Collatio IV

31. Septimus dies est absolutio a corpore; Ao- oe sepnma die mecum cris in paradiso; qui dies non habet vesperam. — Et ix)St sequitur octava dies, qui non est alius a praecedentibus, sed est reiteratio primae diei,quando anima resumet corpus suum.

32. Haec est ergo clavis David, quae docet Ver- Epiiogui. bum.inspiratum; illud Verbum, quod est in sinu Patris increatum, incarnatum in ulero Virginis, inspiratmnJn corde tuo per fidem; illabitur mentes spirims per sed alio et alio modo, quia sunt niaiores profundationos, secundum quod aniina intinie inducitur in se. Et lioc lit per divinum radium, ut dicit Dionysius de Angelica tlierarchia: « Ergo lesum, inquit, invocantes, qui est paternum lumen » elc.; et sicut dicit Dionysius de Ecclesiastica Hierarchia, « lex Divinitatis est inffiiia per media ad suprema reducere». Ille tliearchicus radius, descendens in caelestem Iiierarchiam, illam illuminat et per illain ecclesiasticam sive siibcaelestem. — Totum tamen facit ille radius, ffoiaudum. quia Angeli ibi nihil faciunt nisi occasionnliter; sicut, si quis vellet, quod radius illuminaret multas doinus, aperiret fenestras, et tunc radius omnes domus illuminaret; et sicut, si quis praepararet multa specula ad recipiendum lumen. Deinde ordine resolulorio ille radius nos reducit in contemplationem caelestium et deinde supercaelestium.

elo et divisiime logicae, 20. — Dc obieclo ct

I. 'idil Deus liiceni, qund (ssel bona, et dioisit lucem a tenebris etc. In oinnibiis operibus scx ctieruin praeterquam scciiiiflae (lictiiiii csl: Vidit Dciis, quod essel bonum; et in line dicit: Vidit Dem cxincla, quae fecerat, et erant valde bona. vi- Videre dicilur Deus, quia videre nos facit. l'rima visio aiiimae est intellientiae per naturam iivlilae. Unde dicit Psalmus: Signatum est super nos lumen vultus lui, Domi.ne. El liic possent explicari omnes diiricultates philosophiae. Pliilosoplii dederunt volneruiit dividere a tenebris erroris, magnis erroribus se iiimiiscuerunt; dicentes eniin, se cs-ie sapientes,.stulti facit sunt; superbientes de sua scien-.. tia, lucifcriani facti..pud.Vegyptios densissimae tenebrae erant, sed Sanctis tuis maxima erat liix. Omnes, qui fuerunt in lege naturae, ut Palriarchae, X Prophetae, philosophi, filii lucis fuerunt. — Lux animae veritas est; haec liix nescit occasum. Ita enim fortiter irradiat super animam, ut etiain non possit cogitari non esse nec exprimi, quin homo sibi contradicat: quia, si veritas non est, veruni est, veritatem non esse: ergo aliquid est verum; et si alii quid est verum, verum est, veritatem esse: ergo si veritas non est, veritas est. Super omnia enim praevalet veritas, ut dicitur in Esdra.

2. Emittit aulem haec lux Ires radios primos; unde iu Ecclesiastico: Tripliciter sol exurens montes. Est enini veritas rerum, veritas signorum seu vocum et veritas morum. Veritas rerum. est indivisio entis et esse, veritas sermonum est adaequatio vocis et intellectus, veritas morum est rectitudo vivendi. Et istae sunt tres partes philosophiae, quas philosophi non invenerunt, ut essent; sed quia

' Geii. I, i.

rlietoricac, SI-S.). iam secundum veritatem essent, iii aniina adverterunt, secunduin Aiigiistiniim.

3. Haec triplex verilas consideratur cx parte principii originantis, ex («irte subiecti suscipientis et ex parte obiecti lerminaiitis. Res[)icit auteni originans principiumiu ratione triplicis causae: originantis, efemplantis et terminantis; nam ex ip.io, per ipsuni et in ipso.sunt omnia. Ergo veritas indicat, quod mens noslra fertur naturali inclinationc ad Veritatem, sccundum quod est « cau.sa essendi, ralio intelligendi et ordo vivendi »: secundum causam essendi, veritas rerum.; secundum rationem intelligendi, veritas vocum; secundum ordinem vivend.i, veritas morum.

h. Ex pavte autem aniinae omnis irradiatio veritatis super intelligenliam nostram fit tripliciter: aut (it super ipsam absolute, el sic pertinet ad notitiam rerum speculandarum; aul in comparatione ad inlerpretativam, et sic est verilas vocum; aut in comparatione ad ajfectivam et molivam, et sic est veritas operabiUum.

