione.

II57- Corollarium. Pcenitens^ recipiendo sacramentum^fit ex attrito contritus^ non quidem eo sensu quod attritio fieri possit contritio, sed a) quia attritio simul cum sacramento aequivalet contritioni quoad effedlum produ6lum, nempe peccati remissionem; b) quia attritus absolutionem recipiendo, simul gratiam habitualem et virtutem caritatis accipit, qua fit contritus in habitu^ proxime potens a6lum contritionis perfeite elicere.

II58. Thesis III^ : Attritio concepta ex fceditate peccati^ amissione ceternce beatitudinis et ceternce damnationis incursu^ est verus et utilis dolor ad gratiam prceparans. De fide est ex Tridentino contra Lutheranos : '' Si quis dixerit eam contritionem, quse paratur per discussionem, colle6lionem et detestationem peccatorum, qua quis recogitat annos suos in amaritudine animae suae, ponderando peccatorum suorum gravitatem, multitudinem, foeditatem, amissionem aeternae beatitudinis, et aeternae damnationis incursum, cum proposito melioris vitae, non esse verum et utilem dolorem, nec praeparare ad gratiam, sed facere hominem hypocritam et magis peccatorem... A. S.^ "

Frob. A) Script. Attritio quae concipitur ex timore bono, bona est et honesta. Sed timor servilis est bonus cum in sacris litteris commendetur et praecipiatur : " Sanctum et terribile nomen ejus : initium sapientiae timor Domini3 '^; '* Timor Domini expellit peccatum : nam qui sine timore est, non poterit justificari^ '\

Unde S. Chrysostomus ait : " Nisi bonum esset timor, non multos impendisset Christus sermones et longos de paena et supplicio illic futuris loquens^ ".

B) Rat. theol. Qui enim peccatum detestatur et vitat ad fugiendam poenam, a) non eo ipso ^;;^/^^/// altius moti-

^ De controversi^ quoad necessitatem alicujus amoris cum attritione, cfr. Brevior synopsis moralis, n. 975.

DE SAGRAMENTO P^NlTENTl^. 561 vum, sed tantum ab illo abstrahit ; b) imo non est necessario ita dispositus ut fugiat ac detestetur peccatum unice propter poenam avertendam; sed potest, ad vitandam poenam, peccatum ipsum detestari. Porro de tali attritione agitur in thesi nostra.

§ III. De satisfactione.

1159. Notio. Satisfadtio, quatenus est pars sacramenti, definitur : voluntaria toleratio poenm a confessario iniposit(E^ ad compensandani injuria?n Deo illatam^ redimendamque pcenam temporalem^ etiam post remissufti peccatum ordinarie debitam.

1160. Errores. A) Protestantes dicunt peccatum a Deo non posse condonari quin simul poense peccato debitse plena sit remissio. Quod probare conantur : a) ex infinita satisfactione Christi ; b) ex notione quam sibi effinxerunt justificationis, ad quam, inquiunt, sola ^dtsptene sufficit.

B) Ex adverso Jansenistce contendebant paenitentes non debere absolvi nisi priiis pera6la laboriosa diuturnaque paenitentia ipsis injuncfla.

Contra hunc dupHcem errorem duplex erit thesis.

1161. Thesis P : Poena peccato debita non semper tota simul remittitur a Deo^ sed^ sublata per absolutionem sacerdotis culpa pxnaque ceterna^ plerumque luenda manet pcejia temporalis, De fide est ex Trident.^ : " Si quis dixerit totam poenam simul cum culpa remitti semper a Deo, satisfa6lionemque paenitentium non essealiam quam fidem, qua apprehendunt Christum pro eis satisfecisse, A. S. "

1° Script. Tum fa^is^ tum di^is constat non semper poenam cum culpa condonari.

A) Fatlis ; videmus Adamum in statum gratiae restitutum, poenas temporales luere^; Moysen et Aaron, postquam veniam peccati increduhtatis obtinuerunt, a terra promissa in poenam peccati prohiberi 3; David, in poenam peccati etiam remissi, morte fihi affligi ^. Quae quidem poenae non solum in emendationem, ut Protestantes

volunt, sed etiam in castigationem peccati inflidlae sunc, ut ex contextu patet, et ex eo qaod non solum adulti sed etiam infantes in poenam peccati moriuntur.

B) Verbis : " Nunc ergo, dicit Dominus, convertimini ad me in toto corde vestro, in jejunio, et in fletu et in plan^u'^''^ ; " Peccata tua eleemosynis redime, et iniquitates tuas misericordiis pauperum 2 '' • « Facite ergo frud:us dignos paenitentiae 3 ". Huc etiam pertinent textus quibus demonstratur nos salvari non posse, nisi crucem nostram tollamus, cum Christo patiamur, et in carne nostra adimpleamus ea quse desunt passionum Christi; ex quibus colligitur Dominum non ita pro nobis satisfecisse, ut ab obligatione satisfaciendi liberemur, sed ut cum eo magis efficaciter peccata expiare valeamus.

2° Tradit. Patres ore unanimi talis psenitentiae necessitatem docuisse Protestantes ipsi fateri coacfli sunt; ita Cheinni' tius^ ait : " Nec vero nescius sum veteres aliquando nimis largiter et verbis nimium magnificis disciplinam canonicam commendare, ut quod Tertullianus dicit satisfa6lionibus illis peccata expiari, Cyprianus illis dicit peccata redimi, ablui, sanari et judicem placari; AmbrosiuSy pcenas gehennae illis compensari; Augustinus, Deum iUis de peccatis praeteritis propitiari ".

3° Ratione convenientice. a) Ex parte Dei : dec^t quidem Deum, ut legistatorem et re^lorem^ delidla non remittere absque poena temporali, tum ut in futurum leges a psenitente melius serventur, tum ut alii a malo deterreantur et sic bonum societatis promoveatur, tum denique ut jura non solum misericordias sed etiam justitiae, quoad fieri potest, salventur.

b) Ex parte pcEnitentis : nam, ut ait Tridentinmn^ ^ " procul dubio magnopere a peccato revocant, et quasi frseno quodam coercent hae satisfacfloriae poenae» cautioresque et vigilantiores in futurum paenitentes efficiunf; medentur quoque peccatorum reHquiis, et vitiosos habitus male vivendo comparatos, contrariis virtutum a6lionibus tolkmt ".

1162. Corollarium. Ea opera, omnia et sola, possunt esse satisfa6loria quae sunt : a) bona ut offerri queant in honorem Dei; h) pa:natia : i) ut per hoc ahquid peccatori subtrahatur et sic compensetur id quod peccator, quantum in ipso est, Deo subtraxit, ejus majestatem offendendo; 2) ut a relapsu prae-

servent : non enim facile homo ad peccata redit ex quibus p^enam expertiis est.

Notetur vix esse, in praesenti statu naturse lapsae, aliquod opus supernaturaliter bonum quod non sit simul arduum et poenale '.

1163. Thesis II^ : Pcenitenies^ quivotum satisfaciendi habent^ absolvi possunt antequam sacramentalem satisfactionem impleverint, Certum est conixdi /a^isenistas,

A) Ex praxi Ecclesice : Constat enim jam primsevis saeculis absolutionem datam fuisse ante satisfa6tionem impletam : a) in periculo mortis^; b) urgente persecutione 3 ; c) quando periculum erat ne, dilata absolutione, paenitentes ad haereticos transirent ^ ; d) imo, ad arbitrium Episcopi 5.

