Collatio XI

De secunda visiono Tractatio quarta,

et agit de

propagationem, 25.

1. Nos vero omnes, revelala facie gloriam Doniini speculantcs, in eandem imaginem transformamur a claritate in claritatem, tanquam a Dopraecedit esse actuale. — Similiter, mutabile est fluens ab immutabili fixo. — Similiter, creatura essentialiter dependet a priino, et maleria et foi-ma, et etiam accidem ma,'is dependet a Deo quam a suo subiecto; quia Deus potest facere, ut sit sine subiocto, ut in Sacramento altaris, sod non, quod noii (kpcnileat ab eo. — Similiter, si est ens secuiuliim. quid, ost et ens simpliciter in his quae nata sunt esse.simpliciter; ut si est sapions secundum quid, est sapiens simpliciter, ut romoveatur instantia: est albus dente: ergo ost albus simplicitor. — Si est ens in genere, est eris citra f/emis. Ens enim in genere hal)et diflerontias coarctantes; et tale non habet posse, e.wc et agere universaliter. Undo Deus est ens e.r.tra genus et supra genus.

2. Hae igitur siieculationes ordinis, originis et completionis ducunt ad illud cssc primum, quod repraesentant onmes creaturae. Hoc enim nomen scriptum est in omnibus rebus; et sunt hae conditiones entis, super quas fundantur certissimao illationos. Unde dixit ille: « Prima rerum creatarum omnium est esse »; sod ego dico: prirtia rorum intollectnalium est cise primum. quae esl secuiida de speciositate fidei

Dei Trini. mini.tpiritu. Dictum ost de socunda visione, scilicet intelligentiao /)e/- fidem elevatae, quae intelligitur per caelum e firmamentum, quod ost ullum, firmuiH, speciosum. Diclum est de duobus priinis, et inceptum de tertio, scilicet speciositalc, quae est niultifonnis sijeculatio fidei. — De qua dictum est Abra; hae, hoc est cieilenti: Suspice caeluui cl numera stellax, si potes; dictuin est a loanne: Sustulit me in montem etc. Kt per duodecim signa, per quae currit sol intellectualis in heniisphaerio nostrae intelligentiae et lacit diem ct annum (idei, et per duodeciin portas cx sinyiUis margaritis intolliguntur duotiecim speculationes principales, ad quas aiiac reducuntur, et secundum quas aliae regulantur et diriguntnr; el ist;ie sunt /ulgidae, civi/icae, imuiulae. — Prima erat speculari, Deum esse pr<mMWi; secunda, Deum esse trinum et unum. Circa has pi'ocedunt Sancti et doctores; setl Sancti per viam S[)ecidationis, doclores per viam investigationis. Dictum esl ergo di primo.speculo, scilicet quod est esse; hoc enim est nomen Dei manifestissimum et pcrfeclissimum, (Viva omnia, quae sunt Dei, comprehenlimilur in hoc nomine: Ego suin <id siim. Hoc iiomen Dei est proprie proprimn, de quo dictum, (juoinoilo omnes res npraesentaiit ipsum per viani ortlinis, originis et complelionis vel connexionis. Hoc speculum componitur ex omnibus creaturis, ut patuit. Iloc iioinen iii aniina scriptum illustrat eam ail spcculandum.

. 1'raediclain igilur auctorilatom Auguslinus i'sst't hoiiio be;itus. Hoc sjieculuni format Augustinus dociiiio (]iiinto de trinitate, capitulo quarto, ubi vult osiondfio unitatem el Tiiiiitalem Dei; dicil sic: « Neqm;.iijin divinorum librorum auctoritas tantummodo praedirat, esse Deuni veriiin;sed oiniiis quae nos (ircnmslal, ad (luam iios etiam pertinemns univorsa rorimi iiatuia [iroclamat, se liabere [iraestanlissiinum coiiditorem, qui nobis menteiii rationomque iiiitunilem dodit, qua viventia iion vivenlibiis, sensu [iraodita non seiitientibus, intelligenlia noii iiiteliigentibus, immorUiliii morlalibus, iin)olcntibiis [lotentia, iniustis iusta, s[iecios;i deforinibus, boiia inalis, incorruptibilia corriiptiliilibus, immulabilia mutabililius, invisibilia visibilibus, iiicorporalia corporalibus, beata miseris praeferenda videamus. Et per hoc, quoniam rebus creatis Creatorem sine dubitatione praei)onimus, o[X)rtet, ut eum et summe vivere et cuncta sentire atque intelligere, et niori et corrum[ji mutari([ue non [wsse, nec corpus esse, sed s[)iritum omiiium poteiitissimum, iustissimum, speciosissimuiii, optimmn boatissimumque fateamur».