5. Ex parte obiecti sic. Omne, quod est, aut est a natura, aut a ratione, aut a voluntate. Secundum primam est notitia, quae est de rebus, secundo modo de sennonihus, lertio modo de moribus. — Ergo secundum principium, subiectum el obieclum est triplex radius veritatis in aniina, per quem aiiima possit elevari ad perpetua, et etiam ad causam omnium; sed si addatur condimentum /frfci, tunc facilius; ut causa essendi attribiiatur Patri, ratio intelligendi Eilio, ordo vivendi Spiritui sancto.

6. Visio ergo intelligentiae per naturam inditae, ut convertitur ad?-6'.s, est veritas. Vult autem anima totum mundum describi in se. Mundus consideratur tripliciter: quantum ad essentiam, figuram

° Cap. i, i. — Prima verilatis delinitio inferius posila, et naluram. Iste autem radius dirigit ad quidditatum dilfermtias occultas considerandas, ad figurariun proportiones manifestas, ad naturarum proprietates ex utroque permixtas. Naturalis permixla est consideratio, quia modo de causis, quae sunt occultae, ut quare ignis calidus, quare haec herba calida, quia hoc habent a specie sua, quae occulta est; modo de qualitate, item de quantitate et influ£ntia corporum, quae aliquando patent, aliquando latent.

7. Secundum quidditalum differentias occultas fit divisio sex modis ad praesens: in substantiam et et actum, in unum et mulla, in simplex et compositum, iu cuusam et in causatum. Haec sunt sex lumina, quae disponunt animam ad sciendum et bene sentiendum.

8. Divisio substantiae et accidentis patet; sed impossibile est, accidens praecedere substantiam; creatio autem accidens est.- ergo etc. Dico, quod creatio, quae est passio, accidens non est, quia relatio creaturae ad Creatorem non est accidentaUs, sed essentialis. Similiter, potentia materiae non est accidens materiae, sed essentiaUs, quia « hoc ipso, quod est, ad alterum est ». Similiter differenliae ad genus reducuntur, ut merae privationes ad suos habitus.

9. Secunda divisio est in universale et particulare; ct circa hoc est magnus error. Aliqui dicunt, quod universale nihil est nisi in anima; Plato posuit, quod esset solum in Deo; alii, quod solum in anima. Isti nimis abstrahunt. — Dico ergo, quod est universale unum ad mulla, unum in multis, unum praeter multa. Unum ad multa est in potentia ma terrae, quod non est completum; unum in multis, ut natura communis in suis particularibus; et unum praeter multa in anima. Unum autem ad multa et unum in multis et unuin praeter multa in arte aeterna sunt; per illam enim artem et rationem consistit in re. Planuiu est enim, quod duo homines assimilantur, et non homo et asinus: ergo necesse est, ut ilia similitudo fundetur et stabiliatur in aUqua forma stabili, non quae est in altero, quia illa est parlicularis: ergo in aUqua universali. Ratio autem universalis non est tota in anima, sed in re secundum processum generis ad speciem, ut, communicamus primo in subslantia ut in generalissimo, deinde iii aliis usque ad formam hominis ultimatam. nihil addit super potentiam nisi modum essendi secundum completum et incompletum. Non loquimur hic de potentia pure passiva, sed de iiia quae procedit ad aclum. Necesse est enim, cum in omni crBatura potentia activa sit coniuncta potentiae passivae, rem, pro eo quod animatio aliquid est, ordinatum tamen ad sensibile; et super animarum addit sensibile, et sic usque ad hominem. Sic similiter de potentiis animae, quod sicul tetragonus addit unum angulum ad trigonum, et pentagonus ad tetragonum; sic sensitivum ad vegetalivum, et rationak ad sensitivujn. — Aliquando autem addit solum modum essendi, ut, si de uno in potenlia fiat unum in actu, addit solum modum essendi, quia unum non coniungitur materiae simpliciter, sed materiae haixinti vitam in potentia radicali. — Unde ins;mum est dicere, quod ultima forma addatur materiae primae sine aliquo, quod sit dispositio vel in polentia ad illam, vel nulla forma interiecta.

H. Quarta divisio est in unum et multa, et de illa multi sunt errores. Quidani dixeruntv quod omnia sint unum; ut, sicut una est materia, ita una forma radicalis, et postmodum multiplicatur secundum wiodum essemli et variatur. Et hoc nihil aliud est dicere, quam quod illa proposilio: homo est asinus, sit vera per se, fals;i per accidens. Unde intellige, quod rationale et irrationale non solum difTerunt per accidens, sed etiam essentialiter.