Certum est insuper, ssecuHs subsequentibus et quidem longe ante Jansenianam haeresim, viguisse in Ecclesia praxim absolvendi paenitentes, satisfadl.ione nondum completa. An. 1479, a Sixto IV dg.mnata fuerat ut scandalosa et haeretica haec propositio Petri Oxomensis : " Non sunt absolvendi paenitentes, nisi peradla prius paenitentia eis injuncfla ^ ". Tandem ab Alexandro VIII, 7 dec. 1690, reprobata fuit hasc Jansenistarum propositio : " Ordinem praemittendi satisfadlionem absolutioni induxit non politia aut institutio Ecclesiae, sed ipsa Christi lex et praescriptio, natura rei id ipsum quodammodo dicftante ^ ".

B) Rat. conv. Deus perfecte contritis statim peccata remittit, etiam nondum satisfacftione plene soluta, ut constat exemplo David et testimonio Ezechielis^, Sed decet Ecclesiam erga paenitentes Deum imitari.

Articulus III. De IPSO SACRAMENTO. § I. De ejus existentia.

1164. Thesis : Ritus quo potestas peccata dimitteitdi exercetur^ est verum N. Legis sacramentum, a Baptismo distinHum, De fide est ex Trident.^ : " Si quis dixerit

in Catholica Ecclesia Paenitentiam non esse vere et proprie sacramentum pro fidelibus, quoties post Baptismum in peccata labuntur, ipsi Deo reconciliandis, a Christo Domino nostro institutum; A. S." — " Si quis sacramenta confundens, ipsum Baptismum Paenitentiae sacramentum esse dixerit, quasi haec duo sacramenta distin6la non sint... A. S." — Thesis breviter probatur, quia, per modum corollarii, infertur ex didlis circa potestatem clavium.

1° Script, Ritus enim quo peccata remittuntur nobis exhibetur : a) ut signum sensibile^ a Baptismo distinctum; nam, i) ex textu S. Joannis, peccata remittuntur adlu judiciah importante peccatorum manifestationem et judicis sententiam, quibus significatur congruenter liberatio a peccato; 2) Paenitentia suh /ormd judicii conievtur dum Baptismus ablutione conficitur;

b) graticd produHivum : i) peccata enim gravia per hunc ritum vere remittuntur (n. 1125) : quod fieri nequit sine infusione gratiae san6lificantis; 2) haec autem differt a gratia baptismatis, c^m sit proprie remissiva peccati ac possit p/uries concedi, dum gratia in baptismo collata est regenerativa ac se^nel tantum confertur;

c) A Christo permanenter institutum^ quod constat : t) ex generali principio, a Protestantibus concesso, omnes nempe praerogativas Ecclesiae quibusvis temporibus aequa- Hter convenientes et necessarias, ApostoHs fuisse concessas non pro ipsis tantum, sed etiam pro successoribus; 2) historia, quae ostendit hanc facultatem ab Ecclesia fuisse perpetuo vindicatam et exercitam.

2° Traditione : Patres enim, ut S. Ambrosius ^, S. Hieronymus^y S. Augustinus^^ saepe Baptismo Paenitentiam aequiparant quoad peccatorum remissionem et infusionem gratiae.

30 Rat. convenientice : Decebat enim divinam misericordiam sacramentum instituere in remedium non tantum peccati originalis, sed etiam adlualis post Baptismum commissi : homo enim, etiam regeneratus, multis tentationibus obnoxius remanet et facile labitur.

J

§ II. De elementis constitutivis hujus sacramenti.

I. De viaterid,

1165. 1° Materia Paenitentia? remota^ seu circa quam versatur sacramentum, sunt omnia peccata post baptismum commissa, Mortalia nondum accusata et absoluta sunt materia necessaria^ seu necessario subjicienda clavibus Ecclesiae; venialia vero et mortalia jam remissa, sunt materia sufficiens et libera^ id est quae potest, sed non necessario debet clavium potestati subjici.

1166. 2° De materid proxifnd hujus sacramenti disputant theologi.

A) Nonnulli antiquiores, ut Gulielmus Antissiodor, et Alexander Alens. putarunt materiam proximam sitam esse in impositione manus a sacerdote fadla, dum psenitentem absolvit. Sed haec opinio communiter a theologis rejicitur.

B) Scotistce, quibus assentiunt Ballerini et Berardi^ dicunt toiam essentiam sacramenti consistere in absolutione quae, quatenus est caeremonia externa, est materia, quoad autem significationem, est forma. a) Juxta Scotum veteresque ejus discipulos, tres adlus paenitentis sunt non solum dispositiones ad validam et fru(Sluosam sacramenti receptionem, sed etiam conditiones sine quibus praecedentibus non potest minister sufficienter cognoscere causarn et sententiam ferre; quapropter concludunt exteriorem harum dispositionum manifestationem esse de necessitate sacramenti. b) Juxta recentiores Scotistas, hujusmodi acflus sunt tantum dispositiones quas necesse non est ad validitatem manifestare.

Suam autem theoriam inferunt Scotistae : i) ex textu in quo Tridentinum adlus paenitentis vocat quasi materiam et dicit eos requiri non ad essentiam^ sed ad inte^ritatem sacramenti; 2) ex eo quod, juxta eos, sola absolutio sacerdotis significat et ideo producit gratiam; 3) ex praxi Ecclesiae absolutionem dandi iis etiam qui nullum^^/^rm^ edunt signum contritionis.

1167. Thesis : Tres pcenitentis a^us^ contritio^ confessio et satisfaHio^ sunt materia proxima sacramenti Pcenitentice, Ita communius.

Prob. A) Ex Concil. : a) Florentino quod in Decreto ad ArmenoSy post declaratam necessitatem materiae et formae in quolibet sacramento, haec addit : " Quartun^ sacramentum est Paenitentise, cujus quasi maieria sunt anus pcenitentis '^/ b) Tridentino^ : *' Sunt autem quasi materia hujus sacramenti ipsius pcenitentis a^us^ nempe contritio, confessio et satisfa(5lio. Qui quatenus in paenitente ad integritatem sacramenti, ad plenamque et perfectam peccatorum remissionem ex Dei institutione requiruntur;, hac ratione Paenitentise partes dicuntur ". Unde sic : duo praefata ConciUa quae materiam et formam ceterorum sacramentorum distin6le commemoraverunt, nullam aliam materiam Paenitentiae designarunt nisi tres a6lus paenitentis; ergo iUi a6tus sunt materia proxima hujus sacramenti. " Neque vero hi a6tus quasi materia a S. Synodo appellantur, quia verae m.ateriae rationem non habeant, sed quia ejus generis materiae non sint, quae extrinsecus adhibeatur, ut aqua in Baptismo, et chrisma in Confirmatione ^ ".

B) Ex naturd sacramenti PcEnitentice. Christus hoc sacramentum instituit per modum judicii. Judicium autem, prasvie ad sententiam judicis, essentiaHter importat materiam de qua judicetur. Sed materia judicii, quod in hoc sacramento est judicium tum misericordiae, tum reparationis et expiationis pro peccatis commissis, apte tribus pasnitentis a6libus constat, videhcet humiH peccatorum confessione^ quam sincera co7ttritio comitatur et satisfadio sequitur; ergo hujusmodi a6\us sunt vere materia proxima sacramenti. AHunde contra secundam rationem Scotistarum advertendum est in hoc sacramento sicut in ceteris, formam esse principalem causam gratiae, sed non unicam : materia enim vi formae ipsa est efficax.

Fatemur tamenScotistarum opinionem probabiHtate non omnino carere, et proinde in casu extremae necessitatis, etiamsi ext^rna contritionis signa desint, paenitentem sub conditione esse absolvendum. Raro autem potest aestimari quod haec signa desint : possunt enim esse quin advertantur.

II. Deformd.

Il68. Tridentinum^ docet '^ sacramenti Paenitentiae formam, in qua praecipue ipsius vis sita est, in ihis ministri

DE SACRAMKNTO P^NITENTI^. 567 verbis positam esse : ego te ahsolvo^ etc; quibus quidem de Ecclesiae S. more preces quaedam laudabiliter adjunguntur... "

Haec est quidem forma hodie in Ecclesia occidentali adhibita; cum vero antiquitus aliae formae usurpatae fuerint, abs re non erit has breviter describere.

