Collatio XIII

cumlum alkgoriam, 26-29, — Jtem,

1. Congregentur aquae, quae sub caelo.mnt, in locuni unum, et uppareat arida. Et factum est ita. Et vocavif Deus aridam lerram congregalio-

' Vide supra pag..lil, iiota 10. — Collat. 2. ii. 10. ct rollat. culares scienlias, et o.v Domini non interrogastis, scilicet s;icrani Scripturam. Non enim debet ad scientias alias descendere, ut sciat certitudinem, nisi liabeat testimonium in monte, scilicet Christi, Eliae, Moysi, hoc est novi testamenti, Prophetarum et Legis. — Item, est lingua, unde mel et lac sub lingua eius. Quam dutcia /aucibus meis eloquia lua, super mei ori meo! Haec lingua cibos saporat; unde liaec Scriptura comparatur panibus, qui habent saporem et reliciunt. — Item, est calamus Dei, et Iioc est Spiritus sanctus; quia, sicut scribens potest praesentiaiiter scribere praeteritii, praesentia et futura; sic contiiientilr in Scriptura praeterita, praescriptus est etiam intus, quia Iiabet mysteria et intelliRentias diversas. tropologiam, 30-33, nesque aquarum appellavit muria. Et vidit Deus, quod esset bonum. Et ait: germirwt terra herham virenlem et facientem.semen, et ligiium pQmifedisse videiilnr, quae snppleri possunl sic: licel possit eum illnrtim, faciens fructum iuxla genm suum, cuius semen in semetipso sit super lerram. etc. Haec est tertia visio, intelligentiae per Scripturam eruditae, quae intelligitur in opere tertiae diei. Et sicul in operibus dieruin est additio secundae ad primam et tertiae ad utramque; sic ex priina ct secunda visione oritur tertia; et ista visio est nobilior et maior praeredentibus. El licet videatur inconveniens adaptatio et correspondentia cuin opere tertiae diei, pro eo quod terra est inlimum elementorum, Scriptura auteni est sublimissima; optime tainen assignatur: quia quidquid caelum continet in quadani e.xcellentia, terra tenet vel suscipit vel habet in quadam vivacitate. Inde suscipit caeli influentias et facit pulcherriinas pullulationes.

'2. Consistit autem haec visio circa tria, scilicet circa 5;)M'«fMafe inlelligentiurf sensuum sive sensus, circa sacramentaks figuras, circa muUiformes theorias inde ehcitas. Ad liaec tria omnis Scriptura reducitur. — Primae dantur intelligi per coiigreyationes aquarum, scilicet spirituales intelligentiae; secundae, scilicet sacramentales figurae, per pullulationes terrae, ibi: Germimt terra herbam D(>rrttem; tertiae, mWcei mulliforines theo?-iae, intelliguntur per semina, ibi: Cuius semen sit in senictipso etc. — Quis potest scire infinitatera seminuni, cum tamen in uno sint silvae silvarum et postea intinita semina? Sic ex Scripturis elici possunt infmitae theoriae, quas nullus potest comprehendere nisi solus Deus. Sicut eniin ex plantis nova semina; sic ex Scripturis novae theoriae el novi sensus, et ideo Scriptura sacra tlistinguitur. Unde sicut si una gutta de mari extrahatur; sic sunt oinnes theoriae, fiuai eliciiintur, respectu illarum quae possiiiit elici.

3. Primo igitur dicendum esl de inteUigentiis sjHritnalihus et postea de signi.s et postea de theobores, deiiide semiiia. — De congregaiioiie iiuirit Psalmus: Congregaus sicut in nire aquas maris. Iii uhe congregavit aquas inaris, quando in corio Scri- (iturae congregavit universilatein iuletligeidiarum spiritualium. —,ssiinilantur autem inteUigentiae aquis congregatis in utre propter tres raliones: scilicet propter ipsam spiritualium intelligentiaium primitivam originatiomin, propler iiiteiligentiarum spiritualium profundissimam aUiludinem, propter intelligentiarum spiritualium proflueiitissimam miiUiformitatem.