12. Quinta divisio est in simplex et compositum; et hic etiam sunt multi errores, ut dicere, quod aliqua creatura sit simplex; quia tunc esset purus actus, quod est solius- Dei; et attribuere quod est Dei creaturae periculosum est. Minus ergo est periculosum dicere, quod Angelus sit compositus, etiam si verum non sil, quam qmA s, simpkx; quia hoc ego attribuo Angelo, nolens ei attribuere quod est Dei, propler pietatem, quam habeo ad reverentiani- Dei. Sed secundum veritalem sic videtur, quia dicit Boethius: « Forma subiectum esse iion potest »: ergo Angelo nihil accideret tunc, nec laetitia nec tristitia.

13. Sexta divisio est in causam et causatum; et hic sunt multi errores. Quidam enim dicunt, mundum ab aeterno fuisse. In hoc conveniunt sapientes, quod non possit aliquid fieri de nihilo et sic ab aeterno; quia necesse est, quod sicut, quando res cedit in nihilum, esse desinit; sic, quando fit de nihilo, incipit esse. Sed aliqui videntur posuisse materiam ingenitam; et sic sequilur, quod Deus nihil facit: quia materiam non facit, quia ingenila; nec formam, quia aut fit de aliquo, aut de nihilo; non de maleria, quia essentia formae non potest fieri de essentia materiae; nec de nihilo, ut supponunt, eo quod Deus nihil potest facere de nihilo. Sed absit, quod potentia Dei fulciatur fundamento materiae. — Haec igitur sunt fundamenta fidei, quae omnia examinat.

14. Secunda irradiatio intelligentiae per naturam imlilae esl ad considerandas quantitatum proportiones manifestas; et istae sunt valde manifeslae, quia offerunt se sensui; et libenter homo negotiatur circa ista, quia cadunt in imaginatione; et imaginatio est fortis in nobis, et ratio obscuratur: et ideo homo multuin in his detinetur. Ista scientia certissima est, quia ad oculum patet. Unde omnes aliae scientiae praeter istam quasi sunt occultae.

lo. Haec consideratio mathematica est circa sex aut circa numeros in sua puritate, et sic est aiit/imetica; aut circa numeros, ut considerantur in sonis, et sic musica; aut in quantitate continua et circa proporliones dimensivas generaliter, et sic geometria; aut per additionem de linea visuali, et sic perspecliva; aut secundum quantitatem utramque et secundum discretiones numerales et substantiales, vel continuas et discretas, et sic astrologia, et illa est duplex: nna de corporibus regulatis per motum, sic astronomia; alia de influentia, et haec partim est secura et partim periculosa, et haec est atrohgia. Periculosa est propter iudicia, quae sequuntur; et ab hac fluit geomantia, vel nigromantia et ceterae species divinationis.

16. Hae scientiae disponunt ad intelligentiam Scripturae, ut patet de numerisjaer/ecto, diminuto, excrescenle; ut patet de perfectione senarii, qui de se perfectus est. « Non enim, ut dicit Augustinus, senarius ideo perfectus est, quia in eo numero Deus fecit mundum; sed ideo fecit mundum in illo numero, quia perfectus est». Simililer de duobus numeris cubicis primis, scilicet 8 et 27, quia bis duo bis sunt 8; ter tria ter sunt 27, qui ligari non entibus, nisi esset possibile, ut non-esse ipsius transmularetur 3o iwssunl minus quam per duos nuineros, scilicet 12 et 18. Sic enim se liabent 12 ad 18, ut 18 ad, quia in sexquialtera projwrtione, quae tenet lotum et eius medietateni. — Similiter patet de triangulo, quomodo ducit in cognitionem Trinitatis. Certum est enim, quod quantus est Filius, tantus est Pater; et quantus est Pater, tantus est Spiritus.sanctus et Filius. Et inde triangulum considera, quod quilibet angulus totam superficiem includit. — Similiter in perspectim de radio directo, qui fortior est, sicat, si tu proiicias lapidem directe deorsum, magnum sonum facit; si autem ex obiiquo, non tantum. Reflexu.i radius est a corpore terso et polito virtute tersionis, et ibi accipit speciem; radius fraetm est in introitu alterius perspicui

17. Tertia irradiatio intelligentiae pcr naturam indilae est ad investigandurn naturamm permixtas proprietates, scilicet parlim cullas et partim majiifestas. Philosophus enim considerat omnia per motum; considerat enim de motu, de principiis motus et causis, ut locus et tempus; considerat autem naturas corporum caelestium, sive corpora aetberalia, meteoricalia; elementaria, vegetabilia, sensibilia, rationabilia. — Caelestia, in libro de Caelo et mundo, ubi reducit omnem motum ad motum perfectum, scilicet localem; iste autem localis est triplex: aut circa medium, ubi non est contrarietas, et sic circularis; aut a niedio, et sic est levium inotus; aut ad medium, et sic motus gravium, sive motus rectus. Meteorica, ut in libro Meteororum, ubi dicit de impressionibus et mineralibus. — Si de elementaribus, sic in libro de (jeneratione et corruptione. Si de vegelabilibus, sic in libro de Plantis, ubi sunt mirabiles considerationes. — Si autem de.sensibilibus, sic in libro de Animalibus, quem totum non habemus; aut de ralionalibus, ut in libro de Anima cum suis appendicibus, scilicet de Sensu et sensato, et de Memoria et reminiscentia, de Spiritu et anima, de Somno et vigilia, de Morte et vita.