1169. 1° Facta exponuntur. A) In utr^que Ecclesia, per decem priora saecula, formae absolutionis adhibitae fuerunt deprecativcB^ nempe : " Deus, ei condona, eum absolve, etc"; non autem indicativae : " Ego te absolvo, tibi condono, etc."

Qiiod constat : a) ex testimonio Patrurn, qui, cum S. Leone, dicunt in sacramento paenitentise indulgentiam Dei supplicationibus sacerdotum obtineri ' ; b) sed praesertim ex Sacrarnentariis et Pcenitentialibus^ v. g., e Sacramentario Gelasiano^ et Paenitentiali Halitgari^y ubi nonnisi deprecativae formulae inveniuntur. Attamen, saeculis o(flavo et nono, inveniuntur etiam formulae imperativce deprecativis conjun6lae, v. g. : " Sis namque absolutus a Deo Patre et Filio et sandlo Spiritu, ab omnibus tuis peccatis ^ ".

B) A saeculo undecimo, in Ecclesii latind incipit transitus a formulis deprecativis ad indicativas, ambaeque simul in iisdem documentis inveniuntur. Ita, in Ordine Ecclesiae Remensis, saec. XII, absolutionis forma legitur simul deprecativa et indicativa ^ — Paulo post autem forma indicativa communiter in Ecclesia Latina recepta fuit; attamen, antequam pronuntietur, recitantur preces " Misereatur, Indulgentiam^ Dominus noster Jesus Christus te absolvat ", quae sunt veluti vestigium antiquae disciplinae.

C) In ecclesia orientali, post saeculum XIII, forma mansit deprecativa, imo et hodie apud quosdam manet.

1170. 2° Conclusiones ex factis deducendae.

A) Cum Hurter (n. 626), indubitanter tenemus formam deprecativam vahdam fuisse^ ubicumque modo generah praevaluit; non enim censemus absolutiones datas per multa saecula, invalidas fuisse. Aliunde forma deprecativa, cum intentione absolvendi, et attentis circumstantiis, ostendit sacerdotem esse Dei ministrum et nonnisi audo-

^ Ep 108 ad Theodor. , P. L., t. LIV, p, loii, Denz.-Bann., 146. ' Ap. Mig?ie, P. L., l. LXXIV, p. 1097. 3 P, Z,., t. CV, pp. 697, 704.

< Ita in PaTiitentiaH Egberti, archiep. Eboracensis (an. circiter 732), ap. Morinum, De pceniteni., Appendix, p. 19. 5 Ap. Morinum, op. cit., p. 48; cfr. p. 71.

ritate ejus absolvere, non aiitem impedit quin sacerdos sit judex vereque ministerialiter absolvat.

B) Quidquid est, cum jam a pluribus saeculis Ecclesia occidentalis indicativae formaeusum praescripserit, merito de valore formae deprecativae in Ecclesia latina dubitaretur.

§ III. De efFectibus sacramenti Paenitentiae.

1171. Sacramentum Psenitentiae producere gratiam ex opere operato satis constat ex Tr. de Sacramentis.

A) Quando p^enitens mpeccato mortalivQxs2i,nx : a) gratia huic sacramento propria est gratia peccati remissiva^ quae appellatur gratia resurreBionis qua spiritualiter mortui vitam gratiae recuperant; sanationis^ qua eorum vulnera, ipsis cooperantibus, curantur; reco.nciliationis^ qua, reparata injuria Deo irrogata, in divinam amicitiam recipiuntur. b) Huic annecSlitur jus ad gratias afliiales tempore opportuno recipiendas, quibus pro praeteritis peccatis p?enitens satisfacere valeat, futuraque in posterum vitare. c) Remittitur poena aeterna et minuitur poena temporalis. peccato debita. d) Alerita per peccatum mortificata reviviscunt.

B) Quando paenitens jam in statu gratice est, accipit : a) augmentum gratiae habitualis cum jure ad gratias a6tuales contra peccatum ; b) venialium quae cum contritione confessus est remissionem; c) partialem saltem pcence temporalis condonatione?n.

Cum plura ex his jam declarata fuerint, satis erit breviter exponere : 1° remissionem o??inium inortalium ; 2° remissionem poence peccato debitae; 3° reviviscentiam meritorum.

I. De remissione peccatorum mortalium.

1 172. Jam supra probavimus (n. 1 1 25 ) pcr sacramentum Paenitentiae condonari omnia peccata post Baptismum commissa, nec ullum peccatum esse irremissibile. Duo nunc addere juvat :

1° Non potest unum mortale remitti sine alio. Etenim : a) peccatum non tollitur nisi per infusionem grati^ habitualis; atqui quodlibet peccatum mortale dire6te gratiae

DE SAGRAMENTO P^NITENTlyE. 569 habituali contrariatur eamque excludit; ergo unum lethale peccatum non potest sine alio remitti; b) peccatum non potest remir.i sine vera paenitentia, ad quam pertinet peccatum detestari quatenus est offensa Dei; atqui omnia peccata vere Deiim offendunt; ergo non potest quis vere de uno peccato p?enitens esse quin de omnibus aliis doleat, saltem virtualiter^ imo formaliter^ si de eis a(5lu cogitat^

1173. 2" Saa-amentum pcEfiitentice^ sicut cetera sacramenta, suos effeHus producit ex opere operato^ proindeque non 3olum deciarat peccata esse remissa, sed hanc remissionem vere causat^ ut definivit Tridtntinum contra Protestantes : ^* Si quis dixerit absolutionem sacramentalem sacerdotis non esse a6lum judicialem sed nudum ministerium pronuntianai et declarandi remissa esse peccata confitenti, modo tamen credat se esse absolutum... A. S.^ "

\, De remissione poence peccato debitce,

1174. A) So.cramentum pcenitentice semper remittit poenam ceternam cu7n culpa. a) Docet enim Tridentinum^i paenitentem post receptam absolutionem teneri satisfacere, " non quidem pro pmna ceternd, quae vel sacramento vel sacramenti voto una cum culpa remittitur ; sed pro poena temporali '\ b) Remissio enim peccati mortalis fit per infusionem gratiae habitualis ; atqui gratia habituahs nos facit Dei filios adoptivos cum jure ad seternam beatitudinem; ergo poenam seternam excludit.

1175» B) Sacramentu7n Pcenite^iiice minuit etia^n pcennm te77iporalem peccato debitam; nam, juxta Tridentiniun^^ satisfadtio una est ex tribus partibus quae ad plenam remissionem peccatorum concurrunt; atqui satisfadlio non concurrit direcle ad remissionem culpae, cum hsec remittatur ante satisfa6lionem pera6tam; ergo concurrit ad remissionem poenBe.

C) Sacramentum Paenitentiae 7ion sei7iper tollit tota^n pQinam iemporalem^ ut jam probavimus n. 1161, sed

quandoque id prcestat^ si videlicet contritio sit intensissima.

III. De meritorum reviviscentid.

1176. Status qusestionis. Ad intelligentiam quaestionis praeseniis pauca sunt prasnotanda de variis operibus in ordine ad meritum.

a) Viva dicuntur opera quae in statu gratiae fiunt, excitante et adjuvante gratia adluali, tum quia sunt a principio spirituali vivente, tum quia vitam seternam merentur. b) Mortua vero ea sunt quae, licet bona et supernaturalia, fiunt in statu peccati, nec proinde meritoria sunt vitae ^ternae. c) Mortifera vocantur quae hominem vita gratiae privant, ut peccata mortalia, d) Mortificata autem dicuntur ea opera qu^e, in statu gratiae facfta, per subsequens rnortale peccatum impediuntur a suo e£fe6lu, quatenus hominem ad vitam aeternam ducere non ampHus valent. Jamvero qucestio est num merita sic mortificata reviviscant.

