Collatio XVII

cientibus intelleclnni.

non erit defensio per ralioiiem, sed per

1. Protulit terra herbani virentem elc. Dictuui est, quod visio intelligentiae per Sr ripturain eruditae versatur circa tria: circa intelligentias spirituales, quae intelliguntur per congregationes aquarum; circa figuras sacramentaks, Kr genniimtionem herbarum et arborum; circa theorias multiformes, per multiplicationem seminum et refectionem arborum. Istae Iheoriae consistunt iii considerationibus temporum sibi succedentium, quae sunt seminaria quaedam et in correspondentia eorundem; aliae theoriae consistunt in considerationibus salutariuni refectionum; quia non in solo pane vivit liomo. (k)nsiderare debet homo, ex quo pascatur, scilicet eloquio Scripturae; unde est lignum faciens fructum. Indiget enim intellectus refectione, indiget et affectus.

2. Primo dicenduin de refectione inteUectus. Sed, De sicut dicit.postolus, laborantem agricolain oportet prius cderc de fructibus; quia praedicator oporad tet quoil prius sit imbutus et dulcoratus in se, et

, 28. pulcritudine et decore, gustum vero dulcore et suavitate; sic et istae theoriae reficiunt inteUectummo decore et affectum sua suavitate. — Hoc innuit Scriptura dicens: Planlaverat autem Dominus Deus paradisum voluptatis a principio, in quo posuit homineni etc. Hoc dictum est per recapitulationem post septimam diem, quia ista plantatio iacta fuit tertia die.

4. Sequitur: Produxitque om.ne lignum pulcrum visu et ad vescendum suave: unum vitae in niedio paradisi, lignum scientiae boni et mali, ut intellectum suo decore reficeret et affectum suavitate. Consummatio aiiteiii erat in ligno vitae, si lignum scienliae caveretur. Terra ergo est Scriptura, quae produxit omne lignum pulcrum visu quantum ad intelleclum, et ad vesceiidum suave quantum ad a//ec/M?n, scilicet multiformes theorias oblectantes el destinationibus oniniuin Sanctorum, potissime tamen gaudebo de mea praedestinalione; et hoc iiinuit Salvator: (iaudele, quia nomina vestra scripta sunt in cwilis. — Paulus potuit loqui de paradiso caeksti, qui rai)tus fuit usque ad tertium caeluni; nos nescinuis, sed loquimur de terrestri.

5. Est auteni anima paradisus, in qua planesl Scriptura, et habel mirabiles suavitates et decores. Unde in Cantico: Horlus conclusus, soror mea sponsa, hortus conclusus, fmis signalus, eniissiones tuae paradisus. Aninia est fiorlus, in qua sunt sacramentalia mysteria et spirituales intelligentiae, ubi scaturit fom spirilualium em.issionum; sed conclusus est et fons siynatus, quia non patet

sed illis, de quibus: Novit Dominus qui sunt eius. HuiiC hortum sapienlia aeterna diligit et circa eum versiitur; unde in Ecclesiastico: Ego sicul /luvius Doryx exiui de paradiso. Hunc hortum rigavit ille qui omnes plantat; quani enim plantalionem non plantal, illa eradicabitur. Omnis plantatio, inquit, quani non planlavit Pater meus caekstis, eradicabitur. Sequitur: Dixi: Rigabo hortum meuni plantatiomim et inebriabo prdti nwi fructum. — Rigat autem sanguine, quo aspersus est liber et omnis populus; rigat etiam alHuentia Spiritus sancti manantis ab ipso, quam Scriptura habet, et quam invenimus in Scriptura. Haec sunt ergo ligna pulcra visu et ad vesceudum suavia ralione fructuuin pulcrorum et dulcium.

6. De refectiom intelleclus dicendum. Sicul enim

infirma, deformis et instabilis fit in omnibus;

ergo refici. Hinc est, quod mens vagabunda, non habens cibum discurrit et est instabilis. Unde: Peccatum peccavit lerusakm; propterea instahilis factd est; et ideo, eiecta de paradiso, vagatur et dat preliosa quaeque pro cibo ad refocillandam animam. Unde haec est passio misera. Propter quod nihil sauius, nisi ut figantur cogitationes, ne vagenlur in malum. — Unde loannes Cassianus venit cum multis ad quendam sanctum Patrem el conquestus esl de instabilitate cogitalionum, et quod in nullo poterat firmare intellectum. Et ille respondit: Si unquam versificati luerant, et si tunc de illis cogitabant. Resjwnderunt, quod in tantum, quod vix de aliquo alio cogitare poterant, immo etiam doriniendo cogitabant. Dixit ille, quod illud erat propter consuetudinem. Unde oportet assuescere circa rem aliquam, quae, cum in mentem venerit, non sit inala.