18. Secundus radius veritatis informat ad considerationem loculiomim, argumenlationum, persuasionum rationalium, ut homo liabeat artem per eum ad loculiones congrue indicantes mentis conceptus, ad argumentatioms trahentes omnis mentis assensus, ad persuasiones inclinantes mentis alTectus. Ra-

' Triplici radio respondet triplex amor: divinus, utilis, folio enim cogitat facere quidquid in se est in alio, et quidquid est in alio facere in se; hoc autem non fit nisi per.sermonem.. Quidquid ergo est in anima aut est per modum conceptus, aut per UKKlum a.ssensus, aut per moduin affectus. Ad iudicandum conceptum est grammatica; ad inducendum assensum esl logica; ad inclinandum affectum rlielorica.

1 9. Secundum grammaticum oiunis pars orationis significat mentis conceptum. Habet enim partem significantem substantiam et qualitatem, et sic est nomen: habet partem significantem modum, et sic est verbum, quod dicit inclinationes, scilicet imlicalivus, ut in rationali; imperativus, ut in irascibili; oplativus, ut in concupiscibili;.subiunctivus, partem utramque; infinitivus, quasi materialis. Et ad has dilTerentias omnes reducuntur secundum Priscianum. — Sirailiter determinat de littera, syllaba, dictione, 01-atione. Quia enim varii sunt modi significandi et terminandi secundum diversas linguas — ut terminatum in a, feminini generis ut in pluribus, in m, masculini generis, et sic de aliis — de httera determinat; sed ad hanc non potest descendere nisi per.syllabam. — Ultimo considerat de connexione dictionum. Determinat similiter de prosodia et dyasynthetica. Exprimit autem omiiia per octo partes orationis. Ad litteram ergo descendit per syllabam, sed postea de prosodia et metrica, et huiusmodi referuntur ad primum. Considerat similiter modos et accidentia, ut quod noiiiinativus construalur cum verbo singularis numeri, ut non dicatur: hoino currunt, quia ab uiia subsUmtia non egreditur nisi actus unus; similiter, ut post verhum transitivum non ponatur nominativus, sed accusativus, qui dicit terminum, non principium actus, ut nominativus. — Unde grammatica a rebus naturam trahit, nec potest esse bonus grammaticus, nisi sciat res.

20. Alia direclio est, quae illustrat ad arqumenlalwnes mducentes mentis assensum, quod fit per solidam argumentationem, ut, (f quaecumque uni et eidem sunt eadem, necessario inter se sunt eadem ». Haec argumentatio habet formam generaleni et specialem in materia necessaria, solida; et ideo est prima analysis et.secunda analysis de syllogismo simpliciter. De syllogismo necessario, id est resolutorio in causam infcrendi, ut in prima anac. 1 2. proponit quinque praedictas inclinationes v erbi: Modi lysi, id est resolutione, et iii swiinda aiialysi, id est resolutioiie in causam infemuti el essemli. — Et quia semper iion potest esse iniluctio per necessiiriam argumeiitationem, ideo inveniuntur lovi et habitudo localis, quae procedit per pro/>tt6/Y<a, ut /oc< topici; et quia in liis cadit deceptio, adduntur lori sopliislici, ut sciat homo dissolvere. Unde dissolvens noii est sophisticus, sed verus respondens. Et quia isti modi traliunt origineiii a natura rerum — iit patet: fumus est: ergo ignis luit-; lociis ab edectu — ideo addimtur decen praalicuvHmta, atlduntiir etiam cnuntiationes.

21. Tertia irrailiatio est, qiia niens illustratur ad vili utilitali, iibi potest esse periciiliiin propter dissensionem animoruni. Procedit autem secimdum tria attributa et triplex geiius causae, scilicet demoiiMrativuvi et deliberativwn et iudiciale.

22. DemonMratiimm personae, ut ad laudem, ritas; vel est laus quantuni ad co/y.v, scilicet pulcritudo, fortitudo etc; vel de lionis /hrtunae, ut divitiae, parentela, patria.