1177. Tliesis : Reinisso per pce?titentiam peccato^ opera prius in caritate fa^a^ et per subseque^is peccatum mortificata^ reviviscunt. Ita communiter.

a) Patres duobus Scripturae textibus utuntur ad proponendam suam de reviviscentia do6lrinam. i) ** Non enim injustus est Deus ut obliviscatur operis vestri et dilectionis^ quam ostendistis ^ ''; atqui, ut arguunt Patres et Theologi, post S. Epiphanium^^ hic agitur de operibus in gratia fa6lis et mortificatis ; nam Apostolus Hebraeos alloquitur, quorum nonnulli in peccatum lapsi fuerant; ergo Deus non obHviscitur bonorum operum eorum qui paenitentiam agunt, sed ea remunerat. 2) " Tanta passi estis sine causa, si tamen sine causa 3 ''j quae verba sic commentatur S. Hiero.nymus : " Quicumque ob Christi fidem laboravit et postea lapsus fuerit in peccatum, sicut priora sine causa passus fuisse dicitur dum peccat, sic rursum non perdit ea, si ad pristiiiam fidem revertatur 4 ".

b) Tridentinum declarat bona opera justi ^' vere mereri augmentum gratise et vitae aeternae consecutionem, si tamen in gratid decesserit^ 'V porro ibi non exigitur ut a

DE SACRAMENTO P^NITENTIuE. 571 prima justificatione quis usque ad mortem sine interruptione perseveret, sed solum ut in gratici decedat ; ergo si quis mortaliter peccaverit et postea ipsum paeniteat, ejus merita reviviscunt.

c) Ratiorie suadetur. i) Opera in caritate facla de se in acceptatione divina manent, et ideo dumtaxat mortificari dicuntur quatenus mortaliter peccans indignus est vitaaeterna; atqui tale impedimentum per paenitentiam tollitur^ 2) Si merita prius comparata non restituerentur, Deus peccatum remissum poena aeterna puniret, privando aliquem. justum gradu glorise iis meritis respondente. *

117S. De modo autem et gradu quo merita reviviscunt disputatur intei iheologos, et nil certi definiri potest :

a) Prima opinio tenet, cum Ban^iez (2. 2., q. 24, a. 6), opera mortificata reviviscere soium eo sensu quod gloria dabitur duplici tiiulo^ videlicet tum propter merita preecedentia, tum propter nova ab ultima justincatione comparata, noa tamen major quatn hisce debetur. Quae tamen opinio merito rejicitur, ciirn ipsam reviviscentiani negare videatur.

b) Secunda opinio docet omnia opera mortificata restitui quidem statim post pa^nitentiam, quoad meritum vitce ceternc^^ non autem (\io^di gratiam kabituatem 2Ln.Q?i hahitam quae non restituetur nisi mortis tempore aut primo glorificationis instanti. Ratio est quia gratia in justificatione non datur nisi secundum pr^sentem cujusque dispositionem. Ita Scotus et Salnianticenses.

c) Juxta tertiam opinionem, quam propugnant Dom. Sotus et Ledesina^ merita ita reviviscunt secundum prsesentis dispositionis gradum, ut si quis acftum contntionis ehciat ut quinque, decem gradus gratiae recipiat, quinque ratione praecedentium meritorum, et quinque ratione a6lualis dispositionis.

d^ Suarez ^ autem, cum multis modernis, tenet omnia merita antea comparata statim peccatori paenitenti restitui sive quoad jus ad gioriam, sive quoad gratiam. Nam hujusraodi merita, ex di6lis, semper in acceptatione Dei manent, et a suo effecflu nonnisi per peccatum mortale impediuntur ; ergo, remisso peccato, merita prjeterita statim omnem suum consequuntur effetlum. Hanc opinionem ut benignitati diviucC magis consentaneam libenter ample6limur.

2 Opusc. K, de meritis morii/icatis, disp. 11,

Appendix de Indulgentiis.

Cum indulgentiae sint unum e mediis quibus satisfieri possit pro poena peccatis debita, de potestate eas concedendi pauca disseremus ^

II79- Notio. Indulgentia definitur : remissio poeiice. temporalis peccato debitce^ coram Deo valida^ per applicaiionem t/iesauri Ecciesice^ a S^iperiore iegiti^no extra sacramentum fa^a,

Non est igitur culp^e sive prseteritae sive futurae remissio, ut falso asserunt Protestantes, sed tantum condonatio alicujus poenae temporalis : si toia poena, quae luenda manet, remittitur, indulgentia OAZxXm plenaria j s\ pars tantum, partialis vocatur. Quando conceduntur indulgentia^ quadraginta vel centum dierum, non significatur totidem Purgatorii dies tolli, sed tantum debitae poenae condonari, quantum remissum fuisset per quadraginta vel centum dies paenitentiae canonica^, qualis primis Ecclesiae saeculis vigebat. Mensura igitur remissionis nobis ignota manet, et maxime pendet a fervore quo conditiones ad lucrandas indulgentias necessariae implentur.

Ha^c autem condonatio fit eo sensu quod Ecclesia ex superabundantibus Christi Sanctorumque satisfactionibus aliquid depromit, quod Deo offert ad solvenda nostra debita, vi nempe supremae jurisdictionis sibi a Christo concessae. Hinc ii solum hanc auctoritatem exercere valent quibus id a jure concessum est, videlicet, praeter R. Pontificem, Cardinales, MetropoUtae in sua provincia, Episcopi residentiales, Episcopus consecrator ecclesiae {Codex^ can. 239, 274, 349, 912, II 66.

Errores. Potestatem indulgentias concedendi negarunt Waldenses, WiclefistcB et ProtestanteSy contendentes eam esse inutilem et perniciosam, licentiae peccandi faventem.

I180. Thesis \ Ecclesia potestate gaudet induigentias concedendi^ quanim usus christia?to popuio maxime saiutaris est, l3e fide est ex Tridentifio'^ : " Cum potestas conferendi indulgentias a Christo Ecclesiae concessa sit, atque hujusmodi potestate, divinitus sibi tradita, antiquissimis etiam temporibus illa usa fuerit : Sacrosancfta Synodus indulgentiarum usum, christiano populo maxime salutarem et S. Conciliorum au6loritate probatum, in

• Ceteras quaestiones expositas vide in Syn. Btev. nwrali^ n. 1208 sq. ■ Decret. de Indulgentifs, Denz.-Bann., 989 (862).

DE SAGRAMENTO P^NITENTl^. 673

Ecclesia retinendum esse docet et praecipit, eosque anathemate damnat, qui aut inutiles esse asserunt, vel eas concedendi in Ecclesia potestatem esse negant ".

1° Potestas indulgentias concedendi e tribus dogmatibus fluit, per modum corollarii, nempe, ex superabundantia satisfaflionum Christi, e potestate davium^ et ex sa?i&oru?n communione,

A) Christi satisfa^iones^ utpote infiniti valoris, superabundantes fuisse^ jam probavimus in Tr. de Verbo Incarnato^ n. 786 sq. Preeterea, juxta communem do<5lrinam quam confirmarunt S. Pontifices^ nonnulli inter Sandlos plura opera satisfa6loria peregerunt quam ad satisfaciendum pro propriis peccatis necessaria erant : sic B. Virgo, quae nunquam, ne venialiter quidem, peccavit, et aliunde multa patienter perpessa est. Ex omnibus his operibus satisfadloriis, in unione cum Christo peracflis, oftus est veluti immensus satisfa6tionum thesaurus.