7. Haec autein est Scriptura, ubi iion sed iiiulta inveniuntur, in quibus est delect;itio spiritualis; el sic non exibimus hortum paradisi, sed est anima ut operans et custodiens et facit sibi ex ca hortum parvuin in mente deliciosum. — In hac sola scientia est delectatio, non in aliis. Philosophus dicit, quod magna delectatio est sc,ire,quod diameter est asymeter costae; haec delectactio sit sua; inodo comedat illain.

8. Egreditur autem de Scriptura quaedam lux

iunctum imaginationi, ut non pateal egressus ad duodecim, scilicet intra, extra, supra; infra, ante, retro; dextrorsum, sinistrorsum; ex opposito, iii gyro; e longinquo, e vicino. patientiae, respice lob et Tobiam; si magnanimitalis, respice David conlra Goliam, et ludam Machabaeum; si fidei exemplum, Abraham et Virginem gloriosam, cuius fides transcendit fidem Abrahae. Abraham eniin credidit, posse se habere filium de sterili sene; sed Maria, quod Virgo conciperet de Spiritu sancto, credidit; neque concepisset, nisi credidisset. Si exemplum caritatis, vide Moysen, qui dixit: Aut dimitte eis hanc noxam, aut dek me de libro tuo, quem scripsisti. Si exemplum mi.sericordiae, in Ecclesiaslico: Hi sunt viri misericordiae, quorum pietales non defuerunt. Si de iustilia, forliludine, prudentia, munditia,,de omni virtute honesta proponit tibi exempla. Quia virtus consislit circa operationes parliculares, ideo non sufficit regula interius directiva, nisi sit exempluin parliculare; et ideo Scriptura utrumque jwnit. Contra iram dedit regulam: Responsio moUis frangit iram; vide exemplum de Abigail, quae fregit iram David.

10. Item, illustrat a supra per divina promissa; docet enim Scriptura de his quae sunt supra. Unde simpliciter niliil [nomen accipitur diver-so sensu]: ut el quae Aposlolus: Scimii.i, quoniam, si tvrreMris <hmus noslra /ndiis hahilalionis dissolvalur, (juoil aedificalioneni ex Deo hahenius, ilomum non manufaclam, aelernam in caelis; et: fn ilomo fiilris mei mansioms mullae sunl, ait Salvator; in Psalmis dlcilnr: Fil.ii hominum snb umbra, ularum tuarum speruhiinl. tnehriahunlur ah uhertale domus tuae, et torrente voluptutis tuae potabis im, qiiomam apud te est fons vitae; et in lumine tuo videbimus lumen; et illud Apor alypsis: Agnus, qui in medio throni est, reget illos et dediicet eos ad vitae fontes aquarum; ct in 1'sahno: De/ectaliones in dextera tua iisque in finwr. 1'roponit ergo nobis diiina promissa.

1 1. Ucni, illustrat ah infra proponcntlo inferiri per tormenla. Psalnuis: Pliiet super peccatores luqiieos; ignii et siilphiir et spirilus procellarum pars ealicis r-oris»»; Apocalypsis: Et pars eorum in stagno ignis ct sidphuris. Et ascendet fmnus lormentorum eorum in laecula suecuhrum. Haec propoiiil Scriptura a principio, ubi dictuni est, quod tenebrae erant super faciem ahyssi, usque ad finem. — Proponit ergo inlerna spectacula, extrinseca exenipla, caelestia promiisa, inferni supplicia.

