Collatio VI

de virtutibus exemplaribus et

— Quarto, de virtutibus exemplaribus, 26.

1. Vidit Deus lucem, quod esset bona, et divigit lucem a tencb-is etc. Propter primam visionem intelligentiae per naturam inditae sumtum est verbum illud: Vidit Deus lucem, id est videre fecit. De hoc supra in duabus coUationibus dictum est, et per considerationem scientialem, pro eo quod radiat lux ut verilas rerum, ut veritas vocum, ut veritas wiorum. Et fuerunt distinctae novem partes doctrinae, ([uarum tres principales sunt radii, et sunt ex dictamine lucis aeternae, secundum Augustinum. — Item, quod vidit, id est, videre fecit per contemplationem sapientialem, illuminando animam m se tanquam in speculo, in Intelligenlia tanquam in medio (lelativo, in luce increata tanquam in obiecto fonlano, secundum illas sex conditiones, quas iinprimit inenti; et secundum has consurgit anima in illam lude cardinalibus inde fluentibus. cem ratiocinancb, experiendo, inteUigendo, ut dictum est. Et ad hoc venerunt philosophi et nobiles eorum et antiqui, quod e&sei principium et finis ei ratio exemplaris.

2. Divisit tamen Deus lucem a tenebris, ut,

-11! » 1!. sicut dictum est de Angelis, sic dicatur de philosophis. Sed unde aliqui tenebras secuti sunt? Ex hoc, quod licet omnes viderint primam causam omnium principium, omnium finem, in 7nedio tamen diverline et in multis aliis locis exsecratur ideas Platonis. Unde dicit, quod Deus solum novit se et non indiget notitia alicuius alterius rei et movet ut desideratum et amatum. Ex hoc ponunt, quod nihil, vel nullum parlieulare cognoscat. lln<lc illas ideas praecipuus impugnat Aristoteles et iii Ethicis, ubi dicit, quod summum bonuin non potest esse idea. Et nihil valent rationes suae, et commentator solvit eas.

3. Ex islo errore sequitur alius error, scilicel quas cognoscat. — Dicunt etiani, quod nulla veritas de futuro est nisi veritas necessariorum; et veritas contingentiiim non est veritas. — Et ex. hoc sequitur, quod omnia fiant a casu, vel necessilate falali. Et quia iinpossibile est fieri a ca.su; ideo inducunt necessitatem fatalem Arabes, scilicet quod illae substantiae moventes orbem sunt causae omnium necessariae. — Ex hoc.sequitur verilas occuUata, scilicet (Mspositionis mundialium. secundum poenas et gloriani. Si enim illae substantiae movent non errantes, nihil ponitur de inferno, nec quod sit daemon; nec Aristoteles unquam posuit daemonem nec beatitudinem post hanc vitam, ut videtur. Iste est ergo triplex error, scilicet occultatio exemplaritatis, divinae proviilentiae, dispositionis mundanae.

4. Ex quibus sequitur triplex caecitas vel ca- Gregorium Nyssenum, Gregorium Nazianzenuni, Damascenum, Basilium et commentatores omnium Arabum, qui dicunt, quod Aristoteles hoc sensit, et verba sua sonare videntur. Nunquam invenies; quod ipse dicat, quod mundus habuit principium vel initium; immo redarguit Platonem, qui solus videtur posuisse, tempus incepisse. Et islud repugnat lumini veritatis.

Ex isto sequitur alia caecitas de unitate intellectus, quia, si ponitur mundus aeternus, necessario aliquod istoruin sequitur: vel quod animae sunt infinitae, cum homines luerint inliniti; vel quoiJ anima est corruptibilis; vel quod ost tramitio de corpore in corpuji; vel quod inlelleclus sit unus in omnibus, qui error attribuitur Aristoleli secundum Commentatorem.

Ex liis duobus sequitur, quod )ost lianc vitam < non cst felicitas nec poena.

V). Ili ergo ceciderunl in errores iiec fuerunt divisi a tenebris; et isti sunt pessimi errores. Nec adhuc clausi sunt clave putei abyssalis. Hae sunt tenebrae Aegypti; licet enim magna lux videretur in eis ex praecedentibus scientiis, tamen omnis exstinguitur per errores praedictos. Et alii videntes, quod tantus fuit Aristoteles in aliis et ita dixit veritatem, credere non possunt, quin in istis dixerit verum.