B) Aliunde potestas clavium, cujus existentiam probavimus, n. 11 27, in sua amplitudine comple6litur facultatem non solum culpam, sed etiam poenam peccato annexam remittendi^ paenitentibus videlicet appHcando quasdam e satisfa6lionibus Christi aut sanclorum, e supradidlo thesauro depromptas.

C) Tandem ratio adest cur satisfa6liones Christi et San6lorum paenitentibus applicentur, nempe communio sanflorum^ quae in eo consistit quod omnes fideles^ sub Christo capite (supra, n, 798) unum corpus efformant, ita ut omnia justorum bona opera sint aHquo modo singulorum propria et in eorum utiHtatem cedere possint^. Nil igitur prohibet quin satisfa6liones superabundantes Christi et San6lorum, accedente Dei au6loritate per Ecclesiam, aHis communicentur ut sua debita spirituaHa solvere possint.

2° Thesis probatur ex historia ifidulgentiarum^ in qua tria stadia distinguuntur :

A) In prima epoch^, nempe a 11° ad IV"™ saec, indulgentiarum concessio apparet sub formi ^nitigationis pcenitentice

^ Inter quos Clemens VI, Extravag. Unigenitiis, Denz.-Bann., 550-552.

fublic(2, Aliquando enim aliquid de paenitentii canonica, aucftoritate Ecclesiaeimposita, remittebatur, praesertim intuitu intej^cessionis martyrmn^ aut in gratiam eorum qui ferventem vitam agebant, vel quoad mortbundos^ quo citius hi Ccelum ingredi possent : in his casibus condpnabatur pars paenitentise canonicae ideoque satisfadlionis peccato debit^.

B) In secunda periodo, a VI 1° ad XI^'^ saec, conceduntur indulgentise quatenus psenitentia canonica commutatur in alia opera mitiora, v. g., in visitationes basilicarum, pias peregrinationes aliave opera quae censebantur aequivalentia.

C) Ih tertia a^tate, a ssec. XP, jam conceduntur indulgentice proprie didce^ seu rernissio totalis aut partialis pcenae peccato debitce, positis tamen quibusdam operibus a superiore ecclesiastico determinatis ; quod fadlum est praecipue ad promovendas expeditiones in Terram sait^am^ aut ad debellandos Albigenses aliosve haereticos. — Initio saec. XIV, jubiif3eum institutum est cum plenaria indulgentia; mox statutum est ut jubilaeum celebraretur quolibet quinquagesimo anno, posteaqiie quolibet vigesimo quinto anno. — Tandem jubilaea exiraordhtaria concessa fuere, et deinde indulgentiae plenarise aut partiales, etiam extra jubiiaeum.

Antiqiiissima igitur est hujusmodi praxis, si in suis essentiaiibus specflatur. ^XwndiQ salutaris est, cum peccatores ad pa^niteniiam, contritionem atque bona opera aliiciat spe uberiorem condonationem poense consequendi. Abusus quidem possunt aiiquando irrepere ; sed Tridentinujn stri(^\e prohibuit quidquid superstitioni aut socordi^ favere potest. Ergo legitimus induigentiarum usus omnino retineri debet.

CAPUT VL De Extrema Unftione^

Ciim Extrema Unclio sit Psenitentice compiementum, dicemus; i° de ejus institutione; 2° de niaterid et formd; 3° de effeclibus; 4^ de ministro^.

^ Praeter audlores in Syn. maj. aiiegalos, cfr. C. Ruc:h, in Did. de Thdol, {Matigenot)y V, 1897-1985 ; Kern. De sacrain. Extr. Un^tionis, 1907.

2 Alias qusestiones soiutas vide in Brev. syn. mor,, n. 1256-1272.

DE EXTREMA UNGTIONE. 575

ART. I. DlVlNA INSTITUTIO

1181. Definitio. Extrema Un(5lio, quse vocatur adhuc un^io infirnioriiin^ definitur : Sacramentu?n N, Z. quo per un^ionem olei benedi^i et orationem sacerdotis^ christiano periculose cegrotanti confertur animce sanitas, atque etiam corporis^ si animce saluti expediat,

Y ^xhdi per un^ionem^ etc, designant materiam remotam, scil. oleum, et proximam, uncftionem, et insuper formam, videlicet orationem sacerdotis; verba subsequentia christia?io^ etc, subje^um designant; et ultima verba effecluTn principalem exprimunt, sanitatem animagj et secundarium, seu sanitatem corporis.

Errores. Hodie Protestantes omnes, Ritualistis exceptis, post Waldenses^ Wiclefistas^ Hussitas^ Lutherum et Calvinum^ negant hanc un6lionem esse sacramentum, contenduntque verba S. Jacobi intelligenda esse de dono sanandi morbos corporales, quod primo ssecuio pluribus conferebatur. *-

1182. Thesis : U^inio est veru?n et proprie di^um sacra?nentum N. Z., a Christo instiiutujn^ et a S. /acobo promutgatum. De fide est ex Trident.^ " Si quis dixerit E. Un6lionem non esse vere et proprie sacramentum, a Christo Dornino nostro institutum, et a B. Jacobo Apostolo promulgatum, sed ritum tantum acceptum a Patribus, aut figmentum humanum : A. S. "

Prob. A) Script. " Infirmatur quis in ;obis ? Inducat presbyteros Ecclesiae, et orent super eum, ungentes eum oleo in nomine Domini : et oratio fidei salvabit infirmum, et alleviabit eum Dominus ; et, si in peccatis sit, remittentur ei ^ ". Notamus infirmatur^ aaOsvsi, de gravi morbo ajfiii6tis praedicari, quod confirmatur ex verbo xa;j-vovTa {infirmuni) quod significat periculose decumbentem; vox presbyteros designat sacerdotes rite ordinatos, ut ex locis parallelis h*quet3; oratio fidei non orationem infirmi significat, ut volunt quidam Protestantes, sed orationem presbyterorum.

' Sess. XIV, can. i, Denz.-Bann., 926 (804). — ^ Jac, V, 14-15. 3 Aa., XIV, 22; XV, 2; / Tim., IV. 14; V, 17, 19.

In undlione a S. Jacobo descripta tria inveniuntur ad sacramentum requisita : a) signum sensibile^ oratio et uncftio " orent super eum, un^entes eum oleo 'V b) graiice produdivwn; verba quidem : '' oratio fidei salvabit infirmmn '' intelligi possunt de sanitate corporis, sed sequentia degratiae collatione interpretari debemus : vox enim alleviabit, eYsps^, saepe de erecflione animi intelligitur^, et cum S. Jacobus jam de sanitate corporis locutus fuerit, vox " alleviabit " significat dari infirmo vires ad erigendum ejus animum contra tentationes, doloresque patienter tolerandos; quod fieri nequit sine gratia; aliunde ultima verba " si in peccatis sit^ remittentur ei " omnem aequivocationem tollunt, ciim peccata sine infusione gratiae remitti nequeant. — Nec dici potest hic agi de dono curandi morbos; tunc enim non presbyteri vocandi essent, sed qui donum curationum habebant; nec deberet praescribi certa materia, quia hoc relinquebatur divinas inspirationi quas modo hanc, modo illam suggerebat materiam; nec addendum fuisset : '* si in peccatis sit " etc, nam qui donum miraculorum exercebant nullo modo peccata remittebant per exercitium hujus potestatis; — c) permanenter a Christo institutum; solum enim Deus signo sensibili gratiam alligare potest; ceterum S. Jacobus de eo loquitur tanquam re jam nota, unde haud improbabiliter dici potest un6lionem super aegros quam recenset S, Marcus"^ fuisse veluti praeludium hujus sacramenti et occasionem qua Christus usus est ad mentem suam de eo exponendam^. Permanentia autem hujus ritus infertur ex eo quod verba S. Jacobi sunt generalia et naturaliter ad omnia tempora sese extendunt, et insuper Traditione probatur.