12. Si ista tibi iion sndiciunt, sed vis exire et alibi quaerere reCectionem intelleclus; adhuc dabit libi alias arbores, alios fructus, in quibus [Wtes refici. Illustrat antrorsinn per praeceptu directiua; retrorsum, per districta iudicia; ikxtrorsum, >ev sevora solaiia; sinistrorsum, [jer dulcia seu benipwgna flagella. — Oportet enim luiuen habere ante se. Mamlalnm enim lucerna est, el lex lux; haec diligit in caelum, unde: Si vis ad vitam ingredi, serua mandata, quibus adduntur comilia; haec proponit nobis Scriptura ubique. Unde iu illo Psalmo: Beali imniaculati, et: Legempone mihi, Domine, niam iustificationum tuarum etc, in omni versu fit mentio de mandatis vel sub nomine kgis, vel testimonii, vel eloquii, vel alicuius nominis aequivalentis. Unde etiam apud Hebraeos omnes versus unius octonarii ab eadem littera incipiunt; quofl non potuit servari apud nos, ut viginti duae litterae respondeant viginti duobus octonariis; et quilibet liabet octo versus. Unde etiam Augustinus turbatus fuit circa tantam identitatem; quod tamen est magna collatio xvii scientia et mira varietas. N;im et ipso Augustinus semel vidit uiiam arborem pnlclierrimain, habentem viginti duos rainos, el quilibet habebat octo ramusculos, ct de illis guttae dulci.>isiinae rorabant. Et intellexit, quod illa arljor esset I'salmiis: Beati immaculati in via. Unde medilatio legis suinme necessaria est; Psalmus: Bealus vii ind iion abiit in consilio impiorum, sed in lege niini fuit voluntas eius. El eril laiuiiuiin lignum, quod planlatum est.ecus decursus aquarum. In Ecclesiastico: fn multis operibus ei.us ne fueris curiosus,.ml quae praecepit tibi illa cogita semper. transgressionibiis praeceptorum, ut de liicifero, de Adam, de uxore sua, de Cain, de luxnriosis, super quos ilii ium venit, de superbis, (pii aedificaverunt turrim Chananaeis, de Israel. Similiter, novuin testamentum plenum est iudiciis. ludicium autem est re.iro, praeceptum ivnlc. Indicium respicit praeceptum; transgredieris, piinieris; nisi sequaris lucem dirigeiitem, gladius percutiet te; Psalmus: Nisi conversi fuerilis, glaxlium suum uibravit, arcum suum tetendit et paravit illum, ct in eo parauit va-sa mortis,.uigitlas suus ardcntihus effccit. Arcus, iudicium Scriplurae; duritia ligni, vetus testamentum; cliorda, quae lignum flectit, novum testamentum; iudicia leviora et duriora, sagittac. Psalinus: Cex Domini immaculata converlcns anima-; lestimonium Domini fidele, sapientiam praestans paruulis. fudicia Domini veni, iiistificata in semelipsa etc. gella henigna, quia solatia sunt periculosa. Vide,dam, Saul, Salomoneni, leroboam idololatram et primum angelum, quibus oinnibus solatia temporaha et excellentiae fuerunt occasio ruinae. Sunt autem occasio ruinae, quando placent; quando autem non placent, non se ingerit hoino. Unde Christus noluit haljere solatium temporale, quia cadent a latere tuo mille, et decem millia a dextris tiiis etc. Plus debet quis velle esse in ista parte, in qiia paucion>s cadunt.

1?). Itein, siniitrorsum per henigna flagella illustrat. Unde Domiiius permisit, Abel iustissimum inlerfici. Vide Noe, qui centum annis fabricavit arcam, et posuit ibi quidquid habebat; et tolus muntlus ipsum deridebat. — Et addidit hic, quod rex Franciae non posset hodie talem facere, qui considerat eam secundum suam mensuram cubitorum geometricoruin — De.braham similiter, Isaac el lacob, qui peregrinati fuerunl; et loseph, qui exaltari non poterat, nisi praecessisset venditio, incarceratio et humiliatio. Vide Moysen, quem Deusriebebat praeponere toti mundo, quomodo fuit humiliatus; pascehat oves per quadraginta annos unius sacerdotis. Simihter David, quamdiu fuit in tribulatione, fuit optinuis et ad regnum venit per tribulationes; et X)St, cum fuit in prosperitate, multa peccata commisit. Similiter Ezechias in infirmitate valde humilis fuit, sed postea superbus in adventu nuntioruni Babyloniorum. Vide Eliam pauperculum, qui non habebat ad comedendum, nisi quod corvus sibi ministrabat et illa paupercula vidua; qui tamen caelum claudebat. Vide loannem Baptistam, qui septem annorum intravit desertum et ibi super lapillos iacebat. Similiter de Christo et de Apostolis. Similiter dicit I*aulus: Lapidati sunl, secti sunt, tentati sunt, in occisione gladii morlui sunt, circuierunt in mel.oris etc. Flagella ergo sunl suavissima. Aut ergo Deus flagellat, aut non. Flagellat autein omnem filium, quem recipit. Probata est haec per particularia; ergo debet inferri universaliter.