4. De primo in Ecclesiaste: Omnia intrant in mare, el mare non redumlat; ad locum, unde exeunt, flumina revertuntur, ut iterum fluant; sic oinnes intelligentiae spirituales a Scriptura divina. Intelligentiae spirituales dicuntur flumina — et etiaiii viri intelligentes spiritualiter — quia originem habent a Scriptura et per Scripturam conlirmantur, ct per illas aliae intelligentiae habentur; unde in Psalmo: Elevaverunt flumina, Domine, elevaverunt flumina vocem suam. Elevavenmt flumina fluctus suos a vocibus aquaruin imdtarum. Quare? Quia mirabiles elaticmes maris. Quare? Quia mirubilis in aliis Domiims, vox Dei debuit esse magna.

5. Secunda ralio, propter profumlissimam altitudinem; in Psalmo: Qui de.scendunt inare in navibus, facieiUes operationem iii aquis multis. Ille descefidit cum, navibus in mare, qui cum spiritu summae reverentiae accedit ad exponendum Scripturas. Cum iwLvibus de.scemlit qui habel inanuductionem lignum crucis; quia qui sine isto ligno vult intrare inare Scripturae submergitur, in maximos errores cadens; nisi enim sit Petrus, demergitur. Unde, alta profunditas; quis inveniet eain? Sapientia gloriatur, quae profundum abyssi penetravit et vidit mirabilia Dei in profundo; Ecclesiastici vigesimo quarto: Ego in aUis.simis habitavi,et thronus meus in coLumna nubis. Gyrum caeli circiiivi sola et pfofundum abyssi penetravi, in fluctibus maris ambulavi. Ilaec dicit Sapientia incarnata: Ego in allissiinis hahitavi, in creatione; Ihronus ineus in columna nubis, iii incarnatione; in fluctibus maris ambulavi, in passione; profuiulum abijssi penetravi, in peiietrationo Scripturarnni, quia aperiMf i.liis seimviii post resurrectionem, ut intelligerent Scripturas. Prn[»ter lidem crucis Petrus super mare ambulavit.

(i. Tertia ratio est propter profluentissimam mulliformitatein. Multiplex enim prolluentia est ab aquis nubiuni, a fluminibus, a iontibus, et omnia sunt a mari. — Si (luaeris: quomodo? Per varios meatus et per varios motus; sic respondet nubes, sic fluvius, sic fons; Isaias: Rcpteta cst terra. scientia Domini, sicut wiuae maris operienlcs. Et praecedit illud: Non nocebunt el non occident in universo monte sancto mco.

7. Et hoc potissime refertur ad tempus novi modo non intelliguntur. Tunc erit mons, scilicet Ecclesia contemplativa; el tunc non nocebunt, quando fugient monstra haeresuni sapienliae usura. Sed hodie mons Sion propter vulpes disperiit, id est propter exi)osilores versipelles et foetidos.

8. De isto tertio Eslher: Fom parvus crevit ptura fuit fons parvus in Legis datione, quia parvus est liber praeceptorum Legis; sed post crevit in /luvivm maximum in libro losue, ludicum, Regum, Esdrae, Ludith, Tobiae, Esther, Machabaeorum. Et post conversus est in lucem, scilicet Prophetarum; nam prophetia lux est; et post iii solem, scilicet in Evangelio; et nudtae intelhgentiae elicitae sunt, et sic in aquas plurimas redumlavit.

. Istam multiformitalem clarius vidit Ezechiel, secundum, faciem leonis; tertium, faciem bovis; et quartum, faciem aquilae;el unumquodque quatuor facies habebat. Et post apparuit rota in medio rotae; et postea dicit, quod aspectus rotarum et opus quasi visio maris, et quod rota eral in rota. Et postea dicit, se audivisse.sonum alarum quasi.sonum aquarum multarum et quasi sonum sublimis Dei. Per quatuor animalia secundum omnes intelliguntur scriptores Scripturae 'sacrae, maxime Prophetae et Evangehstae. Secuijdum Gregorium per rotas duas habentes quatuor facies intelligitur Scriptura habens vetus et novum testamentum; et quatuor facies sunt quatuor intelligentiae principales, scilicet htterahs, allegorica, morahs, anagogica. Aspectus autem quasi visio maris, propter profunditatem mysteriornm spiritualium et volatus audiuntur, quando mentes excitantur et fit sonus sublimis Dei, quia omnia sunt a Deo unde in Apocalypsi: Et vox, quam audivi, sicul vox aquarum multarum, propter multitudinem intelligentiarum; vox citharoedorum, propter concordantiam illarum intelhgentiarum, quia miro modo concordant, et mira est harmonia.