6. Dico ergo, qucxl illa lux aeterna est exem-ii plar omnium, et quod mens elevata, ut mens aliorum nobilium philosophorum antiquorum, ad hoc pervenit. In illa ergo primo occurrunt animae exem- 1 plaria virtutum. « Absurdum enim-est, ut dicit Plotinus, quod exemplaria aliaruni rerum sint in Deo, et non exemplaria virtutum ».

7. Apparent ergo primo in luce aeterna virtutes exemplares sive exemplaria virtutum, scilicet celsi- tudo puritatis, pulcritudo claritatis, fortitudo virtutis, rectitudo diffusionis; de quibus Philo, « disertissimus ludaeorum», loquens ut philosophus. — i Sapientiae septimo: Vapor est enim virtutis Dei et emanatio quaedani esl claritatis omnipotentis Dei sincera; et ideo nihil inquinatum in eam incurrit; ecce ceLntudo puritati. — Candm- est eniin l.ucis i aetemae et speculum sine macula Dei maiestatis et imago bonitatis illius. Et infra: Est enim haec speciosior sole, et super omnem dispositionem stellaqui mundum ab aeterno ima ciim Deo e.lstere oplnali sunt, rimi htci cmvparata invenitur prior; ecce pulcriliulo claritatis. Ubi enim est speculum et iniago et candor, necessario est 7-epraesentatio et pulcritudo. « Pulcritudo nihil aliud est quam aequalitas numelosa »; ibi aulem sunt rationes numerosae ad unum reductae. El (juia est speciosissima, ideo attingit ubique propler suam munditiam.

8. Ex quo sequitur, quod sit fortissima; ideo (licitur: Sapientiam non vincit malitia. Attingit a fiiie usque in /inem fortiler; ecce fortitudo virlutis: attingit a summo vel suprcmo usque ad infimum, ab intrinseco usque ad extrinsecum, a primo usque ad ullimum, quia ubique est centrum suae [lotcnliae: ideo virtus eius est inOnita.

9. Et ex lioc habet rectitudinem diffusionis;- umator sapientiae; ideo dicit; Hanc amavi et ex- (juisivi a iuventute mea et quaesivi sponsam milii eam assumere et amator factus sum fonnae illius; iion soluni propter se, sed quia ab illa in me consequenter liunt consimiles proprietates. Unde statim lK)st sequitur: Sobrietatem enim et prudentiam ct iustitiam et virlutem docet,quibus utilius nihil est in vila hominibus.

10. Haoc imi)rinmntur in anima per illani lucem primitur -.sinccritas tcmperaiUiae; e.x pulcritudine, clarilalis serenitas prudentiae; ex fortitudine virtutis slahilitas constantiae; ex rectitudine diHusionis suavitd.- iustitiae. — Hae sunt quatuor virtutes exemplares, de quibus tota sacra Scriptura agit; et Aristoteles niliil de his sensit, sed antiqui et nobiles philosophi.

11. Curdinalcs dicuntur tripliciter: vel quia tur omnis virtus; vel quia omnis ratio vitae hunuinae habet dirigi et regulari per eas in quatuor cardinibus mundi minoris, ad similitudineni mundi maioris, quanlum ad activam et contemplativam.

12. 1'hilosophus dicit, quod « virtus est dium duarum extremitatum, secundum quod sapiens determinabit»; est enim in medielate consistens. Virtus enim secundum Augustinum, in libro de Moribus, non est aliud quani modus. Hunc modum prudentia invenit, ut in omnibus non excedas, sed circa centrum consistas. Unde prudentia auriga esl virtutum Unde dicit prudentia: ego inveni modum; et temperantia custodit et dicit: et hoc volebam ego; iuslitia distribuit, ut non tantum velit sibi, sed et alteri; et quia postmodum multiplices adversitates eveniurit, fortitudo defendit, ne perdatur modus.

13. Iteiii, secundo dicuntur cardinales, quia secimdum actus accipiuntur integrantcs virtutes, qui sunt quatuor: modificare per appositionem circumstaiitiarum, reelificare — est enim recla ratio ducens in fmem, coaequans legibus — ordinare, stabilire. Ab hoc dicitur virlus, quia est robur inentis ad bonum raciendum et maluin evitandum. Temperantia modificat, prudentia ree«/?ca/, iustitia o/y/ma/, fortitudo stahilit. Et omnes se circumincetlunt. Oportet enini, quod temperantia sit pruilcns, iustitia fortis; item, quod prudentia sit sobria, iusta et fortis etc. (iregorius: Quomodo potest esse fortis, nisi srt prudens? Temcrarius est enim qui aggreditur quod super vires est; et ideo vjrlutes sunt connexae.