3. Duodocim iionit conditiones: aeternus, imnwrlalis, mcorruptibihs, immutabilis, eccequatuor; iteiii, vivus, sa)iens, potens, speciosus, et occ quatuor; item, iustus, boiius, beatus, sanclus spiritus, prebendit: quia, si est aeternus,eo ipso est immortalis; et si iinmortalis, eo ipso incorruptibilis; et si iiicoriu[)tibilis, oo ipso immutabilis. — De secundo quaternario iiccipiatiir sapiens, quod alia tria com- [irehendit: quia, si sapiens, ergo vivus; si vivus, ergo poteris; si [xilens, ergo speciosus, quia sapientia est forina [lulcherrima; unde Sapiens: Amator faclm siim /bnnae illius. — De tertio cuaternario acci[)iatur aliud nomen, scilicet bealus, quod comprehendit in se alia tria: quia, si boatus, ergo bonus, ergo iustus, orgo s;mctus s[)iritus. In liis ergo tribus, »clkei aeternUate, sapientia, beatitudine, iam relucet Triiiitas, quia aeternitas a[)propriatur Patri, supienlia Filio, bealiludo S[)iritui sancto. cosse est, si est sapientia, ul sit mens, ([uae gnoscjit se et diligat se et alia. Nec taiiien intelligenduni est, ([uod ita sit 1'ator mens, quod Filius non sit, immo esl insania; quin iinino Pator est mens, Filius iiicns, Spirilus sanctus niens. Itein, Filius notitia, Wder notitia, Spiritus sanctus vio?//m, et sic do aliis. Iloc autem in aiiima est alitor, quia inens non ost nofilia. Sa[)ioiitia igitur iii cognitiono est; iibi aulciii ost cogiiitio, neces.c ost,ut sit emanatio sive genoratio vorbi, ox ([ua genoratione sequilur productio ainoris ncctontis; ot sic producens est 1'aler, verhum osl Filius, nexus S[)intus sanctus, in quibus est trinitas vere distincta, noii in sapienlia ot in iiKiite, sicut ost iii imima. Hoc esl ex veritiile sapientiae. Et boc dicit Anselmus iii Monologio. Ex lioc oiiiiii, ([uoil suminiis Spiritus so Intelligit, Filius generatur, Spiritus sanctus spiratur. Hoc est speculum Augustini. Sed nos cum Ruth coUigamus spicas post niessores secundum doctores nostros.

j. Est aulcm duplex speculum Trinitalis: unum intellectuale, (uod facit inlelligere nomina dicta de Deo intelleclualia; secundum esl inagis matmale, quod fit per nomina trammmliva. — Prima speculatio divino e$se, scilicet propter conditionem perfectionis, propter conditionem perfectae productionis, productivae diffusionis, diffusivae dilectionis; et unum se(nitur ex altero.

6. Est enim ibi sunima perfectio, ex (ua fit, ei quod priinum principium liabet perfectionem origioriginantem: ergo si ibi est perfecta origo, necesse est, esse Patrem producentem Filium originantem et Spirituin sanctum originatum.

7. Item, a parte ordinis sic: ubi est perfectus dictum est: oportet ergo per rationem ordinis, ut sint ibi tres personae.

8. Item, a parte indivisionis sic: necesse est, ibi tem cst in principiis et principiatis, in universalihus et particularibus, in voluntate et natura. Unitas in principiis est simplicitatis; in compositis sive principiatis totalilatis seu plenitudinis; in universalihus conformitatis, in particularihus innumerabilitatis, in voluntate unanimitatis, in natitra inseparabilitatis. — Luitas simpHcitatis in principiis est defectiva; quia, licet quodlitet principium sit siinplex, non tamen de se sulTiciens est ad producendum aliud sine alio principio. — Item, unitas totalitatis sive plenitudinis in principiatis deficit, quia non est ex se iiec simplex. — Item, unitas in universalibus deficit, scilicet conformitatis, quia numeratur cum alia; licet eniin sit in pluribus, numeratur tamen in illis. — Item, unitas in individuis deficit, quia cum materia numeratur forina. — Item, unitas voluntatis deficit, quia non ita coniunguntur animi, quin separari possint per discordiam. — Item, unitas inseparabilitatis deficit in naturis, quia non est tam fortis unio formae, quin possit per artificiiun separari. — llaec autem in Deo ponendi.