10. Habet autem Scriptura multos intellectus, quia talis debet esse vox Dei, ut sit sublimis. Ceterae scientiae sunt contentae sub unosensu, sed in hac est multiformis, et in hac significant voces et res; in aliis autem solae voces, quia unaquaeque doctrina determinatur per signa sibi convenientia; unde litterae et voces, quarum principia litterae, sunt signa intellectuum; et quia intellectus proportionati et terminati sunt, ideo et voces, ut nomine semel posito non sit utendum aequivoce. — Deus autem causa est et animarum et voeum formatarum ab anima et rerum, quarum sunt voces.

11. Ideo primus sensus litteralis; deinde, quia res significant, sunt tres sensus. Deus enim manifestat se in qualibet creatura tripliciter: secundum substantiam, virlutem. et operationem. Et omnis creatura repraesentat Deum, qui est Trinitas, et qualiter pervenitur ad eum. Et quia per fidem, spem et caritatem perVenitur ad Deum; ideo omnis creatura insinuat, quid credendum, quid exspectandum, quid operandum. Et secundum hoc est triplex intelligentia spiritualis: alkgoria, quid credendum; anagogia, quid exspectandum; tropologia, quid operandum, quia caritas facit operari. — Intelligentia litteralis est quasi facies naturalis, scilicet hominis; aliae sunt facies myslicae: per leonem, qui habet magnificentiam, allegoria, sive quid credendum; per faciem bovis, qui trahit aratrum et sulcat terram ad fructificandum, tropologia sive moralis; per aquilam, quae in altum volat, anagogia. — Prima facies, scihcet litteralis, aperta est; secunda, magnificentia alte elevata; tertia, tropologia est fructuosa; quarta quasi irreverberatis oculis solem intuetur. — Hae quatuor sunt quasi visio maris propter spirituaUum intelligentiarum primitivam originationem, profundissimam altitudinem et profluentissimam multiformilatem. Unde sicut sunt tres personae in una essentia, sic tres inteUigentiae in una superficie litterae.

12. Notandum autem, quod mundus, etsi servit homini quantum ad corpus, potissime tamen quan- Lege et Prophetis, novuni vero in Evangeliis atque Apostolorum ad animam; et si servit quantum ad vUam, potissime quantum ad sapienliam. Certum est, quod homo stans habebat cognitionem rerum creatarum et per illarum repraesentationem ferebatur in Deum ad ipsum laudandum, venerandum, amandum; et ad hoc sunt creaturae et sic reducuntur in Deum. Cadente autem homine, cum amisisset cognitionem, uon erat qui reduceret eas in Deum. Unde iste liber, scihcet imundus, quasi emortuus et deletus erat; necessarius autem fuit alius liber, per quem iste illuminaretur, ut acciperet melaphoras rerum. Hic autem Uber est Scripturae, qui ponit similitudines, proprietates et metaphoras reruui in libro mundi scripta- j rum. Liber ergo Scripturae reparativus est totius mundi ad Deum cognoscendum, laudandum, amandum. Unde si quaeras, quid tibi valet serpens, vel de quo tibi servit? Plus valet tibi quam totus mundus, quia docet te prudentiam, sicut formica sapientiam; Salomon: Vade ad formicam, o piger, et disce sapientiam; item, in Matthaeo: Estote prudentes sicul serpentes.

13. Hae quatuor intelligentiae sunt quatuor.flumiim maris Scripturae, a quo derivantur vel oriuntur et revertuntur. Unde sacra Scriptura est illuminativa omnium et reductiva in Deum, sicut primo fuit creatura.

14. Sed quomodo habet quatuor facies quaelibet ciim spmsi, scilicet loannem — et dixil hic: iste est istius ordinis specialiler — et dicit in Apocalypsi, quod quatuor animalia erant circa thronum Dei, et quod animal primum habebat faciem leonis; secundum, faciem bovis; tertium, faciem hominis, quartum, faciem aquilae; et non dicit, quod unumquodque haberet quatuor facies; Ezechiel autein dicit, quod animalia ibant, et iste, quod.Uahant; Ezechiel dicit, quod animal primum habebat faciem hominis; iste, quod faciem leonis; ilem, iste dicit, quod clamabant sanctus; ille nihil horum exprimit, nisi quod dabant voces. Unde loannes videtur comprehendere visionem Isaiae et Ezechielis.

lo..d hoc notandum, quod Ezechiel intendit

(Ifiscribere intelligentias istas per ordinem principalem; ideo incipit a naturali facie hominis, quae significat intellectum litteralem. loannes autem intendit describere quatuor intelligentias 7ion principales

secundum quatuor facies, quae sunt quatuor intelligentiae, scilicet litteralis, vel allegorica, vel tropologica, vel anagogica, cuiuslibet quatuor.