II83. B) Tradit, a) Per quatuor priora saecula, nonnisi obiter Patres de hoc sacramento loquuntur : i) non enim necessarium, sed solum utile erat ad salutem, 2) nec accipiebatur nisi ab cegrotis qui peccati conscii erant, 3) et, quia complementum erat Paenitentiae, implicite farsan comprehenditur sub generica formula '* in pcenitentid mortui sunt." Inter Patres, qui un6lionem a S. Jacobo descriptam commemorant ut peccatorum remissivam, ideoque sacramentalem, recensetur praecipue S. Chrysostomus^, Inter monuuienta liturgica, Euchologion

3 Revera Tridentinum declarat (cap. 1) hoc sacramenUim fuisse a Christo institutum, apud Marcum insinuatum et per Jacoburn promulgatum.

DE EKTREMA UNGTIONE. 577

6*. Serapionis (IV saec.) orationem continet ad benedicendum oleum infirmoru^n^ quo non tantum curantur corporis infirmitates, sed etiam confertur bona gratia^ rejnissio peccatorum, animcB sanitas et integritas^. Quod quidem supponit Extremam Un6lionem, de qua certo agitur in hoc textu, jam fuisse in usu ante saec. quartum, cum preces liturgicae conscribi non soleant nisi aliquo tempore postquam ritus adhibitus fuerit.

b) Saeculo V, celebre est Innocentii I testimonium, in quo, post relata S. Jacobi verba, ait : '* quod non est dubium de fidehbus aegrotantibus accipi vel intelligi debere, qui san6lo oleo chrismatis ungi possunt ''; postea addit istam un6lionem esse '^ genus sacramenti'^ ". Insuper in monumentis Hturgicis, v. g., in libro Ordinum qui ad liturgiam mozarabicam spedlat, invenitur ordo ad visitandum et ungendum infirmum^ secundum quem sacerdos infirmum oleo benedi6to ungit in nomine Domini non solum ad expellendum morbum, sed etiam ad exoptatam omnium peccatorum remissionem.

c) Ex consensu utriusque Ecclesise, latinae et graeca^, etiam schismaticae, et se6larum orientalium 3, quem admittere coguntur hodierni Protestantes, inferri potest antiquissimam esse administrationem hujus sacramenti.

C) Rat. theol. Christus instituit sacramenta ut fidelibus subveniret in praecipuis vitae circumstantiis, praecipuisque difficultatibus; atqui in mortis articulo speciales adsunt difficultates, imprimis anxietates propter peccata praeterita, pugnse acriores contra tentationes diaboli, timor judicii.

Art. II. De materia et forma

EXTREMiE UNCTIONIS.

I. De materid.

1184. 1° De materia remota. A) Materia remota est oleum olivarum. Certum est : a) Script.^ ubi dicitur :

2 Probationes hujus consensus vide in opere Perpituitd de la foi, ed. Migne, t. III, 915 sq.

" Ungentes eum oleo'^j b) Florent,: " Quintum sacramentum est Ex. Un6lio, cujus materia est oleum oli- vce ^ ".

c) Haec materia est omnino conveniens, quia optime significat effe6lum hujus sacramenti, et ejus modum operandij i) sicut oleum mitigat dolores corporis, sanitatem restituit, hilaritatem affert, et lumini pabulum praebet, ita Ex. Unftio animae tristitiam et dolores mitigat, spiritualem sanitatem restituit, gaudium spirituale affert, et spem nostram nutrit ; 2)pariter sicut oleum in suo modo operandi est simul lenitivum et penetrativum, ita Ex. Uncflio modo suavi animae dolores lenit, et usque ad ima nostri cordis penetrat, ad ejus angores morbosque curandos ^

B) Hoc oleum debet esse ^^ ab Episcopo benedi^u7n^^\ non solum ex necessitate praecepti, sed etiam ad validitatem, ut constat ex decreto S. Officii (1842). Attamen simplex sacerdos a S. Pontifice delegari posset ad oleum benedicendum, ut constat ex usu Ecclesiae graecae, in qua presbyteri, probante R. Pontifice, extremam undlionem conferunt cum oleo a se benedicflo.

1185. 2° De materia proxima. A) Materia proxima est unflio olei ab Episcopo benedi^i, Certum est.

Ex Codice^ c. 947, sex sunt unctiones faciendae, saltem regulariter, nempe in quinque sensibus^ et insuper in pedibus; quae ultima unctio ex qualibet rationabili causa omitti potest.

B) Olim controvertebatur utrum ad validitatem requirerentur unctiones quinque sensuum, an sufficeret unica unctio. Hodie certum est unicam sufficere unctionem, tum ex decreto S. Officii a Pio X, 26 april. 1906, approbato, declarante in casu verae necessitatis sufficere formam : *' Per istam sanctam unctionem indulgeat tibi Dominus quidquid deliquisti. Amen^"; tum ex Codice declarante, c. 947, in casu necessitatis unicam sufficere unctionem in uno sensu seu rectius in fronte; quod enim requiritur ad validitatem semper requiritur etiam in casu necessitatis.

DE EXTREMA UNGTIONE, 579

II. Deformci,

Il86. 1° Forma rubricalis apud Latinos est : " Per istam Sandlam Un6lionem, et suam piissimam misericordiam indulgeat tibi Dominus quidquid per visum (auditum, odoratum etc.) deliquisti. Amen. '' Quae formaad singulas uncSliones repeti debet. Apud Grcecos : '' Pater saocte, animarum et corporum medice, sana servum tuum hunc ab illa, quse detinet illum, corporis et animae infirmitate ".

2° Forma deprecatoria esse debet, juxta Rit. Rom.^ et non simpliciter indicativa, saltem ex prcecepto.

1187. 3° Controvertitur 7\M.^\w num hoc sit etiam necessarium ad validitatem : A) Quidam valde probabihter negant, quia in nonnullis antiquis RituaHbus forma est indicativa.

B) AHi affirmant : a) ex verbis S. Jacobi dicentis : ** Et orent super eum... et oratio fidei salvabit ihfirmum ". b) Ex praxi utriusque Ecclesias, Grsecse et Latinae, in RituaUbus et concihis consignatae '. o) Rai. conv. Nam : ) hoc sacramentum ordinatur ad obtinendum per modum indul^entice quod in sacramentp Paenitentise obtineri non potuit per modum justitiae; decet igituT ut sub forma deprecativa ppstuletur; 2) hoc sacramentum ordinatur ad sanitatem restituendam cCgrotis; atqui sanitas, utpote bonum temporale, non absolute, sed modo deprecatorio postulanda est ^

1188. 4° Verba, quae communiter ut essentialia requiruntur, sunt : per istam iin^ionem indulgeat tibi Do?ninus quidquid deliquisti. Amen. Ex recenti decreto S. Officii^ 26 april. 1906, ad vaHditatem non videtur necessaria mentio cujuslibet sensus; hsec tamen, extra necessitatis casum, requiritur de praecepto gravi.

Art. III. De effectibus Ex. Unctionis.

1189. Tres sunt hujus sacramenti effe6lus : 1° Gratia confortans anirnam contra difificultates articulo mortis

' De qiio tamen redle Bened. XIV, De Synodo, 1. VIII, c. 2, n. 2 : •* At nescimus quo padto possit deprecatio inveniri in aliis formis, ex plurimis antiquis Ritualibus a Menardo et Martene produdtis, in quibus solum adhibetur verbum ungOy absque alio addimento e quo deprecatio coUigi aut fingi queat ".

urgentes ; 2° remissio culpce et pcencc; 3° sanitas corporis^ si animae expediat. Jamvero quaestio est inter theologos quisnam ex his sit primarius : juxta Scotum^ est remissio peccatorum venialium; juxta Bellarminum^ est remissio non solum veniaHum sed etiam mortalium quae per accidens non fuerunt antea remissa; t2indem, /uxta S. Tkomam communioremque sententiam, est gratia confortans et corroborans animam contra torporem et tentationes speciatim urgentes in articulo mortis.