14. Item, tertio modo dicuntur cardinales, quia omnis vita hominis his quatuor cardinibus gubernatur; sicut sol habet quatuor aspectus ad quatuor parles mundi, scilicet orientem, meridiem, aquilonem, ocridentem, in quibus habet quatuor proprietates. A sole autem omnis vita: in oriente purificat, in meridie illuminat, in aquilone stabilit, in occidente conciliat. Sic Sol iuslitiae in oriente mentis ponit Hinceritdtem t.e>npemnti.ae, in nieridie claritatem prudenliae, in aquilone stabilitatcm comtantiae, in occidente suavitatem iuMitiac. — El lioc inodo in Apocalypsi loannes describit qualuor latera civitatis secundum qualuor virtules cardinales; et ordinabantnr etiam tribus iuxta tai»ernacniuni.

15. Temperantia, quae est al» oriente, sic describitur a Tullio -: « Temperantia est rationis in libidineni aiiosque aninii motus non rectos firma et moderata doniinatio ». Partes eius sunt sohrietas in gustu, caslilas in tactu, modestia in ceteris sensibus; quam niodestiam vocant theologi disciplinam.

16. Serenitas priulentiae ost a iueridie, quae sic describitur: « Prudentia est bonorum et nialoruni scientia et utrorumque discretio, cuius partes sunt memoria, inlelligentia, providenlia». Prudentia enim est de praesentilms, praeterilis el futuris.

17. Fortitudo ab aquilonc, quae sic describitur: « Forlitudo est aggressio periculorum vel susceptio et eorundein constans et laboriosa perpcssio ». Cuius partes sunt fiducia, patieitia, perseverantia: fiducia in aggrediendo, patientia in sustinendo, perseverantia in perseverando.

18. Item, in occidente suavilas iustitiae, quae est iri exhibitione pietatis — volunt enini leges, iioenas mitigari; unde finis iustitiae non est severitas, sed benignitas — quae sic describitur: « lustitia est habitus,"communi utilitate servata, suam unicuique tribuens dignitatem». Partes eius secundum Tullium sunt ex lege, a natura, ex consueludine; secundum nos una ordinat ad superiore.s, alia ad inferiores, lertia ad pares.

19. Hoc totum est per regulam rationis; et sicut sol transiens per duodecim signa datvitam, sicsol sapientialis, in nostrae inentis liemisphaerio radians et transiens, per has duodecim partes virtutum ordinat vitam nostram; et quantumcumque homo habeat alias scientias, nisi habeat virtutes, non habet vitam; sicut, quantumcumque Jiabeas stellas, nisi habeas solem in duodecim signis, non habebis diem. quatuor lucis hiflucnliis, quatuor ckrnenlorum proprietaiibas, quatuor causarum e/fwaciis, quatuor et.<)lahilit; temperanlia uirgal, prudeiilia illuminat, iu.Hitia conciliat, forlUudo rolwrat. cuni intensione lucis, in acrc sublilitas ciim mulcebritate, in igne virtuositas in actione. Prima est temperantia, quae ariduin reddit, el tamen ornat et vestit (loribus. Prudentia rcsiwndet aquae [)erspicuit.iti, quae quasi incorporata esl luci. fii.stitia respbndel ae;'is mulcebritati; aer enini ascendit et descendit, ad dexteram et smistram movetur. Fortitudo responilet vigori ignis; undo ille loquens de fortitudine dicit: Fortis est ul mors dilectio; dura sicut infernus aenmlatio; lampades eius lampddes ignis alque flammarum.

20. Item, quatuor causarum cllicaciis: efficiens, forma, finis et materia integrant rem. Fortitudo debetur efllcienti, priulentia fonnae; iusiiiia fini; temperantia materiae, ne defluat. denlia; robori virium, /br/«YM//o; coaequationi qualitatum, iustitia.

21. liae virtutes fiuunl a luce aeterna in hemis[3haerium Dostrae mentis et reducunt aniniam in suara originem, sicut radius perpendicularis sive directus eaden) via revertitur, qua incessit. Et haec est beatitudo. Unde primo sunt polilicae, secundo purgatoriae, tertio animi iam purgali. Politicae sunt in actione, purgaloriae in conteniplatione, animi iam purgati in lucis visione.