16. Omnis tloctrina veteris testamenti aut est ig2'i8"ei''i legalis, ut in Moyse; aut historialis, ut in libris 5"' historiahbus; aut sapientialis, wi in libris sapientialibus; aut prophetalis, ut in Psalmis et in duodecim Prophetis minoribus et quatuor niaioribus. — Novi testamenti Scriptura similiter aut est legalis, ut in Evangelio, ubi ponuntur praecepta; aut historialis, ut in Actibus Apostolorum; aut supientialis, ut in Epistolis Pauli, coadiunctis canonicis; aut prophelalis, ut in Apocalypsi; quamquam Epistolae ponantur post Evangelia, tamen Actus Apostolorum immediate sequuntur Evangelium: Primum iiuidem sermonem feci de omnibus, o Theophile, ipiae coepitlesus facere el docere. — Legalis respondet leoni propter magnificentiam et auctoritateni; histo7talis m, qni trahit aratrum, propter simplicitatem, et quia terram sulcat; sapientialis respondet homini; prophelalis respondet faciei aquilae.

17. Intendit enim Scriptura reducere ad origi-agilSde nale principium per reformationem; aut ergo descri- bit aeterna, quae sunt leges et Evangelia; in Psalmo: Praeceplum posuit Dominus, quod non praeleribit; et in Ecclesiastico: Fii(u/«»tenio aeterna supra petram.solidam, el mandata Dei in corde mulieris j sanctae; haec mulier est Ecclesia. Non enim inlelligendum est, quod lex transeat sive praecept.i, immo melius servabuntur in palria. Non enim eodem modo servantur in lege veteri et nova, sed melius in nova, completius autem in patria. Deus enim vivit secundum leges, quas dedit. — Si autem Scriptura agatifmpaHbos de temporalibus, aut ergo de practerilis, et sic liistorialia; aut de praesentibus, et sic sapientialia; aut de fuluris, et sic prophetalia. Sunt ergo mandata, cxeinpla, documenta, revelationes. igitur prima intelligentia quatuor habet facies; si ordinemus secundum ordinem Ezechielis, tunc habetur ordo rectus in se; sed nos debemus secundum naturam ferre oculum ad aelerna, quae principalia sunt.

18. Anagogia autem est de supernis; a/%o/-«a JJpJ,;: est de his quae factu sunt; tropologia de his quae'"- fiemla sunt. Anagogia etiam est pars allegoriae secundum Hugonem, quae est de credendis.

19. In sensu ergo anagogico quatuor sunt fa-gg,"- cies, scilicet aeterna Dei trinitas, exemplaris sapien- '"='«* tia, angelica sublimitas, Ecclesia triumphans. Quando ergo Scriptura lofiuitur df istis, lioc perlinet ad;in;igogiam.

20. In allegurico sensu similiter sunt quatuor [acies, scilicet humanitas assumt;i quantum ad nativitatem et passionem, qu;ie sunt principales allegoriae. — Secunda est mater Dei Maria, quia mira dicuntur de ipsa in Scripturis, quiain omnibusScripturis refertur in relatione ad Filium. Et quod dicunt aliqui: quare ita pauc;i dicuntur de beata Virgine? nihil est; quia inulUi dicuntur, quia ubique de ipsa, et plus est dici dc ipsa ubique, quam si unus tractatus fioret — Tertia est Ecclesia militans vel mater Ecclesia, quae mitas laudes habet in Scriptura. — Quarta est sacra Scriptura, quae de se multa dicit, ut patet de rolis, patet de mensa, pa,- tet de Cherubim, qui respiciebant se mutuo, patet (le cimdelabro -.

21. In sensu Iropologico similiter quatuor faut activa et contemplativa et omnis modus vivendi. — Tertia, spiritualis cathedra, ul magislralis, praelalionis, poiUificalis. — Quarta, spiritualis pugna, cuoniodo pugnandum contra daemones, mundum et carnem.