9. Item, in primo esse est ratio perfectae productionis. Est aulem productio simiUs et dissimilis, uequalis et inaequalis, consubstanlialis et essentialiter dilTerentis. — De necessitate, si est productio dissimilis, praeinteliigitur productio similis; quod sic patet: simile habet se ad dissiinile, sicut ideni ad diversum, sicut unum ad multa; sed de necessitate idem praecedit diversum, et unum multa: ergo productio similis productionem dissimilis. Sed creatura producitur a primo esse et est dissimilis: ergo de necessitate producitur simile, quod est Deus. — Item, secundum Boethium inaequalitaies oriuntur ab aequalitate: si ergo producitur a Deo quod est inaequale, scilicet creatura, necessario praecedit productio aequnlis, quod est Deus. — Item, si producitur a Deo essentialiter differens, necessario ante producitur substantialiter idem, quia ante extrinsecum est intrinsecum, ut patet: quia verbum dicentis extrinsecum praecedit mentis conceptus ut aliquid intrinsecum: ergo similiter a substantia aeterna non manat differens, nisi producatur substantialiter idem: ergo in Deo prius est productio simUis, dequalis, consubstantialis quam dissimilis, inaequalis, es.ientialiter differenlis.

10. Sed quid? dices, nunquid intelligendo, primuin esse unum esse suppositum, ut gentiles, adhuc intelligunt substantiam, virtutem et operationem? Ergo, non intellocta trinitate vel emanatione, est intelligere productionem. Respondeo: intellectus duplex est: perfectus et plenus et plene i-esolvens; et tali intellectu non est intelligere sic; intelligere autem semiplene potest intellectus defectivus sic, quod resolvat in plura, quae in Deo sunt unum, aliter non».

11. Item, tertia ratio speculi est, quia in Deo cst ratio productivae diffusionis sic. Illud e.«e est.mmme bonum, ergo summe diffundit se triplici dillusione: actualissima, integerrima, ultimata sive ultimatissima. Quia actualissima, semper est, semper fuit, semper erit; semper generat, semper generavit, semper generabit. Hoc non potest hatere creatura, quod semper sit, semper fuerit et semper futura sit: ergo necesse est, lit emanet aefernws. — Item, integerrima non est haec diffusio in creatura, quia Deus non dat totum decorem exemplaritatis creaturae, immo non dat nisi generando Filium, qui dicere potest: Omnia, quae habet Pater, mea uiiimaia. sunt; hoc non dicit aliqua creatura. — Item, haec

diffusio est uUimata, ut det producens, quidquid

potest; creatura autem recipere non potest, quidquid

Deus dare potest. Unde sicut punctus ad lineam nihil addit, nec etiam mille miiha punctorum; sic

bonitas creaturae bonitati Creatoris nihil addit, quia

fmitum infmito nihil addit. Ergo necesse est, ut haec

dilTusio secimdum totum posse sit in aliquo, quo

maius cogitari non potest; omni autem creatura aliquid maius cogitari potest, et etiam ipsa creatura

maior se cogitari potest. Sed in Filio est productio,

sicut in Patre. Si ergo Patre nihil maius cogitari potest: ergo nec Filio. Si Pater etiam ultimata diffusione non se diffunderet, perfectus non esset.

12. Quarta diffusio est per rationem dilectionis. onario, ei Necessario enim oportet, quod ubi beatitudo est, ibi ucE summa sit dilectio, et per consequens dilectio in vaeoioiti- summo. Est autem dilectio refkxa, connexiva, ca- ritaliva. Connexiva dilectio perfectior est, qua alterum diligo, quam reflexa, qua me diligo; caritativa autem perfectior ceteris est, quae habet dilectum et condilectum: ergo haec est in divinis. Hac

ergo dilectione Pater diligit Fihum, el est infinitus

item. ardor. — Item, est ibi dilectio gratuita, debita, perittia.mixla. — Item, est ibi dilectio pura, plena, perfecta, ut effluens et effluxa in Filio, ut refluxa in

Spiritu sancto. Ex istis rationibus omnibus fit illud

speculum nobile.