II90. Thesis P : Primarius effeHus Ex. Un^ionis est gratia confortans animam contra difficultates occurrentes in articulo mortis. Certum est gratiam confortantem esse unum ex effedlibus Ex. Undlionis, et probabiHus est eam esse primarium effe6lum.

Frob. a) Script. S. Jacobus describens effe(5lus hujus sacramenti dicit : *^ Et alleviabit eum Dominus "; i. e. excitabit, confortabit, liberando a torpore, moerore, anxietate, qua plerumque segroti morte vicina gravantur.

b) Tradit.: ^^ E£fe6lus vero hujus sacramenti, ait Florentinum ^, est mentis sanatio, et in quantum expedit, ipsius etiam corporis ''; atqui mentis sanatio efficitur per gratiam confortantem.

c) Rat. Theol. Effeftus hujus sacramenti primarius aCcipi debet ex fine propter quem fuit ins.titutum; atqui Ex. Un6lio, juxta Trident,'^^ instituta fuit tanquam spirituaUs medicatio contra debilitatem animae in articulo mortis; ergo effe6lus primarius est gratia roborans.

H91. Natura hujus gratiae confortantis consistit in augmento gratiae sandlificantis, per rnodum alleviationis, curn jure ad gratias a6tuales quibus : a) spes roboratur contra timores a diabolo immissos; b) hilaris patientia fovetur ad morbi incommoda ferenda; c)fortitudo augetur ad tentationes superandas.

ThesiS IP : Ex. Un^io remittit peccata mortalia quce s-upersunt nec possunt remitti per sacramentum FcBnitentice, et insuper venialia peccata, Pro veniaUbus certum est, pro mortaUbus communiter admissum.

DE EXTREMA UNGTIONE. 581 a) Constat ex verbis S, Jacobi : " Si in peccatis sit, remittentur ei ''; qiiae verba, utpote generalia, intelligi debent etiam de mortalibus, eo magis quia si ageretur de venialibus tantum, prorsus inutile esset hypothetice dicere " si in peccatis sit '^, cum omnes homines venialiter peccent. b) Ex Trid. absolute dicente : " deU6la, si quse sint adhuc expianda, extergit "; et ex ipsis verbis formae : ^^ indulgeat Dominus... etc, ^^/^^///<f/ deliquisti ".

1192. Ille tamen effecflus producitur :

a) Non primario : i) cum sit conditionatus : ** si in peccatis sit "; effe(ftus enim primarius modo absoluto producitur, dummodo non sit obex; 2) cum Ex. Unclio sit sacramentum vivorum, nec proinde primario remittat peccata mortalia, nec etiam venialia, quibus remittendis sacramentum PcBnit. institutum fuit et plane sufficit; 3) insuper si primario remitteret venialia, omnibus ministrari deberet, tam sanis quam infirmis.

b) Nec per accidens^ sed intentione secundarid^ cum vi institutionis et ipsius formae, etsi non primario, remittantur peccata ^

Ad remissionem mortaHum requiritur tamen attritio; ad remissionem venialium eadem dispositio requiritur, vel juxta ahos, sufficit absentia complacenti^ in peccato veniali, cum desiderio effe<5lum sacramenti suscipiendi.

1193. Thesis III^ : Ex, U?i^io remittit etiam pcenam temporalem peccato debitam^ non quidem totam^ sed juxta gradum dispositionis in subje^o existentis,

A) Nam tale sacramentum a Trid,'^ vocatur ** consummativum non solum paenitentise, sed et totius vitae christian^ "; ac proinde nos immediate disponit ad introitum gloriae; atqui poena temporahs nos ab ingressu gloriae retardaret.

B) Insuper, juxta idem Concilium, Ex. Undlio peccati rehquias abstergit. Atqui, inter reliquias peccati computandae sunt non solum debilitas animae, ex peccato proveniens, sed etiam poena temporaUs peccato debita, quae hominem a capessenda beatitudine impedit 3.

^ S. Thom., Suppl., q. 30, a. 2. — 2 Denz.-Bann., 907 (785). 3 Nomine reliquiarum peccati multa intelliguntiir : a) debilitas spiritualis ex peccato promanans, et hic est sensus qui prius huic vocabulo a

682 GAPUT VI. — DE EXTREMA UNGTIONE.

II94. Thesis IV^ : Ultimus effeflus secundarius Ex. U7i^ionis est sa?iitas corporis^ si aniince expediat. Certum est.

A) Script. Verba enim S. Jacobi '' oratio fidei salvabit infirmum ", propter suam generalitatem, inteUigi possunt, et de fa6to intelliguntur a Patribus etiam de sanitate corporis.

B) Trad. a) exJ^iorent.^: " Effe<5lus hujus sacramenti est mentis sanatio, et in quantum expedit, ipsius etiam corporis '\ b) Idem docet Tridentinum ^ .• *' sanitatem corporis interdum, ubi saluti anima^ expedierit, consequitur '\

1195. Explicatur. A) Hig effecflus est conditionalis, ut expresse docetur in textibus allatis. Et merito; nam sapiens operans non intendit secundarium effe^lum nisi secundum quod expedit ad principalem ^.

B) Insuper illud sacramentum non reddit sanitatem modo miraculoso, sed solum causas naturales adjuvando, ac vires ^groti sustinendo. Necesse est igitur ut non exspecftetur donec omnis spes sanationis evanuerit.

Art. IV. De ministro Ex. Unctionis.

1196. Thesis P : Soius sacerdos est minister Ex. Un^ionis. De fide est ex Trident. ^ definiente : *' Si quis dixerit presbyteros Ecclesiae, quos B. Jacobus adducendos... hortatur, non esse sacerdotes ab Episcopo ordinatos, sed aetate seniores... A. S. "

A) Script. Dicit S. Jacobus : " Inducat presbyteros Ecclesiae ". Atqui illa vox intelligi debei de veris et proprie diclis sacerdotibus; nam a) vox presbyter (a Graeco 7Tp£7pu<;) in N. Testamento usurpatur ad designandos eos qui sacerdotali charadlere insigniebantur, et ecclesiis particularibus praeerant^, et in hoc loco omnis sequivocatio scholasticis affixus est ; d) pravi habitus ex peccato rehdli : hos ab Ex. Un(5lione tolli quidam affirmant contra communiorem sententiam quae tenet eos minui tantum per gratias acSluales in hoc sacramento collatas ; c) poena temporalis peccatis debita ; d) imo, juxta quosdam, etiam peccata gravia, quae forsan in anim^ rehdla sunt, et venialia delidia. ^ Denz.-Bann., 700 (595). — ^ Denz.-Bann., 909 (787).

GAPUT VII. — DE ORDIlSrE. 583 abest propter additionem wocis ecclesicB^ ^^ presbyteros ecclesice ", i. e., qui curam habent illiusecclesiae; b) presbyteri illi jubentur orare super infirmum, ungere illum in nomine Domini et per hoc peccata remittere, si quae sint; atqui soli sacerdotes potestatem habent remittendi peccata.

B) RaL fheol, Ex. Undlio est veluti consummatio sacramenti Paenitentiae, cum reliquias peccati abstergat ; atqui soli sacerdotes sunt ministri Paenitentiae.

1197. Thesis IP : Extrema Un^io valide minisirari potest tiim ab uno tum a pluribus sacerdotibus, Certum est.

A) Ab uno. Nam S. Jacobi verba : " inducat presbyteros ", de uno sacerdote intelligi possunt, ut apparet exemplo Christi leprosos sic alloquentis : " Ite, ostendite vos sacerdotibus^ "; nam ex lege Mosaica sufficiebat ut uni sacerdoti sese ostenderent^ AHunde constat ex praxi Ecclesiae Rom. et ex Rituali.