16. Adhuc etiam habet Scriptura arbores ad remodo per septen duces, modo unum bellum, modo multa. Istud bellum est ab illo die, quo Micltael et Angeli eius proeliabantur cum dracone. Imminet "=' autem nobis triplex bellum: bellum domestlcum, beUuin civile et campestre. — Primuin cuin carne, quae habel multas acies; haec ancilla semper parata esl aperire, sicut Eva. Unde: Ah ea quae dormil in sinu tuo, custodi cianstra oris tui.

17. Item, bellum civile est tentatio mundi. Omnis enim ireaturu est in muscipulam, quia creaturae pulcritudo trahit homines. Unde: Vanitas, inquit, vanilatum, et omnia vanitas. Quid habet homo de universo labore suo, qua laborat sub sole? Vane et frustra fit de quo nihil relinquitur homini in morte, et ideo cuncta vanitas; in Psalmo: Averle oculos meos, ne videant vanitatem.

18. Item, est bellum campestre, hostile cum daemonibus, qui die ac nocte infestant, modo magnificando, ut praesumamus, modo per consideratio; nem scientiae, modo per considerationem sanctitatis; modo faciunt hominem iracundum, et sic diabohcum et adimpletum spiritu malignitatis; et faciunt eum cadere in tristitiam. et desperatiohem, et sic de aliis. Haec docet fugere Scriptura. Quae enim scimtia docel fugere contrarias potestates? Nulla.

19. Item, illustrat in gyro, ut, non esse fugiendum, quia undique praesidium habemus. Habemus enim ipsum Dominum et Angelos circa nos; unde in Psalmo: Montes in circuitu eius, et Dominus in circuitu populi sui. Unde puero Elisaei clamante propter latrones Syriae, qui volebant eum capere, dixit Elisaeus: Domine, aperi oculos pueri huius, et aperuit Dominus. El ecce, mons plenus equorum et curruum igneorum in circuitu Elisaei. lacob etiam, timens fratrem suum, vidit Angelos, un dixit: Castra Dei sunt haec. Unde Psalmus dicit:,/)amm?«s illuminatio mea et salus mea, quem timeho? Et alibi: Niii quia Dominus erat in nobis, dicat nunc Israel etc, usque in finem.

20. Item, illustrat e longinquo per figurarum signa; facit autem figuras de omnibus. Omnia autem, quae sunt in mundo, reducuntur ad duodecim, quibus utitur Scriptura, quae sunt signa longinqua: caekstes formae, elementares naturae, meteoricae naturae, minerales naturae; naturae germinum., natatilium, volatilium, gressihilium; humana organa, humanae vires, humana opera, humanae artes. Qteti cnarrant gloriam Dei, et opera manuum eius annuntiat firmamentum; ei Ecclesiasticus: Altitudinis firmamentum pulcritudo eius, species caeli in visione gloriae.

21. Forinae elementares: ignea, aerea, aquea, terrea; omnibus utitur Scriptura. — Naturae weieoricae, ut nube, pluvia, rore, nive etc; et luminibus apparentibus in caelo, fluininibus, slagnis, quibus omnibus utitur. — Naturae eliam sunt inineraks, ut septem metalla principalia et lapis pretiosus, ut lapis («lyciiinus; in Genesi legitur: Jbi irwenitur hdellium et lapis onychinus; et ibidem: Ubi nascitur aurum; el aurum terrue iUius optimum est. Et in Apocalypsi duodecim lapides pretiosi. — Sunt etiam naturae.5'e/-mMmm, ut arborum, lierbarum, planlarum, seminum; de olere, gramine aliisque tractat de terra nascentibus.