1 3. Est autem aliud speculum, congregatum ex parsii. spe- paryw. Unde nota, quod hcet tota Trinitas sit lucSndSm!'' men intelligendi, Verbum tamen naturaliter habet i.e'raUoDem'rationem exprimemli. Omnis autem creatura clamat ejprimen i. gggpjpjjg aetemam, et hanc exprimunt et re- Generatio- praesentaut duodecim generationes, quas reperimus in

14. Per diffusionem, ut splendoris a luce, ut via prima. cttbris ab igne, ut fluminis a fonte, ut imbris a diffaswnem nube plena sive rorida. — In prima diffusione deficit twcaSie- aequalitas, quia splendor non. aequatur luci. — In

secunda deficit intimitas, quia cahr non est intimns

igni sive ut informanti, sive ut originanti; est enim

accidens. — In tertia deficit simultas, quia fons diffundit se per partes, non totus insimul. — In quarta

(reficit integritas, quia non tota pluvia excutitur a

nube, immo per guttas. — lungas has quatuor conmultatem, imbris habentis integritatem: et sic habes vestigium generationis aeternae.

15. Unde Filius aliquando comparatur splendori, ad Hebraeos primo: Qui cum. sit splendor gloriae elc.; aliquando flammae, ut in rubo Moysi, ubi fuit expressa persona Filii; aliquando fluvio vel fonti, ut in Genesi: Fons ascendebat de terra, et fluvius egrediebatur de loco voluptatis; aliquando imbri, ut in Isaia: Quomodo descemlit imber et nix de caelo et illic ultra non revertitur,.sed inebriat terram etc., et sequitur: Sic erit verbum meum, quod egreditur de ore meo, scilicelde corde Patris.

IG. Secundus modus est per modum expressionis: ut speciei a.b obiecto, uiimaginis a sigillo, sermonis a loquenle, ut conceptus sive cogitatus a mente. — Et in his est defectus. In prima deficit rei veritas, quia species in pculo vel in anima non est veritas rei. — In secunda deficit simplicitas, quia imago sive figura non est in puncto vel in simplici, sed partes hal>et. — In tertia deficit.stabilitas, quia sermo transit et noii manet. — In quarta deficit substantialitas, quia conceptus mentis non est substantia, vel hypostasis. — Auferas hos defectus et pone expressionem, quae sit ut specicis.U obiecto habentis veritatem, ut imaginis a sigillo habentis simplicitatem, ut sermonis a loquente habentis stabilitatem, ut conceptus a mente habentis suhstantialitatem: et tunc habebis alteram paitein speculi. filiis hominum. — De secundo, Sapientiae septiino: Candor est lucis aeternae el speculum sine macula et imago bomtalvi illius; et Apostolus: Qui est imago invisibilis Dei. — De tertio, lob: Semel loquitur Deus et idipsmn non repetit. Unde pone in Filio, quod semper sit et non deficit nec vertitur. — Quarto pone substantialitatem. Conceptus enim mentis aeternae est hypostasis, et isle conceptus mentalis est nobilissimus, perfectissimus. Unde in Proverbiis: Notidimi erant aby.ssi, et ego iam concepta eram. Aliquando ergo vocatur filius, species, imago, verbum manens in aeternum, conceptus vero non inhaerens, sed substantialis et hypostasis. Sic ergo habemus aliam partem speculi.

18. Tertia generatio est per modum propagavel utero materno, ut fiUi a patre principiante. — In prima generatione deficit fonyiositas, quia in semine est forma conlusa et occulta; sed non sic filius. — In secunda deficit conformilas, licet enim sit una radix, tamen dilTert in fornia a ramis, licet unam arborem faciant. — In tertia deficit aclualitas, quia mater est principium, etsi aliquo modo activum prolis, potissime tamen passivum. — In quarta deficit coaevitas.