2j. Et de his agit Salomon, ut dicit Origenes, de politicis in Proverbiis, de purgatoriis in Ecclesiaste, de aninii iam purgali in Cantico canticorum. ex ulililatis ratione venerunt; poslea res a natin'a profectas et El in notitiam istarum venerant nobiles philosophi. Inde Macrobius, narrans sententiam Plotini, dicit sic: « Qui aestmianl nullis nisi philosophantibus inesse virtutes, nullos praeter philosophos beatos esse pronuntiant. Agnitionem enim rerum divinarum sapienliam proprie vocantes, eos tantummodo dicunt esse sapientes, qui superna acie mentis requirunt el quaerendi sagaci diligentia comprehendunt, et quantum vivendi perspicuitas praestat, imitantur, et in lioc solo dicunt esse exercitia virtutum».

26. t( Quarum sic oflicia dispensant: priM/m<me cognitionem in sola divina dirigere; temperanUae, omnia relinquere, in quantum natura patitur, quae corporis usus requirit; fojiididinis, non terreri animam a corpore quodam modo ductu philosophiae recedentem nec altitudinem perfectae ad superna ascensionis horrere; iuslitiae, ad unain filii liuius propositi consentire viam uniuscuiusque virtutis obsequium. Atque ita fit, ut secundum hoc la.m rigidae definitionis abruptum rerum publicarum rectores beati esse, vel omnino esse non possint».

-n. « Sed Plolinus, inter philosophiae professojwsitos per ordiiieiii digerit. Quatuor sunl, inquit, quaternarum genera virtutum. Ex his primae polilicae vocantur, secundae purgaloriac, tertiae animi iam purgati, quartae exemplares».

28. « Et sunt polilicae hominis, quia sociale proximos diligunt; his civiuni salutem gubernant; his socios circumspecta providentia protegunt, iusta liberalitat devincunt, hisque « sui memores alios fecere merendo ».

29. « El est politicae prudentiae ad rationis normam quae cogitat, quaecumque agil, universa dirigere,ac nihil praeter rectum velle vel facere, humanisque actibus lanquam divinis arbilris providere. Prudentiae insunl 7-atio, intellectus, circumspectio, providentia, docilitas, cautio. — Fortitudinis est animum supra periculi metum agere, nihilque nisi turpia timere, tolerare fortiter vel adversa, vel prospera. Fortitudo praestat magnaninutalem, jiduciam, securitatem, magnificentiani, constantiam, toleranliam, flrmitatem. — Temperantiac est nihil appetere poenilendum, in nuUo legem moderationis excedere, sub iugum rationis cupiditatem domare. Teinperanliam sequuntur modestia, verecundia, abstinmtia, castitas, honestas, moderamcit vel moderatio, parcitas, sobrietas, pudicitia. — iustitiae est servare unicuique quod suuin esl; et de iustitia veniunt innocentia, amicitia, concordia, pietas, religio, ajfectus, humanitas. His virtulibus vir bonus primum sui atque inde reipublicae rector elficitui, iuste ac prnvide gubernans humana, divina,non deserens».

30. « Secundae, quas purga.torias vocant, hominis sunt, qui divini capax est, solumque animum eius expediunl, qui decrevit se a corporis contagione purgare et quadain humanoruin fuga solis se inserere divinis. Ilae sunl otiosorum, qui a reruin publicarum aclibus se sequestrant. Harum quid singulae velint, superius expressimus, cum de virtutibus philosophanlium diceremuS:, quas solas quidam aestimaverunt e.sse virtutes ». l)ureque detersi. illic prudentiae est divina non quasi in electione praeferre, sed sola nosse et liaec tanquam nihil sit aliud, intueri; tempcrantiae, terrenas cnpidilates non reprimere, sed penitus oblivisci; fortitudinis, passiones ignorare, non vincere, ut nesciat irasci, cupial nihil; iustitiae, ita cum superna et divina inente sociari, ut servet perpetuum cum ea foedus imitando».

31. « Quartae sunt e.T.emplares, quae in ipsa divina mente consistunt, quani diximus jioMn vocari, a quarum exemplo reliquae omnes per ordinem defluunl. Nam si rerum aliarum, inulto magis virtulum ideas esse in menle divina credendum est. Jllic prudentia est ipsa inens divina; temperantia, quod in se perpetua intentione conversa osl; fortitudo, quod semper ideni est nec aliquando mutatur; iustitia, quod perenni lege a sempiterna operis sui continuatione non flectitur. — Haec sunt quaternarum quatuor genera virlutum, quae praeter cetera maximam in passionibus habent diirerentiam sui ». Hucusque Plotinus.