iJ. Sunfetiam nalurae natatilium, ut Iractat de leviathan -, de piscibus, de cetis. — Sunt naturae volatiiium, ut de accipitre; de aquila, de columba, de passerc; et est magnum mysterium, quare tantum Iria genera volatilium ponuntur in sacrilicio. Loquitur etiam de avibus lucifiigis et de amatricibus lucis. — Item, dc animali gressibili, de serpente, de oolubro: Qu,asi a fucie cohibri fuge peccatum; qualiter permisit Deus tentationem fieri per serpentem. Item, de vulpibus, de capra, de porcis, de cervo, de hinnulo, de ursu, de bobus. Nec sine mysterio etiam tantum tria genera gressibilium olTerebantur vel sacrilicabantur.

4. Item, naturae Jiominu, de cuius partibus Scriptura tractat partim ad Deum translatis, partim ad.ngelos. l'nde Dionysius ostendit, quid significant meinbra humanain,ngelis. — Item, vires vegetabilcs, vires sensibiles, rationales etc, quibus omnibus Scriptura per totum utitur. — Item, de operibus humanis, ut constructione domorum, puteorum, agricultura, mercatura; et de omnibus artibus liberalibus et mechanicis. Theologus modo eis utitur ut arithmeticus, modo ut astrologus, modo ut geometer; modo videbis eum rhetorem, modo medicum.

!2o. In hac consideratione est periculum, quia io periculum est nimis longe recedere-a Scripturae domo; puer enim nunquam vult multum recedere a domo. Sic iiericulum est in scientiis, quod tanlum diffundant se per considerationes harum scientiarum, ut postea ad domum Scripturae redire non possint, et quod intrent domum Daedali, ut exire non possint. Melius est enim tenere veritatem (piain figuram. Si ego viderem faciem tuam et rogarem le, ut apportares mihi speculum clarum, ut ibi viderem faciem tuam; stulta esset ista petitio. Sic est de Scripturis sanctis et figuris aliarum scientiarum.

%'). Item, illustrat per gratiarum dmia e vicino, quae supplent omnia, quae non habet industria. Multi enim venerunt hospites scientiae,.scilicel ad domum nostrain el ad nostram industriam; sed in his debet industria ponere terminum. Unde illustrat haec Scriptura e vicino; unde non oporlet longe ire i)ro re, quae prope est. Describit enim Scriptura dona Spiritus sancti per totum; in loanne: /csus fatigatus cx itinere sedebat super fontem; sequitur: Omnis, qui bibit ex aqua hac, sitiet iterum; qui autem biberit ex aqua, quam. ego dabo ei, fiet in eo fons rior, de qua qui plus bibet plus sitit; alia interior, de qua: Qui credit in me, sicut dicit Scriplura, flumina de ventre eius fliient aquae vinae. Hoc autem dixit de Spiritu.mncto, quem accepturi erant credentes in eum. Istae sunt aquae de fontibus Salvatoris, scilicet notitiae gratiarum reficienles animas.

27. luxta haec mysteria est mysterium ligni vitae et mysterium ligni scientiae boni et mali. Qui enim tantum quaerit notitiam gustat de ligno scientiae boni et mali. Et hoc significatum est in Isaia: Pro eo quod abiecit populus ille aquas Siloe, quae currunt cmn silentio, et assumsit magis Rasin et filium Romeliae; propter hoc, ecce Dominus adducet super eos aquas fluminis fortes et multas. Ut dicit Hieronymus, aquae Siloe currunt cum magno murmure: ergo manifestum, quod intellectus alius est ibi. — currentes cum silentio sunt sacra Scriptura, quae nisi in silentio addisci noo potest; et ibi fit illuminatiq. In signum huius dictum est caeco: Vade, lava in ncUatoria Siloe, quod interpretatur Missus. Aquae enim istae per revelationem sunt. Sed oportet prius linire oculos luto ex sputo et pulvere saliva est sapientia; pulvii, caro Christi; hUwm (les cie mysterio incarnationis. — Qui autem quaerunt Rasin et fdium Romeliae sunt qui quaerunt riores scientias. Et ideo princeps Assyriorum nabitur eis; Dominus voluit. Et hic notandum quod filii Israel furtive habuerunt vasa argentea gypti; sed postea nunquam voluit Dominus, reverterentur.