19. Aufer ergo hos defectus et pone primo /brmis. — Secundo pone conformitatem; sic Filius est conformis Patri, ut sit lignvni vitae in medio para- '(lisi; unde in Proverbiis: Lignum vitae est his qui apprehenderint eam. — Xertio pone actualitatem. Unde in Psalmo: Tecum principium in die virtutis tuue in spkndorihus Sanctorum; ex utero anle luciferum genui te. Ex utero, dicit, ubi est ratio fovendi in sinu Patris, a quo non recessit. — Quarto pone coaevitatem. Unde in Psalmo: Ego hodie genui te; hoc est in aeternitate, sive in meo hodie aeterno.

'20. Has duodecim conditiones aggrega, et liabecedens a luce cum perfectione aequalitatis, et sic (e aliis. — Et per has conditiones solvuntur omnia argumenta Arii, per quae arguit a generalionibus imperfeclis.

21. De his duodecim generationibus dicitur in cherrimus, quem adorant omnia; et clamant temporalia pei- lunam, spiritualia per solent, et umlecim stellae. Generationes creaturarum sunt secundum undecim conditiones, deficiente dnodecima, quae est in generatione Filii Dei; ideo ponuntur hic undecim stellae in numero deficiente a duodenario, qui est numerus excrescens, quia omnia respectu illius generationis liabent defectum et inclinant se ad generationem Verbi; omnia enim indicant generationem Verbi. — Unde quando videtur splendor a luce, transferenda est mens ad considerandam generationem aeternam; et sic de aliis. — Et ibi est magna delectatio, de qua in Psalmo: Deleclasti me, Domine, in factura tua; et in operibus manuum tuarum exsultabo. Dicit ergo: Nos aulem, revekita facie gloriam Domini speculantes.

22. Alio modo sic, et est magis proprie. Est gequia splendor non aequatur luci. — Ilem, est diffusio, ut ignis ab igne, et ibi est aequalitas, ut patet, quando una candela accenditur ab alia, quod tantum, est lumen in una, sicut in alia, et quotquot accendantur; deficit tamen consubstantialitas. — Item, est diffusio fivuli a fonte, et hic est consubstantialitas vel intimitas, quia eadem aqua, quae est in fonte, est in rivulo; sed deficit nobilitas ortus, quia de imo, et per quosdam meatus et colationem de aqua falsa flt dulcis. — Item, est diffusio imbris a nube, et ibi est nobilitas ortus, quia habet virtutes caeli, per quas infundit imbrem nubes; deficit tamen formae decor, quia videtur nubes caelum obscurare et deturpare. — lunge quod nobilitatis est, ut coaevitatem et aequalitatem, consubstantialitatein et formae decorem; et habes unam partem speculi. gimtivum, medium inter principium materiale et principium effectivum. Unde Deus dedit virtutem hanc cuilibet rei, ul gignat similitudinem suam et ex naturali fecunditate. Unde secundum quod obiectum gignit similitudinem suam, sic repraesentat generationem aeternam; secundum quod intentio animae eam oculo unit, sic repraesentat incarnationem Verbi — Haec generatio speciei deficit, quia non est

ibi formae fixio, sed vario modo habet generari, tit patet iu s(jeculis vario modo ordinat>s; et diversimode habet repraesentare, prope, vel longe.

24. Item; est generatio per expressionem ut fi- 3 gurae a sigillo, et hic est formae fixio, quod deficit

praecedenti, deficit tamen vitae vigor. — Iteni, est generatio sermonis a dicente, ubi est vitae vigor, quia sermo quandam vim vitae secum habet; ut patet, quod duobus dicentibus eandem veritatem, unus mehus alio exprimit et imprimit. Unde Hieronynius: « Habet nescio quid latentis energiae vivae vocis actus » etc. Unde verba Cliristi, non est dubium, quin, prolata et audita de ore eius, maioris virtutis et potestatis erant quam scripta. Hic tamen deficit vitae mamio, quia sermo transit. — Item, est generalio conceptus a mente; et ibi est vilae mansio, quia omnis cogitatus in memoria manet; sed hic deficit fecunditatis substantialis virtus, quia ille cogitatus non est substantialis virtus. — Haec quatuor iungantur, scilicet formae decor, formae fixio, vita vigor, vitae mansio, et habes secundam partem speculi.