22. Istae sunt quatuor facies quadruplicatae in quando Trinilas, aliquando sapitnlia exemplaris, aliquando anyelica dispositio, aliquando Ecclesia triumphatis significatur. — De Trinilale, in Ecclesiastico: Sol illuminans per omnia respexit, et gloria Domini plenum est opus eius. Sol habet substanliam, splendorem, calorem; sic Deus habet principium originans, Patrem; splendo?-em, FiWum; calorem, Spiritum sanctum; et tamen est idem sol in caelo quantum ad substantiam, idem in oculo quantum ad lumen, idem in corpore quantum ad calorem. — Sic persuadebatur cuidam caeco, qui aliquando viderat solem et stabat ad solem, et non poterat intelligere de Deo trinitatem.

23. De secunda anagogia, id est de exemplari oe sapientia, Sapientiae septimo: Est enim speciosior sole et.super omnem dispositionem stellarum luci comparata invenitur prior. Est enim speciosa sapientia, quia lux, sed speciosior sole, quia sol intra se radium suum generare non potest; sol autem aeteijius intra se radium generat pulclierrimum. Quidam autem fatuus dixit, quod sol erat radius solis. Dicunt autem quidam astrologi, quod omnes stellae, ut luna, recipiunt lumen suum a sole. SeU veritatem istius quaestionis nullus scit; verumtamen tam stellae quam luna aliquod lumen habent; et stellae quidem non sic obumbrantur, ut Inna, quia lioc habet luna per vicinitatem ad nos et motum suum. Sic in omnia influit aeterna sapientia. Ecclesiastis undecimo: Dulce lumen et delectabile est oculis videre solem.

24. Terlia anagogia, quia per solem intelligitur angelica sublimitas. In Ecclesiastico: Tripliciter sol exurens montes, radios igncos exsuffians et refulgens radiis suis obcaecat oculos; quia radius divinus unus et idem, triformiter susceptus, Ires bierarchias facit.

25. Quarta anagogia est de Ecclesia triumphanle, quae etiam intelligitur per solem; Habacuc: Sol el luna steterunt in habitacub suo, quando anima et corpus glorificantur; et tunc vadunt iii luce sagittarum multarum, propter subitas operationes suas in virtute Dei fulgida et subita.

26. In allegoria similiter per solem intelligitur Christus: Oritur sol et occidit; oritur in nativitate, occidit 'n morte; gyrat per meridiem, in ascensione; flectitur ad aquilonem, in iudicio. — De primo, Malachias: Orietur vobis timentibus nomen meum sol iustitiae, et sanitas in penni eius. — De secundo dicitur: Occidct eis sol in meiidie. In meridie sol occidjt ludaeis. Quando Christus fuit in maiori sua virtute, scilicet post resurrectionem et ascensionem; ludaei fuerunt excaecati. — De iudicio dicit lacobus: Exortus est.wl cum ardore, cl cecidit flos, et foenum aruit.

27. Secunda allegoria de beata Maria Virgine; dicitur in Psalmo: In sole posuit tabernaculum suum; unde est pulcra ut luna, ekcta ut sol, terribilis ut castrorum acies ordimta. Unde est vas luminis susceptivum, sicut sol va admiraJbile, opus Excelsi, in firmamento caeli resplendens.

28. Tertia allegoria de Eccksia; in Ecclesiastico: Sicut sol oriens in mundo in altissimis Dei, sic miUieris bonae species in ornamentum domu eius. Haec mulier vel domus est Ecclesia: mulier, quia activa; domus Dei, quia contemplativa. Mulier enim ista est Martha, quae Christum recipit et circa multa occupatur.

29. Quarta allegoria est de sacra Scriptura, de qua in Genesi: Fecil Deus duo luminaria magna: luminare minus, ut praeesset nocli, scilicet vetus testamentum, et luminare maius, ut praee.sset diei, scilicet novum testamentum. Sicut luna lumen habet a sole, sic vetus testamentum a novo. Quando ergo sol stat in oriente, et luna opposita sibi in occidente — losue: Sol, inquit, contra Gabaon ne movearis, el luna contra vallem A ialon — tunc vetus testamentum illuminatur; aliter lucere non potest nisi per novum.

30. In tropologico intellectu solis similiter quatuoF facies. Primo, Spiritus sancti gralia; Esther: Lux et sol ortus e.st, et humiles exatlati sunt.