1198. B) A pluribus simul, dummodo tamen unusquisque, aliquem sensum ungendo,proferat formam huic sensui respondentem. Constat ex praxi Ecclesiae Graecae, quae praefatum modum adhibet, quin unquam fuerit reprobatus.

C) Attamen in Ecclesia Romana, regulariter Ex. Un6lio ab uno eodemque ministro debet ministrari, et quidem sub gravi, excepto casu necessitatis.

CAPUT VII. De Ordine.

Praenotarida.

Sacramentis individui san6lificationem spe6lantibus succedunt ea quae conimunitatem respiciunt, nempe Ordo et Matrimonium : de priore nunc agendum est.

II99. A) Ordo in genere, significat tum dispositionem superiorum et inferiorum rerum, quae inter se ita coordinantur ut una ad aheram referatur; tum gradum vel dignitatem, aut coetum hominum qui hac dignitate ornantur. Optime igitur vox illa praedicatur tum de

sacrct hierarchia quae ex variis gradibus constat ad unum fineni tendentibus, san6lificationem scilicet animarum, tum de potestate sandtificandi et cultum ex officio exercendi, tum de ordinatione seu ritu quo confertur potestas ordinis. Voces autem ordo et ordinatio hic promiscue sumuntur.

1200. B) Ordo^ igitur, quatenus idem sonat ac ordinaiio^ definitur : Sacramentum Novce Legis quo spiritualis traditur potestas et co?ifertur gratia ad conficiendam Eucharistiam^ aliaque ecclesiastica munia rite obeunda, Quibus verbis indicatur per hoc sacramentum : a) non solum conferri gratiam sed potestatem vere adlivam ; b) prsecipue ad confedlionem Eucharistiae; c) secundario autem ad alia sacramenta ministranda vel munia sacra rite obeunda.

Ciim de singulis ordinibus in specie jam satis a6lum sit in Breviori syitopsi morali (n. 1281 sq.), de Sacramento ordinis in genere hic tantum agemus; de ejus scilicet existentid^ effe^ibus^ ministro et subjeBo,

Art. I De existentia Sacramenti Ordinis.

1201. Existentiam Ordinis Proiestantes generatim negant, si excipiantur Ritualistae. Contendunt enim omnes fideles vi Baptismi sacerdotio instrucftos esse, nec egere nisi publica deputatione ut sacerdotale officium exerceant. Modernistce pariter contendunt sacerdotium esse institutionem mere ecclesiasticam^ Contra quos sit :

1202. Thesis : Ordo seu sacra Ordinatio est vert et proprie sacramentum a Christo Domino institutu?n. De fide est ex Tridentino^ : *' Si quis dixerit Ordinem, sive sacram Ordinationem, non esse vere et proprie Sacramentum, a Christo Domino institutum, vel esse figmentum quoddam humanum excogitatum a viris rerum ecclesiasticarum imperitis, aut esse tantum ritum quemdam eUgendi ministros verbi Dei et sacramentorum, A. S. "

1203. Probatur 1° Scriptura. A) In Novo Testamento, sicut et in Veteri, existit sacerdotium visibile^ quod

' Quorum errores damnatos invenies in decreto Lamentabili 50, 54, 55, ap. Denz.-Bann., 2050, 2054-55. 2 Sess. XXIII, can. 3, Denz.-Bann., 963 (840).

non omnibus competit, sed iis solis qui rite ordinati sunt. Nam a) Apostoli primi sacrificii eucharistici sacerdotes : i) speciatwi a Deo elefti sunt : '' Venite post me, faciam vos fieri piscatores hominum^ "; '^ Non vos me elegistis, sed ego elegi vos^ "; 2) speciali ritu consecrati sunt, et ad specialia fnunia deputati : ipsis enim et quidem soHs data fuit in ultima coena potestas consecrandi corpus et sanguinem Christi : " Hoc facite in meam commemorationem3 ''; quibus verbis Christus apostolos, eosque solos, instituit sacerdotes; eisdem postea, et quidem solis, collata fuit potestas peccata remittendi, cum Christus, post resurreftionem suam, in ipsos insufflavit dicens : ^' Accipite Spiritum S.; quorum remiseritis peccata, remittuntur eis, et quorum retinueritis retenta sunt 4 ^\ b) Sacerdotium autem, sicut et sacrificium Novae Legis, debebat esse perpetuum : et ideo apostoli alios ministros instituerunt, riiu quodani externo et visibili^ nempe impositione manuum^, ut ita a ceteris fidelibus discernerentur : quibus solis competebat officium regendi Ecclesiam Dei^, dispensandi mysteria Dei 7, et offerendi dona et sacrificia^.

1204. B) Ritus autem quo hujusmodi potestas conferebatur, erat vere et proprie sacramentuni. Haec enim impositio manuum, quae paucis tantum dabatur, et caute, juxta monita S. PauH^, erat 1) signum sensibile^ ut patet; 2) produ^ivum gratice : ut constat praesertim ex his textibus : " Noli negligere gratiam quae in te est, quae data est tibi per prophetiam, cum impositione manuum presbyterii^^.,. Admoneo te ut resuscites gratia?n Dei quae est in te per impositionem manuum mearum^^ "; 3) a Christo institutum : hic enim solus gratiam adne6lere potest ritui externo. Insuper qui sacerdotium instituerat, ex verbis supra relatis : ** Hoc facite in meam commemorationem... Quorum remiseritis ^\ ritum pariter determinavit quo sacerdotaHs potestas et gratia conferri posset; aHoquin non inteHigeretur cur ApostoU constanter hunc ritum adhibuerint.

1205. 2° Traditione. A) Ex Patribns : a) Jam scec. II'' et IIP : i) Patres clare dicunt aut supponunt ordinem sacerdotalem, seu sacram hierarchiam, a laicGrnm ordine jure divino distingui^ et tres ordines hierarchicos esse, nem^t episcopatum^ presbyteratum et diaconatufu,

Ita, inter alios : 6*. Clemens Romanus'^ ^ juxta quem officia sacra a sacerdotibus perficiuntur; ^, Ignatius^ qui declarat sacra peragi ab '* episcopo prsesidente loco Dei, ^\ presbytetis loco senatus apostolici, et diaconis... concreditum habentibus ministerium Jesu Christi^"; Tertullianus eos reprobans qui laicis sacerdotaHa munera injungunt.

2. Ratio hujus discriminis est quia sacerdotes non solum jure divino laicis praesunt, sed etiam quia vi ordinis specialem potestatem acceperunt, prsesertim potestatem sacram eucharistiam consecrandi^, et peccata remittendi, utjam probatum est, n. 1135.

b) Scec. /Fo etV^^y diserte asseritur impositione manuum conferrinon solum potestatem consecrandi, sed et gratia??i. Ita S. Gregorius Nyss. declarat invisibiU quadam vi et gratia invisibilem animam sacerdotum in mehus transformari^; S. Chrysosto??tus exponit quanto honore Spiritus gratia sacerdotes ornaverit 5, eosque monet ne eam exstinguant ^; S, Augustinus^ baptismum et ordinem comparans, scribit^ : " Utrumque sacramentum est etquadam consecratione datur "; Innocentius I aperte docet in ordinatione conferri plenitudine?n Spiritiis Saiifli'^ ideoque gratiam.

B) Ex universali Eccksice praxi^ qualis in libris liturgicis consignatur, etiam antiquissimis, utriusque Ecclesiae graecae et iatinse : ibi enim inveniuntur ritus et preces quibus confertur tum potestas tum gratia tribus hierarchicis ordinibus respondens^.

3 Ita S. Ignatius, TralL, II, 3 vocat diaconos minisiros mysferiorum Jesu Cliristi (JoURNEL, 48).